RSS Portal

Поиск на RSSportal: названию ленты текстам новостей   


Matbugat.ru RSS

RSS Matbugat.ru
  • 2015-03-01 01:51 Татар егетләренең иң-иңнәре - Можгада
    28.02.2015 Милләт 13 февральдә Можгада “Иман” Можга татар яшьләре берлеге, Можга татарларының милли-мәдәни автономиясе тарафыннан оештырылган беренче республикакүләм “Татар егете - 2015” бәйгесе булды. Батырлыкта, матурлыкта, осталыкта, туган телебезне, гореф-гадәтләребезне белүдә Можгадан, Ижаудан, Балезино районыннан килгән 6 егет көрәште. Вәсил Карабаев. «Иман” Можга татар яшьләре оешмасы рәисе Ленар Галиевта әлеге бәйгене уздыру теләге узган елны ук барлыкка килгән. Тик катнашырга теләк белдерүчеләр аз булу сәбәпле, бәйге булмый калган. “Быел таләпне 15 яшьтән 35 яшькә кадәр куйдык. Татар яшьләре арасында реклама уздырдык, танышларыбызны чакырдык. Аллага шөкер, башкарып чыктык. Быелгы бәйгене күргәч, яшьләрнең теләге артыр дип уйлыйм һәм “Татар егете” бәйгесенең ел саен үткәрелә торган бәйрәмгә әвереләчәгенә ышанам”, - диде Ленар. 200 урынлык залның шыгрым тулы булуын күргәч, бәйгенең чыннан да “кызу” һәм кызыклы булачагын аңладык. Егетләрнең ниндиләрен сайлаганнар бит! Можгадан - Вәсил Карабаев, Илназ Солтанов, Айнур Гыйлаҗетдинов, Артур Фәхретдинов, Ижаудан - Артур Гыймазетдинов, Балезино районы Кистем авылыннан Айнур Касимов бар көчләрен куеп, беренчелек өчен көрәштеләр.  Бәйге 3 этаптан торды. Иң беренче егетләр ике минут эчендә үзләре белән таныштырырга тиеш иде. Әлеге бәйгегә  иҗади яктан килеп, Вәсил Карабаев тамашачы күңелен яулады. Ул тормыш иптәше Резедә белән җирле “Заман” тапшыруын сәхнәләштереп күрсәтте. Беренче турда ук күренгәнчә, егетләрнең тырыша-тырыша туган телдә аралашулары мактауга лаек иде.   Икенче турда егетләр “Татар кызы 2013” бәйгесендә җиңгән Гөлназ Габдуллина белән үзләренең биюгә сәләтләрен күрсәтергә тиеш иделәр. Монда берсе дә сер бирмәде, дисәм, ялгышмам. “Викторина” сорауларына җавап бирү егетләр өчен иң катлаулы сынау булгандыр.  Алар гореф-гадәтләребезне,  сәнгатебезне, тарихыбызны, әдәбиятыбызны никадәрле камил белүләрен күрсәттеләр. Илназ Солтанов герой шагыйрьләребез турындагы сорауга дөрес җавап биреп кенә калмады, ә Муса Җәлилнең бер шигыреннән өзек тә укып күрсәтте. Ә Айнур Касимов җавабын тулыландырып җырлап та җибәрде.   Иҗади бәйгедә егетләр үзләрен төрле яктан ачып, чыннан да бик сәләтле һәм булган икәннәрен күрсәттеләр. Шәхсән үземә Айнур Гыйлаҗетдиновның  “Беренче театр” спектакленнән куелган өзеге нык тәэсир итте. Ижау егете Артур Гыймазетдинов исә үзенең биюгә осталыгын күрсәтте.  Ә Вәсил Карабаевның шаян татар биюе башкарып, ахырда тамашачылар янына төшеп, жюрига чәк-чәк тапшыруы һәркемнең күңелендә соклану уятты.     Егетләр сәхнәдә чыгыш ясап, киенү бүлмәсенә кергән арада, алар белән әңгәмә дә корырга җитештем. Кукмара районы егетләре Илназ Солтанов һәм Айнур Гыйлаҗетдинов Можга ветеринария көллиятенә белем алырга килгәннәр. Икесе дә “Очкын” театрына йөриләр икән. Оештыручылар егетләрне шунда күреп алганнар да инде. “Әзерлек вакытында кыенлыклар булды дип әйтмәс идем, безнең белән шөгыльләнделәр, җитешсез яклар булса, өйрәттеләр, аңлаттылар. Тик барыбер куркыта, монда һәрберебез көчле, үзенчәлекле. Жюри дөрес бәя бирер дип ышанам. Иң мөһиме - катнашу, бу тормышта бик зур тәҗрибә булачак ”, - диде Илназ. Ә менә Кистем авылыннан килгән Айнур Касимов, ара ерак булу сәбәпле,  көн саен репетицияләргә йөри алмаган. Аңа карамастан, ул югалып калмады, үзен бар яктан да ачып бирә алды. “Үзем дә Балезинода “Иман” оешмасын җитәклим. Катнашырга тәкъдим иткәч, ике дә уйлап тормыйча ризалаштым. Бәлки киләчәктә үзебезнең районда да шундый бәйгеләр уздырып булыр” , - диде Айнур.   Чыннан да, егетләрнең һәрберсе дә мактауга лаек иде. Жюрига бәя биреп, җиңүчене билгеләү дә җиңел булмагандыр. Жюри рәисе Рәмзия Габбасова җиңүчеләрнең исемен әйтер алдыннан: “Бүгенге егетләр арасында  чын сәхнә артистларына тиң, сандугач кебек өздереп җырлаучылар, искиткеч сәләтле биючеләрне күреп таң калдык. “Татар егете” исеме берегезгә генә бирелсә дә, сез аңа һәрберегез дә лаек”, - диде.   Шулай итеп, “Иң зәвыклы егет” - Ижаудан Артур Гыймазетдинов, “Иң серле егет” - Илназ Солтанов, “Иң сөйкемле егет” - Айнур Гыйлаҗетдинов, “Иң үзенчәлекле егет” - Артур Фәхретдинов, “Иң сәләтле егет” - Айнур Касимов булдылар. Ә жюрины сәхнәдәге үз-үзен тотышы белән әсир иткән, һәр бәйгедә үзенчәлекле һәм бераз шаянрак булуы белән аерылып торган Вәсил Карабаев “Татар егете - 2015” исеменә лаек булды. “Мин үземнең җиңүгә ышана алмыйм әле. Оештыручыларга, бәйгедә катнашырга өндәгән, терәгем һәм ярдәмчем булган тормыш иптәшем Резедәгә зур рәхмәтлемен. Үсеп килүче улыбызга  әлеге бәйгедә катнашуым, җиңүем белән үрнәк буласым килә. Без булдырабыз!”- дип, үз сөенече белән уртаклашты Вәсил.   Һәр катнашучы иганәчеләр, Можга татарларының милли-мәдәни автономиясе, Татар иҗтимагый үзәге тарафыннан кыйммәтле бүләкләр, дипломнар белән бүләкләнде. Удмуртиянең Халыклар дус­лыгы йорты вәкиле әлеге бәйгене оештыручы һәм алып баручы Ленар Галиевка шулай ук истәлекле бүләк тапшырды. Ә Удмуртия татарларының милли-мәдәни автономиясе һәм “Яңарыш” газетасы үз бүләген - планшетны - милли басманы яздырып алучы Айнур Касимовка тапшырды.   Можгада яшәүче милләттәшләребезнең гел шулай актив булуларына, милли хәрәкәтне саклауга зур өлеш кертүләренә карап һәрвакыт сокланабыз. Әлеге бәйгене оештыручы Можга татарларының милли-мәдәни автономиясенә, “Иман” татар яшьләре берлегенә, иганәчеләргә, бәйгене искиткеч матур итеп алып барган Альбина Әхтәмова белән Ленар Галиевка, әлеге чарага үз җырлары һәм биюләре белән ямь өстәгән егет-кызларга чын күңелдән: “Булдырасыз, афәрин!”- дип әйтәсе килә.     Эльвира ХУҖИНА | (полный текст новости)

  • 2015-03-01 01:51 Ә сез хезмәт хакыннан канәгатьме? (Сораштыру)
    28.02.2015 Икътисад Россиялеләрнең 44 проценты хезмәт хакы бер урында торса торсын, әмма булганын гына киметмәсәләр ярар иде дип борчыла. Икенче яктан, халыкның 65 проценты хезмәтеңә, тырышлыгыңа карап акча түләмиләр дигән фикердә. Хезмәт хакы артасына да артык өметләнмиләр. Сүз уңаеннан, икътисадый кризиска сылтап, РФ Дәүләт Думасында да айлык керемнәрен киметергә җыеналар икән. Алар хезмәт хакларын 10 процентка киметеп, дәүләтнең чыгымнарын азайтып, файда эшләмәкче. Күпчелек депутатлар моны хуплый. Дөрес, “Бердәм Россия” депутаты Франц Клинцевич моңа борчылып: “Депутат та кеше, аның да ашыйсы килә!” – дип белдерде. Шунысын әйтергә кирәк:  Россия Президенты фәрманы нигезендә депутатлар ай саен 420 мең сум акча ала, әле моңа өстәп квартал саен аларга 81,5 мең сум күләмендә премия дә бирелә. Ә сез үзегезнең хезмәт хакыннан канәгатьме?  Фатих СИБАГАТУЛЛИН, РФ Дәүләт Думасы депутаты:   – Мин 45 ел дәвамында көне-төне эшләдем, әмма бу кадәр хезмәт хакын алганым булмады. Шуңа күрә тырышып эшлим, барлык утырышларда катнашам, берсен дә калдырмыйм. Ә акчаны кисү ул депутатларга гына кагылмый. Барлык җитәкчеләр дә каешларын кысарга тиеш. Ни өчен нефть предприятиесе җи­тәк­чесе 12 млн сум акча алырга тиеш, ә гади эшчегә 40 мең сум гына түләнә? Җи­тәкченең хез­мәт хакы мең тапкыр күб­рәк була алмый, 6-7 тапкырга артык булса да җит­кән. “Роснефть” җи­тәк­­чесе Сечин мил­лиард­лар ала, имеш. Көнбатышта да шулай, лә­кин андагы гади эшче дә акчаны “көрәп“ ала.   Фирая ҖИҺАНШИНА, мәдәният клубы мөдире, Балтач районы:   – Акчадан канәгать кеше юктыр ул! Без зур булмаган хезмәт хакы алып эшлибез, төрле чаралар уздырабыз, кешеләрне кат­­­наштырабыз. Аларны ризалатыр өчен дә күп очракта үз кесәбездән чыгарып түләргә туры килә. Ярый әле эш бар дип сөенәбез, бөтен­ләй эшсез калсаң, ниш­ләмәк кирәк? Газы, уты, суы өчен түләп торырга кирәк. Яшьләргә тагын да авыргарак туры килә.   Эльза НӘБИУЛЛИНА, укытучы, Түбән Кама шәһәре:   – Әгәр атнасына 32 сәгать эшләсәң, моңа өстәп әле сыйныф җитәкчесе эшен дә алып барсаң, кимендә 10 ел дәвамында югары категорияле мөгал­лим булсаң, ярыйсы гына хезмәт хакы килеп чыга. Авылда яки кечкенә шә­һәрдә яшәп була, ә зур шә­һәр өчен аз ул. Җитәме? Менә тапкан акчама фатир ала алмыйм, шифаханәгә бара алмыйм, димәк, бик җитәрлек түгел. Көн­батыш белән чагыштырганда, без очны очка ялгап яшибез. Кайчак тикшер­мисең икән, хезмәт хакы­ның бер өле­шен тотып калырга да мөмкиннәр. Әле менә үзем шуны тикшертеп йөрим, тик очына гына чыгып булмый.   Гөлназ ГЫЙНИЯТОВА, “Яңа Гасыр” каналы алып баручысы:   – Күп тә бетә, аз да җитә, дип әйтәләр. Аллага шөкер, “бисмилла”ңны әй­теп тотсаң,  тапкан мал җитә. Ач утырган юк, тамак тук, өс бөтен. Тагын ни ки­рәк?! Сәламәтлектән аермасын, менә анысы какшаса, инде миллионнар да ярдәм итмәскә мөмкин. Акчаның артыгы булмый, әмма ул җитми дип, елап  та утырып булмый.   Айдар ХАЕВ, табиб, Актаныш районы:   – Медицина хезмәт­кәрләренең хезмәт хакы икътисадтагы уртача күр­сәткечтән түбәнрәк, әмма табибларны гына алсак, ул югарырак. Тик монда шуны истә тотарга кирәк: табиб бер окладта гына утыра икән, аның хезмәт хакы аз була. Шуңа күрә алар йокыны, ялны белми эшли. Өенә якыннары янына кайтмыйча эшләгәнгә күрә генә ярыйсы акча туплый ала. Үзем канәгать, әмма сөенерлек түгел, чөнки сатып алу мөмкинлеге кими, бәяләр үскәне бик нык сизелә, акчаны чамалап тотарга туры килә. 27 | 28.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-03-01 01:51 90 яшьлек Һава Хәмидуллина Җиңү көнен бәйрәм иткәнне күрергә хыяллана
    28.02.2015 Җәмгыять “Ул авырлык кемгә килмәгән...” Бу - Һава апа Хәмидуллинаның бер шигыреннән өзек. Арча районының Кече Мәтәскә авылы кызы Һава апа. Балачагы булмаган буынның бер вәкиле. Япь-яшь ирен җир куенына салып, дүрт баласы белән тол калган әнисе  Бибимәйсәрә апага Һава зур таяныч була ул чакта. 14 яшеннән фермада сыер сава башлый. Җәен кирпеч сугып, шулардан авылда  ферма да төзиләр.  Колхозлашу елларында  әтиләреннән соң   сыерлары  да  үлеп киткәч, абзарда шул үле малкайны кочаклап төн чыкканы бүген дә күз алдында аның. Җитмәсә, атларын да колхозга алалар. Ана кеше  көнне төнгә ялгап эшләве барәбәренә  балаларын ач үлемнән саклап кала. Тегүен дә тегә, чигә, бәйли, юрганын да сыра. Һава кайда да ярдәмче була... 1939 елда Бибимәйсәрәнең өлкән  улы Котдусны армиягә алалар. Ә авылда калган  яшьләр тормыш авырлыгын уен белән булса да онытып торырга тырыша,  спектакльләр куялар, шуларны күрсәтергә  күрше авылларга йөриләр.    Бигрәк тә “Чаткылар” спектаклендә уйнавы исендә калган Һава апаның. Әле хәзер дә: ”Әгәр шул спектакль Камал театрында куелса, ничек тә барыр идем,” – ди.   1941 нче елны җәй бик матур килә. Халык Сабантуйга әзерләнеп йөргәндә, бөтен авылны тетрәндерерлек шомлы хәбәр килеп ирешә: сугыш башланган!  Бәйрәм  итәсе урында  яшь егетләр, иңнәренә өч көнлек ризык белән капчык асып, туган авылларыннан китеп баралар. Ул елны иген мул була, бөтен эш хатын-кызлар белән балалар җилкәсенә төшә. Һава да фермадан соң һәр көнне  басуда урак ура.  Авыл олы юл буенда утырганлыктан,  алар һәр киткән юлчыны озатып калалар. Шул юлдан күзләрен алмыйча,  елый-елый кайтканнарын да көтәләр...       Көннәрдән бер көнне Һава фермадан кайтып керүгә, аны кәнсәләргә чакыртып алалар.  Колхоз рәисе булып калган  авылдашы Сара кызга повестка тоттыра. Авырлык бер килсә, килә бит ул. Кайда да шул ятимнәр белән ярлы баласына җиңел булмаган. Һавага бергә эшләгән дусты Оркыя белән  Арча станциясенә барырга кушалар. Нишлисең, барлы-юклы  азык белән киемнәрен алып, вагон бушатырга чыгып китә кызлар.  Эшләүчеләргә яшәр өчен билет кассалары, милиция бүлеге бушатыла.  16-17 яшьлек кызлар көн саен  әллә ничәшәр вагон утын бушаталар, аларны күпергә ташыйлар. Тәүлегенә уникешәр сәгать ялсыз эшлиләр.  Дүрт ел эчендә ач-ялангач килеш никадәр авыр хезмәт башкарганын бер үзе генә белә  ветеран.   1944 елның кышында Һаваны  Югары Пошалым кызы Хәбирә белән Корса станциясенә вагон төяргә җибәрәләр. Шунда Хәбирә: “Минем аягым тартмый, бер дә барасым килми”, – дип, әй өзгәләнә дә соң! Әмма бригадир кушканга каршы килеп буламыни... Баралар, утынны вагонга төйиләр. Шуннан соң  бер минутка туктаган паровозда,  кем кая  урын таба, шунда ябышып, кайтыр юлга чыгалар. Һава паровоз артындагы су багындагы баскычка урнаша. Аяк-куллары бозланып каткан килеш кызлар,  кымшанмыйча да, Арчага кадәр кайталар. Караңгыда кемнең кая  үрмәләгәнен дә күрми алар.  Кайткач, карасалар -яннарында Хәбирә юк. Ул поезд  юллары кисешкән урында егылып калып, паровоз астында аягын өздергән  икән... Аны санитар поезды шунда ук Казанга алып киткән. Шуннан соң  кызлар Хәбирәне башка күрмиләр  (Һава апа аның  белән  сугыштан соң шактый еллар үткәч очраша.  Хәбирә бергә эшләгән иптәшен  башта танымый).     Берзаман Арчага пленга төшкән немецларны кайтара башлыйлар. Бер-бер артлы кырылган немец солдатларын Арча белән Кече Мәтәскә арасындагы  аерым зиратка җирлиләр. Әнә шул мизгелләрне күргән кыз: “Абыйның гәүдәсе чит җирләрдә генә калмаса ярар иде”, - дип тели. 1946 елда гына туган якларына кайтып җитә Котдус абыйлары.    Яралары авыр була.   Хәле авыр булуга карамастан, көндәлек язып барырга да иренмәгән солдат. Аның соңгы язуы: “И, туган авылым, кабул ит балаң итеп”, - дигән җөмлә белән тәмамлана.  Биш ел буе яу кырында йөреп исән калган  егет,  сугыштан кайтып өч ай үтүгә, яралары төзәлә алмыйча, якты дөньядан китеп бара.   Абыйсының  көндәлеген күз карасыдай саклый Һава апа.   Һава  апа 1946 елда “Сугыштагы батырлык өчен” медале белән бүләкләнә. Сугыштан соң Казанга килеп  27 ел кирпеч заводында эшли, әнисен тәрбияли. Тиздән  ул үзенең  90 яшен тутыра, исән-сау гына булып,  Җиңү көнен бәйрәм иткәнне күрергә хыяллана.. Бүген дә тик утырырга яратмый. Чиккән, бәйләгән әйберләрен санап бетерерлек түгел.  Шигырьләр дә яза. Аларны  дәфтәрләренә теркәп барган.  Шигырьләренең һәркайсы мәгънәле, гыйбрәтле.   Авырлыклар килсә сыкранмыйк, Ул авырлык кемгә килмәгән. Без нык буын, андый авырлыклар Бик күп үтте безнең  иңнәрдән... Люция ХӘБИБУЛЛИНА | (полный текст новости)

  • 2015-03-01 01:51 Мәскәүдә Борис Немцов атып үтерелде
    28.02.2015 Сәясәт Шимбәгә каршы төндә Мәскәүнең нәкъ үзәгендә Борис Немцов атып үтерелде. Оппозициядәге сәясәтче 1 мартта узачак "Яз" җыеннарын оештыру эшләре белән йөри иде. Русиядәге оппозиция җитәкчеләреннән иң күренеклесе булган Борис Немцовның атып үтерелүен беренче булып РПР-Парнас фиркасенең Мәскәү бүлеге башлыгы Илья Яшин хәбәр итте. Соңрак эчке эшләр министрлыгы вәкиле җинаять урынына җыелган хәбәрчеләргә, узып баручы ак машинадан билгесез кешеләрнең кимендә алты мәртәбә атуын, шуларның 4-се Немцовка эләккәнен хәбәр итте. Немцовның Мәскәү кирмәне янындагы күпер буйлап бер яшь хатын-кыз белән барган булуы билгеле. Хатынга зыян тимәгән. Төне буе аннан сорау алдылар. Әлеге ханымның Киевтан модель Анна Дурицкая булу ихтималы хәбәр ителде. ​Немцовка 55 иде. 1991 елда ул Түбән Новгород өлкәсенең беренче губернаторы булып сайланды. Эшен Русия хөкүмәтендә ягулык һәм энергетика министры буларак дәвам итте, 1997-1998 елларда хөкүмәт башлыгының беренче урынбасары булды. 1998 елда "Правое дело" һәм "Уң көчләр берлегенә" нигез салган "Россия молодая" исемле либераль хәрәкәтне оештырды. Борис Немцов берничә мәртәбә Русия парламентына сайланды. 1993 елда Федерация шурасы әгъзасы булды. Соңгы елларда "Теләктәшлек" һәм "РПС-ПАРНАС" фиркаләре рәистәшләренең берсе, Русия оппозициясенең координация шурасы әгъзасы иде. Немцов бу көннәрдә 1 мартта узачак "Яз" җыенын оештыру эшләре белән йөри иде. 10 февральдә "Собеседник" басмасында аның "Путин мине үтерер дип куркам" дигән әңгәмәсе дөнья күргән иде. Русия президенты Владимир Путин Борис Немцовның үлемен "яллап үтерү һәм провокация" дип атады. Бу хакта президентның матбугат вәкиле Дмитрий Песков хәбәр итте. Песков сүзләренә караганда, президент Тикшерү комитеты, эчке эшләр министрлыгы һәм ФСБга тикшерү төркеме төзергә кушкан һәм аны үз контроленә алачагын әйткән. 2007 елда Азатлыкның Прага студиясендә булганда Борис Немцов, үзенең татарлар белән бәйләнеше электән үк нык булуын әйтеп, "хаттә кызым да өлешчә татар" дип белдерсә дә, Татарстан мөстакыйльлеген андагы төркемнәр милек бүлү өчен генә куллана, дигән иде. Аның ул чакта Азатлыкка әйткән башка фикерләре тиздән сәхифәбездә чыгачак. Немцовның беренче хатыны - Рәисә исемле Волгоград татары иде, бергә аларның Жанна исемле кызлары бар, ул журналист. Немцов беренче хатыны белән рәсмән аерылмаса да, алар 2000 еллар башыннан бирле аерым яши. --- --- | 28.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 11:16 30 ел элек балаларын ташлап киткән хатын турындагы "Пусть говорят" тапшыруы хәтта Малаховны да елатты (ВИДЕО)
    27.02.2015 Язмыш Кичә Андрей Малаховның "Пусть говорят" тапшыруына 30 ел элек дүрт баласын ташлап киткән хатын килде. Ул инде олы ир-ат булган өч улы белән очрашты. Кызы вафат булган. Ә уллары гомер буе әниләрен көтеп яшәгән. Тапшыруның башыннан ахырына кадәр күз яшьләре кипмәде. Андрей үзе дә елый-елый тапшыру алып барды. Олы ирнең әнисен ничек сагынуын сөйләвен карау бар кешегә дә авыр булгандыр. Көн саен әни турында догалар укыйм, ди ул. Берсеннән-берсе кечкенә дүрт баласын ташлап чыгып киткән хатынга карата кызгану хисе кемдә дә булса туды микән...     --- --- | 27.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 11:16 Ирек Биккинин: “Система куркыныч, әмма аңа каршы торып була”
    27.02.2015 Милләт Еш кына, дәүләт системасын җиңеп булмый, дигән фикер белән яшибез. Гаделсезлек белән очрашып, хокукымны яклыйм дип, суд юлына бассаң да, артыңда “зур” кешеләр тормый икән, шундук изәләр, мең төрле сәбәп табалар, әмма сине исәргә чыгаралар. Дөреслек эзләп Европа судына кадәр җиткән кешеләр бар барын, әмма гаделлек өскә чыксын өчен, еллар буе көтәргә кирәк, ул вакытка кешенең көче дә, сәламәтлеге дә юкка чыгарга мөмкин. Шулай да арада үҗәтләнеп булса да максатына ирешүчеләр бар. Мордовиянең Ләмбрә районы Аксюн авылында яшәүче журналист Ирек Биккинин — психиатрлар куйган диагнозның законсыз икәнен Русиядә беренче тапкыр исбатлаучы шәхес. Гаҗәп хәл! Шизофрения дигән диагноз белән ул 45 ел яшәргә мәҗбүр була. Әмма ялган диагноз куючы, язмышының астын өскә китерүче табибларны барыбер суд каршына бастырды, әле штраф та түләттерде.  “КИРӘКМӘГӘННЕ КҮП КҮРӘ ТОРГАН КЕШЕ БУЛЫП ЧЫКТЫМ” — Ирек абый, сезне журналист, җәмәгать эшлеклесе дип беләбез. Әмма бик сирәкләр генә гомер буе шизофрения диагнозы белән яшәргә мәҗбүр булуыгыздан хәбәрдар. Бу вакыйга нәрсәдән башланды соң?   — Миңа моны сөйләү авыр, чөнки табиблар һәм туганнарым аркасында гомерем пыран-заран килде. Нәрсә аша узганымны, ни кичергәнемне үзем генә беләм.    Гади гаиләдә тудым, әти-әни — укытучы, дүрт бала үстек. Әтиебез бик иртә үлеп китте, әни гаиләне үз җилкәсендә тартты. Укырга яраттым, физика, астрономия, математикага гашыйк идем. Мәктәптә сигез сыйныф кына иде. Һөнәр алырга кирәк дип, мәктәптән соң Саранскидагы электрон приборлар техникумына укырга керергә карар кылдым. Шәһәрдә әниемнең сеңелесе Рита апа яши, бик чибәр хатын-кыз. Ул “Гастрономторг” оешмасында директор сәркатибе иде. 1970 елларда бу, шәһәрдә иң абруйлы һәм акчалы кешенең ярдәмчесе, дигәнне аңлата. Тулай торак булмагач, әнием Рита ападан аларда яшәвемне үтенде, ул кире какмады. Миңа ул чакта 14 яшь. Урманда хәрби завод төзелешендә дә эшли идем, имтиханнарга әзерләнәм. Рита апа, гаиләсе булса да, төрле дәрәҗәле ирләр белән тыгыз аралаша, гади итеп әйткәндә, сөяркәләре күп иде. Кызганыч, мин аның өчен артык кашык, кирәкмәгәнне күп күрә торган кеше булып чыктым.    Балачакта төрле тәҗрибәләр уздырырга яраттым, телепатия дигән галәмәт чыккан гына иде, “Мы — одной крови” дигән фантастик повесть белән җенләнгәнмен. Имеш, уй көче белән кешеләргә, хайваннарга командалар бирәм. Рита апага да күрсәтәм, аның өчен бу “причуда”лар. Шул вакытта, гөнаһ шомлыгыма, әллә менингит, әллә энцефалит башланган. Авылда урманда эшләп килгәч, энцефалит та эләктерергә мөмкин идем. Кыскасы, иртәгә техникумга барасы бар, ә минем температурам күтәрелде, үтереп башым авырта. Рита ападан берәр дару сорадым. Ә анда ниндие генә юк! Каптым һәм үле йокыга киттем, уянсам, техникумга консультациягә соңга калганмын. Торырга телим — басарга куркам, тирә-як әйләнә, кулларыма карыйм — кечерәйгән, фатир диварлары, түшәм дә “йөри” кебек. Бассам — чайкалам. Апа да никтер эштән бик иртә кайткан, боларны барысын да әйттем һәм ул бик тиз генә балалар хастаханәсенә алып китте. Анда мине көтеп үк торалар. Тагын дару биреп, мине йоклаттылар. Кичен психиатр хәлемне сорашты. Минем белән булганнарны Рита апа алдан ук арттырып табибка сөйләгән. Шул вакытта, 1970 елда, миңа беренче диагноз куелган. Әмма нинди диагноз икәнен генә белмәдем. Аннан чыктым, имтиханнарның барысын да “5”легә тапшырдым, техникумга алдылар.   Рита апа бу хәлләрнең барысын да әнигә сөйләде, авыру азмасын дип, мине психиатрия клиникасына алып барырга үгетли башлады. Ахыр чиктә әни ризалашты. Саранскиның психиатрия клиникасына киттек. Бер яшь табибә карады да: “Сез сау-сәламәт, кайтыгыз, йөрмәгез монда!” — диде. Моны ишеткән Рита апа шул арада хастаханәнең баш табибы Виктор Игнатьевны чакырды, ул шундук килеп тә җитте һәм: “Хәзер үк яткырырга, тикшерергә”, — дип әмер бирде. Рита апаның Игнатьев белән бик якын мөнәсәбәттә булганын соңыннан гына белдек, алар мине хастаханәгә салу турында алдан ук сөйләшкән булган. Хәзер, ник табибәнең “кайтыгыз” дигән сүзен шундук үтәмәдек икән, дип үкенәбез, әни бигрәк тә авыр кичерде, әмма ул вакытта баш эшләмәгән, авыл кешеләре бит.   Яткырдылар, ике көнлек тикшерү дигәннәре 50 көнгә сузылды. Мине көчле дарулар, уколлар белән “дәвалый” башладылар. Моны сөйләү түгел, искә алу да авыр. Күргәннәремне дошманга да теләмим. Дарулардан кешенең зәңгәрләнеп буылганын да, дер селкенә башлавын да, авыздан селәгәйләр агуын да, барысын да күрдем. Аны искә алудан күңелем актарыла башлый. Күз алдыгызга китерәсезме, миңа бит 14 кенә яшь! Соңыннан амбулатор картамда миндә инсулин-коматоз дәвалау ысулын кулланганнарын укыдым, хәзер бу рөхсәт ителми. Дозаны әз генә арттырып җибәрсәләр, кеше аңын югалта. Һәм бу еш була иде. Комага китеп, аннан чыгу коточкыч куркыныч. Үлемнең тырнак очында буласың. Аны аңлатып булмый, үзеңне табутта дип хис итәсең.    “ӘНИНЕ ДӘ ЧИРЛЕ ИКӘНЕМӘ ЫШАНДЫРДЫЛАР” — Ә туганнарыгыз бу вакытта нишләде? Әниегез сезне эзләп килгәндер бит?   — Мин сират күперен үткәндә Рита апа минем турыда уку йортларында укый алмый дигән справкалар юллаган. Әни мине килеп бага иде, озак яткач, аны да минем чирле икәнемә ышандырдылар, “выписка” вакытында дарулар төяп җибәрделәр. Авылга кайткач, аларны эчмәдем, ике-өч көн эчендә акылым үз урынына кайта башлады. Тик мин техникумда укый алмам дигән нәтиҗәгә килдем, чөнки баш озак эшләми, дәрестә өлгермәм дип курыктым. Шахмат уйнаганда һәрвакыт җиңә, кешенең адымын алдан саный ала идем, тик бу сәләтемне шулай ук югалттым. Ничек белем үзләштерә алырмын соң, дип күңел телгәләнде, техникумга бармыйм, дигән карарга килдем. Тик мине студент исемлегеннән күптән сызып ташлаган булганнар.    Кире мәктәпкә кайттым, күрше авылга йөреп, X сыйныфны тәмамладым. Бер тамга салынгач, аннан котыла алмыйсың. Мондый диагнозны авылда яшереп буламы? Юк, әлбәттә. Бер кыз белән дуслашкан идек, ул да, мин дә бер-беребезне яраттык, тик кавыша алмадык. Ата-анасы минем белән аралаштырмады, башка кызга өйләндем. Дөресен әйткәндә, миңа гомер буе ялганларга туры килде. Эшкә урнашканда, ник армиягә бармадың, дип сорагач, күзем начар күрә иде, дия идем, машинага “права” алганда алдарга туры килде, заводка эшкә урнашканда да шул ук хәл. Гомер буе хәйләләп яшәдем. Бу бик авыр.   — Ә диагнозның ялган икәнен ничек белдегез һәм аны инкарь итү эшен кайчан башладыгыз?    — Чирле икәнемә беркайчан ышанмадым. Рита апаның кулы уйнаганын аңлый идем. Психиатрия хастаханәсеннән чыкканда әлеге дә баягы Игнатьев: “Укырга керү турында уйлама да, сиңа ярамый”, — диде. Ник укырга ярамаганын беләсем килә, тик берсе дә миңа документларны күрсәтми. Беләсезме, психиатрия өлкәсе шундый ябык, нидер исбат итәсегез килсә, ул мөмкин түгел, чөнки барлык медицина карталары табиблар кулында, аның күчермәсен алып булмый. Табибның дөрес дәваламаганын да исбатлау авыр һәм мөмкин дә түгел. Алар бер-берсен батырмый, җаваплылыкны үз өстеннән шома гына төшерергә мөмкин, шуңа күрә бездә хастаханәләргә каршы булган судларны оту авыр. Үземнең төгәл диагнозны соңыннан гына белдем. Китаплар укып, чыннан да, нинди чирдән интеккәнемне беләсем килде. Район хастаханәсенә комиссиягә йөрим, анда ике табибә дә татар. Алар күрмәгәндә генә медицина картасын алып карап чыктым, вакыт узу белән берничә диагноз бер-берсен алмаштырып барганын белдем.    Табибларга: “Мин бит чирләмим”, — дим. “Әйе, әле ремиссия күзәтелә”, — дип әйттеләр. Башта 7 ел үтсен, күзәтергә кирәк, соңрак диагнозны алырбыз, диләр. Җиде ел үткәч, 14 ел узарга тиеш, диделәр. Ә бу диагноз чынлыкта гомерлек икән! Чир үтә, дигәннәре алдау, бу — авыру кешене тынычландыру ысулы, мондый диагноз бервакытта да кире алынмый. Моны да соңыннан гына аңладым.   Дөресен генә әйткәндә, бу диагноз белән яшәргә күнеккән идем. Читтән торып булса да университетны тәмамладым, эшләдем. Табибларны судка бирү башыма да килмәде. Очраклы килеп чыкты, чөнки 2011 елда үземне судка бирделәр.   — Ничек инде?   — Мордовиянең милли хәрәкәте эчендә берара ыгы-зыгы булып алды. Хөкүмәттәгеләр белән бергә эш итүче милләттәшләр без оештырган “Якташлар” оешмасын тартып алырга теләде, ә мин аның актив әгъзасы. Безгә каршы чыккан як көрәшнең төрле ысулларын кулланды, тоттылар да полициягә: “Биккинин шизофрения белән чирләгән килеш машина йөртә, коралы бар”, — дип гариза яздылар. Прокуратура эш башлады, судка кадәр барып җитте. Мине тетәләр генә бит! Тукта, мин әйтәм, мине судка биргәннәр икән, димәк, медицина учреждениеләренең бөтен документациясен карарга, өйрәнергә хокукым бар. Барысын да фотога төшердем дә Казанга киттем. Монда мәртәбәле табиблар бар. Игътибар белән тикшерделәр, өйрәнделәр һәм миндә шизофрения диагнозы булырга мөмкин түгел икәнне әйттеләр. Беренче тапкыр язылган симптомнар менингит яки энцефалитка бәйле, дип әйтеп кайтардылар. Шатландым! Куанычым эчемә сыймады! Район судында мине “шизофрения белән чирли” дип әйткәч, кабат медицина экспертизасы ясалсын, дип сорадым. Хөкемдар хуплады. Әмма экспертиза миңа ялган диагноз куйган хастаханәдә ясалсын, диделәр. Мордовия табиблары рәхәтләнде, миңа үч итеп, тагын нинди генә чирләр тапмадылар! Биккинин паранойя белән интегә, Мордовиядә татарларны кысалар, уку йортларына, дәүләт эшенә милләткә карап алалар, дигән материаллар яза дигәнне дә өстәгәннәр. Судта аларга гаеп атканымны “бред преследования” дигәннәр. Барысын да чәпәгәннәр! Аларның экспертизаларында хаталар бар, дип хөкемдардан яңа экспертизаны йә Казанда, йә Мәскәүнең Сербский исемендәге психиатрия үзәгендә ясарга рөхсәт сорадым. Каршы килмәделәр. Мәскәүдәге Русиянең иң абруйлы клиникасы психиатрлары мине 28 көн тикшереп: “Акылга сәламәт. 1970 елда куелган диагноз дөрес түгел. Биккинин шизофрения белән авырмаган, әле дә сәламәт”, — дигән нәтиҗә ясады. Хөкемдар моны укыды, прокурор гаепне кире алды.   Барысы да яхшы тәмамланды кебек, әмма хастаханә мине исәптән төшермәде. Кулымда документ булгач, мин дә аяк терәп сөйләшә алам. Тоттым да судка гариза яздым. Барлык диагнозлар ялган икәне исбатланган. Табиблар, белә торып ялган диагноз куюларын танымый, алар бу җинаятьләре өчен җавап бирергә тиеш. Гафу да үтенмәделәр, миңа карата дистә еллар дәвамында басым барды, язмышым тар-мар ителде. Шушыларның барысын да язып, Мордовиянең психиатрия хастаханәсенә каршы эш ачып, минем диагнозлар хокуксыз булганлыгын тануны таләп итеп, мораль зыян күргәнем өчен 10 млн. сум акча сорап гариза яздым.    Табиблар безгә каршы озак торды, көчле юристлар ялладылар, әмма без дә чабаталы татарлар түгел, безнең дә теш үтә. Судны озакка сузарга тырыштылар, тик хөкемдар, 1970, 1978, 2011 елларда куелган диагнозлар дөреслеккә туры килми, дигән карар чыгарды. Компенсацияне 10 млн. сум сорадым, тик 250 мең сум гына калдырдылар. Анысына да сөенәм.   — Ирек абый, язмышыгызның болай борылуында Рита апагыз, аның дусты — психиатр Игнатьев гаепле. Еллар узу белән аларга карата хисләрегез нинди?    — Беләсезме, хөкемне Аллаһ чыгара. Рита апа аннары үкенде, әмма соң иде. Гафу үтенде, тик минем дә язмышым үзгәргән иде. Аның бәхете булмады, улы төрмәгә эләкте, 16 ел утырды, аны эшкә урнаштырырга да тырыштым, әмма бил бөгәргә теләмәде, эчкечелектән үлде. Кызының да холкы анасыныкы кебек начар иде, бу да Аллаһы Тәгаләнең җәзасы бит. Яхшылык күрмәделәр. Алардан үч алмыйм, әмма рәнҗү бар. Мин бит аның якын туганы, бала идем. Әнигә: “Булмый, улыңны яшәтә алмыйм”, — дисә ни була иде?! Әйдә, яшәсен иде азгын тормышы белән. Алар белән күптәннән аралашмыйбыз. Игнатьев инде мәрхүм, аның улы Рязаньда психиатрия хастаханәсенең баш табибы булып эшли.   Әнием 2012 елда вафат булды. Шөкер, экспертиза мине сау-сәламәт дип таныганны белеп китте арабыздан. Ул да гомер буе үзен сүкте, ник Ританы тыңладым, сине корбан иттем, дип үзен битәрләде.   “ХОКУКЛАРНЫ ӨЙРӘНЕРГӘ, БЕЛЕРГӘ КИРӘК” — “Левиафан” киносын күпләр карады. Системага каршы барып булмый, хөкүмәт каршында кеше беркем түгел, чүп дигәнне күрсәтә ул. Ә сез ни әйтерсез?   — Гаделсезлек, кешене кыерсыту адым саен. Әмма барыбер көрәшергә кирәк дигән фикердәмен. Берсе дә минем очрактан азат түгел. Барыбыз да тозакка эләгергә мөмкин. Кеше: “Мин кем инде? Нәрсә эшли алам?” — дип төшенкелеккә бирелә, кул селти. Ә бу — хата. Үзеңә ярдәм итмәсәң, берсе дә булышмый. Хокукларны өйрәнергә, белергә кирәк. Бигрәк тә бүгенге заманда! Хәзер моның өчен барлык мөмкинлекләр бар, интернетта нинди генә ресурслар юк, нинди генә форумнар эшләми. Сорарга, укырга, өйрәнергә кирәк. Сөткә төшкән ике тычканның берсе: “Беттем!” — дип батып үлә, ә икенчесе тыпырчынып, сөтне май итеп яза һәм котыла. Менә шул тычкан кебек хәрәкәтләнеп, барлык мөмкинлекләрне куллану кирәк.   — Ярый, сезнең очрак — уңай мисал. Мордовия мөслимәләре яулык бәйләү хокукы өчен көрәшә, тик нәтиҗәсез. Инде РФ Югары судында да бу эш каралды, дәүләт системасы яулыклы кызлардан курка булып чыкты. Алар да, мәктәпкә яулыксыз йөрергә, дигән карар чыгарды.    — Көрәшне туктатмыйбыз. Башта “обжалование” була. Карары тискәре булса, дәгъваны РФ Конституцион судына бирәчәкбез. Аннары кеше хокукларын яклаучы Европа суды бар. Әмма соңгысына ышанып бетмибез. Тырышырга кирәк, иртәгә тарих нинди юнәлеш алыр — берсе дә әйтә алмый. Бүген бер, икенче көнне башкача вәзгыять булырга мөмкин. Чечняда, Аллаһка ышанамы, юкмы, хатын-кызлар өчен дәүләт учреждениеләрендә, уку йортларында, урамда яулык ябу — “дресс- код”. Татарстанны алыйк, кем тели, шул бәйли. Ә Мордовиядә, мәктәпләрдә берсенең дә яулык бәйләргә хокукы юк, дип баралар. Болар барысы да Русия субъектлары бит. Татарстан үрнәген алу иң дөресе булыр иде. Мордовиядәге мөселманнарның күпчелеге — шушында гасырлар дәвамында яшәгән татарлар. Яулыкка бәйләнү татарларга килеп төртелде. Аларны өнәп бетермиләр.    Владимир Путин, традицион исламда хиҗап булмаган, дигәнне ычкындырды да, Мордовия түрәләре, яулыкны хиҗап дип санап, тиз генә аңа каршы көрәш башлады. Республика түрәләре әмәлләгән беренче карар чыккач та яулыкларын салучы кызлар булды. Кайберләре узган елның сентябрендә үк яланбаш килергә мәҗбүр иде. Ә кем бу карарны дөрес дип санамый — принципка китте. Кемдер балаларын өйдә укыта башлады. Әмма өйдә нинди белем алып булсын ди? Башкалар кебек үк салым түлибез, эшлибез, эчмибез, җинаять кылмыйбыз, җитештерәбез, ә безгә мәктәптә укырга киртәләр тудырыла. Укытучыларны, лицензиясез калдырабыз, мәктәпләр ябылачак, дип куркыттылар. Әти-әниләрне бер-берсенә каршы котырттылар. Кайбер ата-аналарга, балагызны яулыктан йөрергә мәҗбүр итәсез икән, димәк, дөрес тәрбия бирмисез, ата-ана хокукыннан мәхрүм итәбез, балаларыгызны тартып алачакбыз, приютларга урнаштырабыз, диелде. Азюрка авылының бер мәктәбендә унбиш укытучы — барысы да яулыклы. Аларны да тикшерәләр, эшсез каласыз, дип яныйлар. Әлегә менә шундыйрак хәлләр.   — Ирек абый, бераз булса да гаиләгез турында сөйләсәгез иде?    — Шөкер, хатыным белән өч бала тәрбияләп үстердек. Ике улым, бер кызым бар. Алар барысы да тормышта, гаилә корган кешеләр. Дүрт оныкның әби-бабасы без. Икесе — Мәскәүдә, берсе Саранскида яши. Үз эшләре бар, күпчелек мишәрләр кебек, сәүдә-финанс эшендә. Без хатыным белән авылда яшибез. Бакчада төрлесен үстерәбез. 16 яшемнән хезмәттәмен, башта колхоз-совхозда, заводта эшләдем. 2001 елдан “Азатлык” радиосы хәбәрчесе булып та эшләргә өлгердем. 10 елдан артык инде кешеләрне табу, бер-берсе белән кавыштыру эше белән мәш киләм. Монда туып, ятимлектә үскән, әмма соңыннан чит ил кешеләре тарафыннан уллыкка-кызлыкка алынганнар белән аралашам. Беренче тапкыр ата-анасын табарга булышуымны сорадылар, табып бирдем, очраштырдым. Аннары шулай китте инде, кешеләр бер-берсеннән ишетеп миңа мөрәҗәгать итә башлады. 100 гә якын гаиләгә элемтә булдырдым. Шуның белән кәсеп итәм дисәң дә була.     1     2     3 Римма ӘБДРӘШИТОВА | (полный текст новости)

  • 2015-02-27 11:16 Габдулла Тукай шигырьләрен төрекчәгә тәрҗемә итеп Төркиядә китап бастырачаклар
    27.02.2015 Мәдәният Галимҗан Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтында узган йомгаклау конференциясенең быелгысы Әдәбият елына багышланды. Шуңа күрә анда галимнәр белән бергә язучылар, җәмәгать эшлеклеләре чакырылуы очраклы түгел. Конференция өч көн дәвам итте. Институт директоры Ким Миңнуллин конференцияне ачып җибәргәндә институтның күпкырлы эшчәнлегенә тукталды. 2014 елда институт тарафыннан үткәрелгән чараларны һәм басылып чыккан китапларны искә алды ул. Гаяз Исхакыйга багышланган җыентыкның 15 нче томын тәкъдир итү март аенда планлаштырылуын һәм Габдулла Тукай әсәрләренең академик басмасы эшләнеп килүен дә җиткерде. Татарстан Фәннәр академиясе Президенты Мәкзум Сәләхов  галимнәрне тәбрикләгәндә: ”Институтның дәрәҗәсе үсәргә тиеш. Яшъләрне бирегә тартырга кирәк. Әдәбият елында галимнәрне популяштырырга тиешбез”,– диде. Язучылар берлеге рәисе Рафис Корбан  бүгенге әдәбиятның хәле мактанырлык булмавынна канәгатьсезлек белдерде. Җитәкчеләр арасында язучыларның абруе булмавы, “Телләр турында” гы канунның үтәлмәве дә борчый рәисне.   Бүген Язучылар берлегендәге 330 дан артык кешенең   утыз бише 80 нән узган. 35 яшькә кадәр булганнар да шуның кадәр үк. Безнең илдә нинди генә вакыйгалар бармый. Язучылар битарафлык күрсәтә. Соңгы 25 елда замандашыбыз образын тудырган язучы юк, дип сөйләде ул. Быел Габдулла Тукай шигырьләрен төрекчәгә тәрҗемә итеп Төркиядә китап бастырачакларын да әйтеп узды.   Институт галимнәре тарафыннан 1985 елда “Татар әдәбияты тарихы”ның алты томы чыккан иде. Әмма ул идеология кысаларында бүгенге көн тәлапләренә җавап бирми башлый.  Аннан соң татар әдәбиятына багышланган бик күп хезмәтләр эзләп табыла. Бу эштә күренекле галим Марсель Әхмәтҗанов һәм аның шәкертләре, хезмәттәшләре шактый эш башкара. Шуның өчен кабат сигез томлык итеп бастыру бурычы куела. Быел аның ике томы дөнья күрде. Аның беренче томының баш мөхәррире Равил Рахмани  үзләренең эшчәнлеге турында сөйләде. Беренче томда борынгы татар әдәбияты тарихы урын алган. Равил Рахмани рухи җәүһәрләребезне барлауда  әдәбият галиме  Мәсгут Гайнетдиновның өлеше зур булуын билгеләп үтте. Икенче томның мөхәррире булган профессор Хатыйп Миңнегуловны  яшьләрнең үз мәкаләләре белән катнашуы сөендергән. “Әдәбиятны халыкка, шул исәптән җитәкчеләргә дә җиткерергә кирәк”, – диде галим. Шулай ук әлеге томнарны эшләгәнче язучылар белән бергә очрашып җитди сөйләшүләр алып барырга кирәклеген дә әйтте.   Икенче  көнне   беренче татар романы “Хисаметдин менла” ның авторы булган Муса Акъегетзадәнең 150 еллыгына багышланган түгәрәк өстәл янында сөйләшү узды. Аның иҗатын өйрәнүче галим Ибраһим Гуркин Пермь шәһәреннән килгән иде. Анда Муса Акъегетзадәгә багышланган музей да ачканнар. Мәгълүм булганча, галимнең гомере Төркиядә уза. Ул анда Катанов китапханәсен тәртипкә китерә. Бүгенге көндә галимнәр әлеге шәхеснең иҗатын өйрәнү белән шөгыльләнә. Биредә дә аларның чыгышы тыңланды.   Конференциядә чыганаклар белән эшләү һәм текстология мәсьәләләре, әдәбият, фольклор әсәрләрен тәрҗемә итү, хәзерге татар әдәби тел нормаларын камилләштерү проблемалары мәсьәләләре күтәрелде. Шулай ук  Татарстан сәнгатенең тарихы һәм үсеш проблемаларына багышланган чыгышлар тыңланды. Әлеге конференциядә алган тәэсирләре хакында филология фәннәре кандидаты Фәридә Хәсәнова үз фикерләре белән уртаклашты:     – Биредә күп кенә  чыгышлар арасында үземә Фәрит Яхин, Азат Ахунов, Илһам Гомәров докладлары кызыклы тоелды. Минем өчен  галимнәрнең үзара бәхәсләшүе яңалык булды. Түгәрәк өстәл бик җанлы, мавыктыргыч үтте. Чыгыш ясаучыларга да шактый сорауларга җавап бирергә туры килде. Без әлеге  конференциядән шактый мәгълүмат алдык, - диде ул. Люция ХӘБИБУЛЛИНА | (полный текст новости)

  • 2015-02-27 11:16 Үзең шуңа риза булгач...
    27.02.2015 Җәмгыять Ирем белән хастаханәдә бер палатада ятты алар. Фидаил операциядән чыккач, бу хатын бер генә минутка да аның янәшәсеннән китмәде. Ул үзен Гүзәлия дип таныштырды. Ирен шулхәтле тәрбияли, аның өчен борчыла, кайтып киемнәрен генә алмаштырып килә дә, тагын ире янәшәсендә утыра. Әйтерсең лә кичә-бүген өйләнешкән пар диярсең. Кирәк булсам –  шалты­ра­тырсың! Бер атнадан соң ирнең хәле яхшырды. Ул инде торып утыра, телефоннан сөйләшә, үз куллары белән тотып ашый-эчә башлады. “Бар, кайт, ял ит, кирәк булса үзем шалтыратырмын мин сиңа”, – дип бик озак үгетли торгач кына, Гүзәлия кайтып китәргә риза булды. Гүзәлия кайтып киткәч озак та үтмәде, палатага бизәнгән, ясанган, фырт итеп киенгән икенче бер хатын килеп керде. Палатадагыларга түбәнсетүле генә бер караш ташлады да туп-туры Фидаил янына барып утырды. Шулчак шәфкать туташы керде. Хатын сораштыра башлады: “Нинди укол кадыйсыз? Нишләп ирнең бәй­ләвечләре пычрак?” Шулай бер ярты сәгатьләп утырды да, ярар, китәм әле, кирәк булса – шал­тыратырсың, дип кайтып та китте. Палатада тынлык урнашты. Фида­илдән бик сорыйсы килсә дә, төпченеп тормадык.   Фидаил телефоннан күпме генә: “Килмә!” – дисә дә, Гүзәлия икенче көнне тагын ике кулына зур-зур сумкалар күтәреп килеп керде. Ирнең йөзе шундук ачылып китте. Хатын тәм-томнарын аның тумбочкасына чыгарып куйды. Сыйларга кереште. Пыш-пыш сөйләштеләр, көлешеп алдылар. Мин аскы катка кибеткә су алырга дип төшеп менмәкче булдым. “Миңа да су кирәк иде”, – дип, Гүзәлия дә иярде.   Баскычтан төшә-төшә сөйлә­шеп киттек. Бигрәк матур яшисез икән, сезгә сокланмыйча карап булмый, дидем мин моңа. Хатын башта елмаеп бер карап куйды да, бераз тынып торганнан соң: “Сокланырлык бернәрсә дә юк. Без – сөяркәләр генә шул, – дип көрсенеп куйды. – Менә унҗиде ел инде ике ут арасында яшибез. Ул гаиләсеннән китә алмый, мин исә киләчәге булмаган ярату белән янып яшим”. Димәк, теге ханым Фидаилнең чын хатыны булган, дип әйтүемне сизми дә калдым. “Әйе, – ди Гүзәлия. – Ике балалары бар аларның. Мин Фидаилгә беркайчан да аерыл димәдем. Үзе дә баштан ук, аерыла алмыйм, диде. Нишләтәсең, соң очраштык. Минем дә кызым бар. Фидаилнең кызы ул. 12 яшь тулды быел. Килеп-китеп йөрсә дә, кыз әтисе барлыгына ышанып үсә. Кемнең язмышы ничек бит инде, менә миңа шулай язылган... Хатыны безнең мөнәсәбәтләрне белә. Яратып торганга да ошамаган. Ләкин ирле буласы килү теләге бик көчле. Хәтта сөяркәле ир белән яшәргә дә риза ул. Ишетмәмешкә, белмәмешкә салыша. Фидаил берничә тапкыр китәм дип талпынып карады. Булдыра алмады. Ул хатынны башта элмәктән алдылар, аннары йөрә­ге тотып, урын өстендә күпме ятты. Шул хәлләрдән соң, бәла­сеннән башаяк, дип бу мәсьәләгә кире әйләнеп кайтмадык. Бу гөнаһларым өчен бер җавап бирәсе булыр инде миңа, беләм. Ләкин Фидаилдән баш тарта алмыйм, мин аны го­мер­лек­кә яраттым”, – дип тө­гәл­ләде сүзен Гү­зәлия.   Хастаханәдән чыгарган көнне Гүзәлия күренмәде. Ике улы бе­лән теге ханым гына килде. Берни булмагандай сөйләшеп, әле бер баласына, әле икенчесенә: “Әти­еңә булыш”, “Әтиеңнең кулыннан тот”, – дия-дия чыгып киттеләр палатадан. Ир моңсу кебек тоелды...   Китмә генә…   – Ире белән озак еллар яшәгән хатын картлык көнендә ялгыз калудан курка. Балалар үскән, тиздән аларның үз тормышы башланачак. Хатын-кыз­лар­ның күбесе, иренең сулга йөр­гәнен белсә дә, гаиләсен таркатырга ашыкмый. Күрмәмешкә, ишетмәмешкә салыша, – ди психолог Алевтина Лебедева. – Ха­тын-кызлар гаиләне саклау өчен теләсә нинди корбанга барырга ярый дип саный. Тыштан караганда бу яхшы яши торган гаилә булып күренә. Ә ирнең сөяркәсе, үз чиратында, иртәме-соңмы, ул гаиләсеннән китәр, балалары инде урнашты, хәзер бергә булыр өчен берни дә комачауламый, дип өметләнеп яши. Ләкин ир төгәл карарга килергә ашыкмый. Бу вакыйга елларга сузыла. Ахырдан сөяркә дә, хатын да, ир дә моңа күнегә һәм инде бернәрсәне дә үзгәртәсе килми башлый. Монда кемне гаепләргә, кемне акларга? Бәлки, сулга караганы өчен ирнедер? Ә бәлки, кеше иренә гашыйк булган сө­яр­кәнедер? Ә бәлки, горурлыгын җуеп, барысына да түзеп яшәүче хатынныдыр? Бәлки, ирен тынычлык белән җибәрсә, ул инде әллә кайчан үзенә тиң яр да очраткан булыр иде? Бәлки, сөяркәгә, ирнең өйләнгән булуын белгәч тә, мө­нәсәбәтләрне өзәргә кирәк булгандыр? Нинди дә булса карар кабул итәргә кеше фикере комачаулый бугай. Имеш, туганнар, дуслар, эштәгеләр ни әйтер? Ләкин тормыш кешегә бер генә тапкыр бирелә. Яшәү яме, бәхет, шатлык, якты теләк кебек кү­ре­нешләр кеше фикереннән өс­тен­рәк булырга тиеш. Кеше үз тормышына риза булып яши икән, монда инде кемне дә булса гаепләп булмый. Тормышны төзегән кебек үк, аны үзгәртү өчен дә һәркем үзе җаваплы. 27 | 27.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 11:16 Гамил Әсхәдулла: "Мунча ташы" татарның юмор брендына әйләнде" (ВИДЕО)
    27.02.2015 Шоу-бизнес Казанның Уникс концерт бинасында “Мунча ташы” юмор театрының тамашалары тәмамлана. Азатлык радиосына театрның җитәкчесе Гамил Әсхәдулла 1 апрельдә “Мунча ташы”на 35 ел тулуын, алга таба да татар халкына хезмәт итәчәкләрен әйтте. Татарстанның Түбән Кама шәһәреннән килгән “Мунча ташы” юмор театры Казандагы 35нче юбилей сезонын “Акча корты” дип атаган. Театрның җитәкчесе Гамил Әсхәдулла белдергәнчә, яңа програм тамашачыга ошарга тиеш, әлеге тема халыкның күңеленә тигән төп мәсьәләләрне; берсе икән. “Бу елгы програмның исеме - “Акча корты”. Акча ул күп сораулы мәсьәлә. Акча кирәкме ул, күпме кирәк дигән сорауларга җавап эзләргә тырыштык. Хәзер кредитларны күп кеше нәрсә икәнен аңламыйча алып, шул ук вакытта, дөнья үзгәреп, кайберләре түли алмыйча интегә. Әлеге программ шушы акча мәсьләләренә багышланган. Акча ул төрле катлам кешеләренә төрлечә тәэсир итә. Акча “корты” дигән сүз ул кешенең күңел халәте. Мәсәлән, кайберләрнең акчасы булса да, ул аны тота белмәскә мөмкин. Яки берәүләр ул акчаны җыя, ләкин аны акча “корты” дип әйтеп булмый, чөнки гаиләсен алып барырга тиеш”, ди Әсхәдулла.   “Мунча ташы” театры бүгенге кешеләрнең эчке дөньясына да игътибар иткән, тыштан тәмле телле булып та, эчендә “тараканнар” барлыгын юмор аша күрсәтергә тырышканнар.   “Кеше мәҗлескә килгәндә, үзе белән бүләкләр генә алып килми, ә теләкләр дә алып килә. Теләкләрен матур итеп кәгазьгә язса да, аның күңелендәге икенче, яшерен уйларны күрсәтергә тырыштык”, ди ул.   Театр җитәкчесе сүзләренчә, 19-26 февральдә узучы тамашалар тулы заллар белән үтә, Казан тамашачысы “Мунча ташы”н үткән еллардагыча көтеп алган. 35 еллык юбилейны да зурлап 1 апрельдә үткәрергә ниятлиләр. Татарстанның юмористларыннан тыш, Русия, чит ил юмористлары да кунакка килергә мөмкин икән. Әмма кем генә килсә дә, төп тамашачы - татар кешеләре.   “Без үзебезнең татар халкына, милләткә эшләдек һәм эшлиячәкбез. “Мунча ташы” ул Татарстанда юмор брендына әйләнеп бара. Безнең видеокассетлар чыгуга ук, тамашачы аларны алып, төрле кичәләрдә миниатюраларыбызны куеп фотога төшереп җибәреп торды. 35нче юбилей сезонының да үз программасы язылды, юмористлар чакырачакбыз, чит илдән дә кунаклар көтелә. 35 ел буе без көлдердек. Татар халкы әле көлеп туймаган. Үз-үзеннән көлгән милләт ул яши һәм яшиячәк”, ди Гамил Әсхәдулла.   Юмор театры вәкилләре дә, бер төркем тамашачы да “Мунча ташы”н татарның тормышын юмор аша күрсәтүче көзге дип саный. Байбулат ДӘҮЛӘТ | 26.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 11:16 Гали авылында Җиңүнең 70 еллыгына багышланган «Халкым минем» фестивале узды
    27.02.2015 Мәдәният “Ялкынлы яшьлек” ансамбле җырчылары һәм өлкә “Ак калфак” хатын-кызлар оешмасы җитәкчелеге бу фестивальгә “Дуслык” иҗади-иҗтимагый оешмасы җитәкчесе Фәхретдин Канюкаевның теләктәшлеге һәм ярдәме белән бара алдылар. Һәрвакыттагыча, галилеләр фестивальгә бик шәп әзерләнгәннәр. Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәлахов җитәкчелегендәге жюри әгъзалары һәм фестивальне оештыручы, аңа илһам өстәп торучы Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитетының пресса үзәге җитәкчесе, “Халкым минем” журналы редакторы Гөлназ Шәйхи, бөтен катнашучыларны да игътибар белән тыңлаганнан соң, һәр номинациядә җиңүчеләрне билгеләделәр. Фестивальнең исеменә җисемен туры китереп, бөтен номерларның да Бөек Ватан сугышы темасына багышлануы шарт иде. Тантананы җирле шагыйрә, ике шигырь җыентыгы авторы Саимә апа Морзаханова ачып җибәрде. Аның чыгышы конкурстан тыш иде. Ә менә конкурста катнашучы Камышлы районы Балыклы авылында яшәүче Рәшит ага Фәрдиевнең шигырьләре “Нәфис сүз” номинациясендә беренче урынны алдылар. Ул шигырьләренең эчтәлеге белән дә, уку үзенчәлеге белән дә залны чын мәгънәсендә әсир итте. Без, залда утыручы халык, шикләнеп тә куйдык: бәлки ул һәвәскәр шагыйрь түгелдер, бәлки профессионалдыр? Фестивальдән соң Рәшит ага янына килеп, берничә иҗат җимешен “Бердәмлек” укучыларына тәкъдим итүен соралдым. Аларны киләсе саннарыбызның берсендә бастырырга тырышырбыз.   Без, самаралылар, авыл үзешчәннәреннән калышмаска тырыштык. “Ялкынлы яшьлек” ансамбленең автор-башкаручысы буларак танылган Фәнил Зыятдинов Ватанга, аналарга багышланган җырлары белән һәр тамашачының йөрәгенә үтеп керде сыман. Нәтиҗәдә аңа III дәрәҗә диплом тапшырылды. Ә Казан артисты Ярамир Фәнилгә җыр язу өлкәсендә хезмәттәшлек тәкъдим итте.   “Ялкынлы яшьлек”нең иң талантлы артисты Искәндәр Әхмәтовның чыгышын да зал алкышларга күмеп каршы алды һәм озатып калды. 40 ел буе өлкә сәхнәләрендә моң яңгыратучы Искәндәрне өлкә татарлары яраталар һәм бөтен җирдә дә үз итеп каршы алалар.    Фестивальгә килгән Самара вәкиллегендә өлкә “Ак калфак” оешмасы җитәкчелеге булуы очраклы хәл түгел, әлбәттә.  Без, беренчедән, Мәчәләй авылының “Ак калфак” оешмасына теләктәшлек белдерү теләге белән килдек. Шулай ук Гали авылында хатын-кызлар оешмасы булдыру теләгебез дә бар иде. Безнең бу идеяне хатын-кызлар да, Гөлназ Шәйхи дә хуплап каршы алдылар һәм фестивальнең кадерле минутларын жәлләмичә, Разия апа Әюповага сүз бирделәр. Ул Гали авылы халкының эшчәнлегенә югары бәя биреп, авылның иҗтимагый тормышы үзәгендә кайнаучы Расих Латыйповны 50 яшьлек юбилее белән котлады. Ә биредә “Ак калфак” оешмасы филиалын булдыру кирәклеге турында әйткәч, хатын-кызлар бертавыштан кул күтәрделәр. Бу шатлыктан мин, “Ялкынлы яшьлек” ансамбле җырчысы буларак та, оешманың рәисе урынбасары буларак та, җырламыйча түзмәдем.   Яшьлегендә “Ялкынлы яшьлек” ансамбленең иң талантлы башкаручысы буларак танылган, ә хәзер Камышлы авылында яшәүче Гөлчәчәк Гатауллинаның чыгышы да бик матур булды. Ә шулай да, “Вокал” номинациясендә беренче урын яшь һәм бик талантлы Юлия Кариповага  тапшырылды. Аның бу җиңүе өчен музыка укытучысы Альбина Мәхмүтовага һәм әнисенә - Гали авылы Мәдәният йортында хореография коллективы белән җитәкчелек итүче Гөлнара Кариповага, рәхмәт әйтергә кирәктер. Сүз уңаеннан, Гөлнара Карипова да заманында “Ялкынлы яшьлек”нең биючесе иде бит. Хәзер ул шушы авылда үзенә алмаш әзерләү белән шөгыльләнә.   Тамашачы өчен фестиваль бик тиз үтеп китте, минемчә. Халык рәхәтләнеп ял итте, үзләренең артистлары өчен җан атып, җиңү теләп утырды. Иң зур рәхмәтләрне оештыручыларга – Гали авылының Мәдәният йорты җитәкчесе Равил Манашевка, авыл җирлеге башлыгы Идрис Муллабаевка, районның “Туган тел” оешмасы рәисе Расих Латыйповка һәм аның командасындагы Кәүсәр Шәйхетдинова, Фәһимә Зарипова, Зөлфия Асылгәрәеваларга әйтергә кирәктер. Алар һәр чарада дустанә һәм җылы атмосфера оештыра беләләр, шуңа да чыгыш ясаучылар арасында көнчелек тә, үпкә хисләре дә юк.    Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитетына да, шушы фестивальне оештырып, авылларыбызда яшәүче талантларны табу һәм барлау мөмкинлеген биргәне өчен, рәхмәтләребез зур. Киләчәктә дә “Халкым минем” фестивале яңадан-яңа талантларны ачу эшенә үз өлешен кертер, дип ышанабыз. Татарлар арасында яшеренеп ятучы моңлы сандугачлар байтак бит әле.   Айсылу ӘБДИЕВА 9 | 28.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 01:53 Миңнеханов Путиннан татар телле радио өчен ешлык сорамакчы
    26.02.2015 Милләт Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов республикада татар телле радио өчен ешлык сорап Русия президенты Владимир Путинга мөрәҗәгать итмәкче. Былтыр Мәскәүдә үткән FM ешлыкларны бүлү бәйгесендә "Дастан FM" да, "Курай" радиосы да җиңә алмаган иде Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов республикага татар телле радио өчен ешлык бирүне сорап Русия президенты Владимир Путинга мөрәҗәгать итмәкче. Бу хакта Миңнеханов президент каршындагы милләт һәм динара мәсьәләләр шурасында әйтте. Анда шулай ук Русия президенты каршындагы кеше хокуклары шурасы рәисе Михаил Федотов та катнашты. "Мин радиоешлыклыр мәсьәләсендә бер ешлыкны татар каналына бирүне сорап мөрәҗәгать иткән идем, әмма ул игътибарсыз калды. Мин моны һич кенә дә дөрес түгел дип саныйм. Президент белән очрашу булганда мин бу мәсьәләне күтәрәчәкмен. Татарлар, удмуртлар, чуашлар һәм башка халыкларның үз каналлары булмаска тиеш мени?", диде Миңнеханов.   Бизнесс-Online язуынча, радиоешлыклар мәсьәләсен үз чыгышында Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров күтәргән. Билгеле булганча, узган елның май аенда Мәскәүдә узган FM ешлыкларны бүлү бәйгесендә "Дастан FM" да, "Курай" радиосы да җиңә алмады. Комиссия Казандагы 96.8 МГц һәм 98.0 МГц ешлыкларын "Комсомольская Правда" һәм "Наше Радио"га бирү карары чыгарды.   "Татмедиа" вәкиле Марат Ибляминов Азатлыкка комиссия әгъзаларының татар радиоларына ешлык бирмәс өчен төрле сәбәп табуын әйткән иде.   "Без бу федераль комиссиягә язган тәкъдимгә егермеләп хат та куйган идек. Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановтан, Татарстан дәүләт киңәшчесе Миңтимер Шәймиевтән, Татарстан хөкүмәтеннән, мәгариф һәм фән министры Энгел Фәттаховтан, авыл хуҗалыгы министры Марат Әхмәтовтан, Казан федераль университеты ректоры Илшат Гафуровтан, Камал театрыннан, Татарстан дәүләт филармониясеннән, һәм башкалардан да хатлар бар иде. Президент, хөкүмәт, театр һәм башка оешмалар – бу бит кеше генә түгел, ә алар артында бөтен республика тора. Бөтен республика шушы комиссиядән "Салаватка ешлыкны бирегез инде, без аны беләбез, ул аңа лаек" дип үтенеп сорады. Комиссия хәтта бу хатларга күз дә салмады. Республиканың үтенечен бар дип тә белмәделәр. Менә бу ягы мине бигрәк тә гаҗәпләндерә. Бу комиссия миңа иң күп сорауны бирде. Башкалар исә керә дә чыга, керә дә чыга, ә миңа 11 сорау бирделәр", диде ул.   Ибляминов соңгы ике-өч елда бу бәйгедә республикаларның милли радиоларының ешлыклар отканы юклыгын да әйтте.   "Ешлыкны күбрәк Мәскәү холдингларына, төрле корпорацияләргә бирәләр. Ә милләт өчен берни дә юк", диде ул.   Әлеге бәйгедән соң өч көн узгач, Татар конгрессы радиотапшыруларга ешлыклар бүлүче федераль комиссияне тел дискриминациясендә гаепләп, таратырга чакырган иде.   Миңнеханов бүген Федотовка шулай ук бу мәсьәләне хәл итүгә кушылырга чакырды.    | 25.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 01:53 Зөләйха Кыдашева: Яңа Илһам кайчан туар?
    26.02.2015 Мәдәният Мондый сорау кую урынлымы? Әнә бит, бүгенге эстрада сәхнәсендә йөзләгән җырчы бар. Арада бер дигән тавышлылары да җитәрлек. Илһам абыйның үзеннән хуплау сүзе ишетеп, хәер-фатиха алган яңа талантлар да күренеп китә, ләкин берсе дә Илһам югарылыгына җитә алмый. Ә Илһам Шакировның зурлыгы, бердәнберлеге нидә? Аның моңының серен аңлатып буламы? Моның өчен тавышының көчен, тембрын, диапазонын фәнни яктан тикшереп, диссертация язарга кирәкме икән? Алтмыш еллык иҗат гомерендә башкарган җырларын тематик яктан да, хисси яктан да, мелизматик җәһәттән дә күздән кичереп, зур бер нәтиҗә чыгарыргамы? Юктыр. Ничек кенә тикшермә, нинди генә өлгеләр, лекалалар куеп үлчәргә маташма, барыбер теге мәгълүм кыйссадагыча: беребез – филнең аягын, икенчебез – койрыгын, өченчебез борынын тотып, фикер чыгарган сукырлар кебегрәк хәлдә калырбыздыр, мөгаен. Җырчының зурлыгы – бербөтен. Билгеле инде, бу яшь музыка белгечләре Илһам феноменын өйрәнеп интекмәсеннәр дигән сүз түгел, һичшиксез, өйрәнсеннәр, фәнни хезмәтләр язсыннар. Ул гына да түгел, Илһам абый җырлаган җырларның, өлешчә булса да, ноталарын бергә туплаган җыентык чыкса да шәп булыр иде. Гәрчә аерым композиторлар җыентыкларында аларның берише инде урын алган булса да, нәкъ менә Илһам Шакиров башлап җырлаган җырлар бергә тупланса, бу – татарның моң энциклопедиясе сыманрак бер кулланма булыр иде киләчәккә. Филологлар, әнә, Пушкин яки Лермонтов кулланган сүзләрнең ешлыгын өйрәнеп, махсус сүзлекләр төзиләр. Монда да, теге яки бу музыкаль фразаның, көйдәге күчешләрнең, үлчәмнәрнең ешлыгын санап өйрәнгәндә, Илһамга, димәк, татар моңына хас сыйфатларны аерып алып булыр иде, мөгаен. Чөнки ул җырлаган теләсә кайсы җырдан татар моңының сурәтен табып була. Йөзләгән җырын тыңлап, күбесенең көен дә, сүзләрен дә хәтеремә җыйган “фанат” буларак, мин моны инанып әйтәм. Илһам абый үз күңеленә ятмаган, килделе-киттеле җырны башкарырга алынмас! Яшьлегендә үк җырның көенә дә, сүзләренә дә бик талымлы булган ул. Әле тавышыннан авылча сафлык, үтә күренмәле бер хөрлек бөркелеп торган җырларын тыңлаганда, алардагы самимилеккә, садәлеккә исем китә. Илленче елларның иң ахыры, алтмышынчы еллар башында, әле без мәктәп баласы чагында, радиодан яшь җырчы Илһам Шакиров башкаруында “Имәннәр шаулый”, “Әниемнең җылы кочагы”, “Яшь наратлар” җырлары яңгырый башлады. Һәм сез карагыз: бу җырлар әле дә җырлана һәм тыңлана, аларны карты да, яше дә җырлый. Димәк, Тәлгать Шәрипов, Әкрам Даутов кебек үзешчән көйчеләрнең җырларындагы табигый моңны тоемлап, ул вакытта инде танылган композиторлар Җәүдәт Фәйзи, Мансур Мозаффаров көйләре белән беррәттән үз репертуарына алган икән, заманы өчен бу гамәл кыюлык белән бергә, нәзек зәвык билгесе дә булган! Соңрак Илһам абый Әкрам Даутовның “Гел елмай” җырын да иң күп җырлана торган әсәрләр рәтенә кертте. Йөрәкләренә Илһам аһәңе аркылы сеңдереп, соңрак бу җырны бик күп җырчылар яратып җырлады. Әле менә Башкортстанда бу җырны бик дәртле итеп башкорт җырчыларының чагыштырмача яшь буын вәкиле Әлфия Юлсурина җырлый. Сөеп-яратып җырлаган Мансур Мозаффаров, Салих Сәйдәшев, Александр Ключарев, Сара Садыйкова, Исмай Шәмсетдинов, Ренат Еникеев, Рим Хәсәнов, рөстәм Яхин һәм тагы берничә композиторның көйләре янында исемнәре үзешчәннәр рәтендә йөргән берничә чын мелодист-көйченең җырлары да бар Илһам Шакировның җыр сандыгында. (Сара апаны алай дип атарга тел бармый. Гәрчә аны да гомере буена диярлек үзешчән дип йөрделәр). Фәтхерахман Әхмәдиевның “Кама буе – туган як” җыры үзе генә ни тора! Арслан Батыршинның “Шофер җыры”н, әнә, бүген Рөстәм Закиров ничек яратып җырлый. Радио аша ишетеп, Илһам абыйсыннан отмаган дип кара! Баянчы-аккомпаниатор һәм менә дигән көйче Зиннур Гыйбадуллинның “Тәгәрмәчләр”ен иң элек Илһам абыйдан ишеттек, бу җыр да онытылмаган. Ә инде аның соңрак, олыгая башлаганда иҗат иткән “Минутларны ник саныйсың”ы Илһам абый гомеренең сагышлы бер битен ачып куйгандай булды. Күңеленә ятышсыз җырдан баш тартканы хакында да мисаллары бар җырчының. Моны аңа җыр тәкъдим итеп тә, башкарганын көтеп ала алмаган көйчеләр үзләре белә булыр. Алай да, исемен биредә атамыйча гына, берсен искә төшереп китәргә була. Җырын тыңлап карагач, Илһам Шакир болай дигән, имеш: “Гафу ит, энекәш, әмма мин мондый эт юырткан көйне җырламыйм!” Шунысы кызык, ул җыр халыкта әле дә бик актив җырлана, алай бик начар да көй түгел үзе, сүзләре дә күңелле. Тик ул Илһамныкы түгел – мәҗлестә бераз “төшереп” алгач кына, “күңеллеләр хоры” җырлый торганнар сериясеннән.   Иҗатының беренче елларында җырчы авыл көйләрен күп җырлаган. Ә боларын инде әйтеп тә торасы юк – алар моң белән изгән, моң белән баскан! Шул авыл көйләренә рухы белән якыннардан тагын “Әтнә”, “Биләр яшьләре җыры”, “Сарман”, соңрак – “Өнсә” белән “Күн” авыллары җырлары – бүген дә үзен чын татар җырчысы дип танырга һәм танытырга теләгән җырчыга миллилек, халыкчанлык өлгеләре. Чөнки татар авылының бар булган яме, җир кешесенең газаплы да, татлы да кичерешләре сеңгән андый җырларны моңсыз кеше үтемле итеп башкара алмый. Ә озын көйләр! Аларны бүген, кыюлыгы һәм көче җитеп, кем җырлый әле? “Уел”, “Хафизәләм иркәм”, “Сәгать чылбыры”, “Азамат”, “Хәмдия”, “Көзге ачы җилләрдә”, “Иске Кара урман”, “Яңа Кара урман”... саный китсәң, шундый дистәләгән җырларыбызны нәкъ менә Илһам Шакиров өр-яңа бер сагышлы көч белән халыкка кире кайтарды. Алай гына да түгел, безгә озын көйне башкару эталонын бирде, ул көйләрне елаклыктан, мескенләнүдән арындырды. Соңгырак елларда ул җырлап күрсәткән “Җаныем-җанашым” җыры исә моңлы яшьләрнең теленнән бүген дә төшми. Бигрәк тә җыр конкурсларында еш җырлана бу җыр. Тавышыңның көчен, тыныңның иркенлеген күрсәтергә мөмкинлек бирә ул яшь җырчыларга. “Атландым ла атның һай биленә, өч әйләндем Казан каласын...” – бу көйне Илһам абый каян тапкандыр, сөйләгәнен ишеткән юк. Мөгаен, үзе иҗат иткәндер. Әнә бит, Ләбиб Айтуганов шигыренә, ул заманда сатып алган беренче магнитофонын эшләтеп карау ниятеннән генә җырлап караганнан нинди моңлы, матур көе туган – “Истә, һаман да истә”. Ничә еллар буена аны халык җыры дип йөрделәр, җырчы үзе дә моңа каршы килмәде. “Син сазыңны уйнадың” җырының тарихы да шуңар охшаш. Нәкый Исәнбәт шигырен ошатып, кайсыдыр композиторга көй язып бирергә тәкъдим иткән булган. Ә тегесе, әлеге шигырьнең аһәңен тоеп бетерә алмаганмы инде, һаман язмый да язмый икән. Шигырьдән шәрык колориты аңкып торганын күңеле әллә кайчан тоеп йөргән җырчы тота да, көйне үзе иҗат итә – һәм нинди көйне! Симфоник оркестр өчен эшкәртелеп, Илһам моңына кушылгач, чын шедевр килеп чыга. Искитмәле уңышлы язмадагы яңгырашына кызыгып, “Син сазыңны уйнадың”ны да күпләр җырлап карады. Дөресен әйтергә кирәк, эчке тоемлавың көйнең “холкы”на тәңгәл килми икән, ник алтын тавышлы булмыйсың шунда – тыңлаучы йөрәгенә үткәзеп җырлый алмыйсың инде, вәссәлам!   Көйнең халыкчанлыгын мөмкин кадәр күбрәк бормалар ясау дип аңлау да дөрес түгел. Югыйсә, бүгенге яшь җырчыларның кайсы берәүләре әнә шул бормалау чире белән чирлиләр, көйгә кирәк урында да, кирәкмәгән җирдә дә мелизм тутыралар. Игътибарлы тыңлаучы килешер – Илһам абыйда мондый ясалмалыкның эзе дә юк. Аның тавышы шулкадәр йомшак һәм сыгылмалы ки, хәтта бернинди борма ясамаса да, тыңлавы барыбер рәхәт булыр иде кебек.   Илһам абыйның тагын бер бик кыйммәтле сыйфаты – татар теленең тәмен белүендәдер. Язмышы җыр дөньясына алып кереп китмәсә, аңардан бик яхшы телче йә әдәбиятчы чыгар иде, мөгаен. Телгә талымлылык та моңның аерылмас юлдашы ул, минемчә. Сөйләмнең табигый яңгырашын, кеше тавышындагы басымнарны, эмоциональ күчешләрне, аннары тагын табигатьтәге, тирә-юньдәге төрле авазларны, ритмнарны ишетү, истә калдыру сәләте дә бар кешегә дә бертигез бирелми шул. Ә менә Илһаметдин исемле яланаяклы авыл баласына шушы хасиятләр артыгы белән, йөз кешегә җитәрлек итеп бирелгән. Моңлылык әнә шуңардан килә түгелме икән инде? Әле менә радиодан бер егет җырлап ята. Хәмдүнә апасыннан откан “Борай көе”н. Һәм болай дип җырлый:   Су буенда ике тирәк, Берсен кисәргә кирәк. Берсен киссәң, ялгыз кала – Ялгыз нишләргә кирәк?   Бер караганда, хата юк та кебек бу сүзләрдә, әмма нигәдер зәвыкны кыра бит. Юк,мәйтәм, болай җырламый халык. “Берсен киссәң, берсе кала. Ялгыз нишләргә кирәк”, – дип җырланырга тиештер бу. Чөнки берсен киссәң, кайсысы ялгыз кала – болай да аңлашыла бит. Киселмәгәне ялгыз кала, билгеле. Шул ук җырда егет тагын бер хата ясый:   Бара торгач, бер утырдым Биек тау билләренә. Без түгел, кошлар талпына Кайтырга илләренә, – ди.   “Кошлар талпына, ә без талпынмыйбыз” кебек килеп чыга мәгънәсе. Ә дөресе – без генә түгел, хәтта кош та талпына, дигән мәгънә булырга тиеш монда. Ягъни менә болай:   Без түгел, кош та талпына Кайтырга илләренә.   Менә шундый “бәләкәй” генә хаталар җибәрмәс өчен, йә Илһамнан өйрәнергә, йә Илһам булып туарга кирәктер. Өйрәнеп буладыр бераз, ә менә туулары, Мәһдиев герое әйтмешли, едва ли...   Бервакыт, көзгә табарак, яңгырлы көнне Илһам абый, чыланасың бит, дип, миңа үзенең искерәк бер плащын, татарча әйтсәк, җиләнен ябындырып җибәрде. Юып кире кайтарырмын дип йөрсәм дә, һаман сузылды. Беркөнне тәрәзәдән карасам, каршы йорт алдында җигүле ат тора. Таныш ат: якындагы кайсыдыр авылдан базарга сөт сатарга киләләр ирле-хатынлы икәү. Бу юлы туганнарынамы, танышларынамы кереп, бик озак чыкмый тордылар. Ә яңгыр коя гына, ат күшегеп беткән. Кул астына теге җилән килеп керде, чыгардым да атка яптым. Аннары кузгалып киткәннәрен күрми калганмын. Моны ник язам? Илһамның моңы, яңгырда күшеккән атны аның җиләне саклаган шикелле, безне рухи күшегүдән саклый, җылыта да, юата да, кирәксә, татлы сагышка да сала...   Табигатең белән җырчы булып туу бер нәрсә, ә менә Ходай биргән сәләтеңнән һөнәр ясау, ягъни профессионал булып китү – икенче. Соңгысы безгә, тыңлаучыга, рәхәтлек, ләззәт китерсә дә, уйлап карасаң, җырчы өчен гомерлек коллык бит ул. Әлбәттә, халык сөеклесенә әверелү, сиңа сокланып төбәлгән меңнәрчә күзләрне күреп, шуннан көч алып, талантыңның татлы ширбәтен эчеп яшәү авыр язмышмыни, дияргә дә мөмкин. Ләкин бу читтән караганда гына шулай күренә. Аена егерме-егерме бишәр концерт куярга, сәвит системасының хезмәт кодексына ярашлы, план үтәргә мәҗбүр ителгән җырчы, аны халкы ничек кенә яратмасын, болында чыбыркы шартлатып, күңеле кушканда күкрәген киереп җырлап җибәрә торган көтүчедән күпкә бәхетсезрәк, билгеле. Иң тансык, тамашачы иң көтеп алган җырчы буларак, Илһам Шакировның моңлылыгы үзенә сагыш булып әйләнеп кайтса, татар халкына искитмәле җыр хәзинәсе калдыра. Әхмәт Ерикәй сүзләренә үзе җырлый торган “Саф җырларым” (Рөстәм Яхин көе) җырындагы кебек:   Саф җырларым ярты юлда Туктап тормасын иде. Күкләрдә күкрәсен иде, Җирдә тынмасын иде. Киң күңелле газиз халкым Җырлап туймасын иде!  Зөләйха КЫДАШЕВА 5 | (полный текст новости)

  • 2015-02-27 01:53 Татарстанда танышулар клубында абый белән сеңел табышкан
    26.02.2015 Җәмгыять Беренче каналның “Җди меня” тапшыруы Мамадышыбызның “Шанс” танышулар клубы булганда “ял итә”, чөнки клуб димчеләре кавыштырып кына калмый, табыштыра да, дип яза “Нократ” басмасы. Моннан бер ел элек насыйп ярын эзләп белгечләргә мөрәҗәгать иткән 1977 нче елгы ханым күп еллар эзләгән абыйсын клуб базасында таба. Т. Ушма авылында яшәүче 1973 нче елгы ир-ат , әбиләре ягыннан аның абыйсы булып чыга. Балачакта элемтәләре өзелгән туганнар кабат табышканнарына сөенеп туя алмыйлар. | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 01:53 Узган ел яки быел өйләнешкән танышларыгыз бармы?
    26.02.2015 БӘЙГЕ Аларның кыйммәтле бүләкләр оту мөмкинлеге бар. Бәйгегә фото җибәрер өчен 2-3 көн калды! Өлгерсеннәр! Яңа өйләнешкән парларга түбәндәге хәбәрне җиткерсәгез иде:           «Тамада-Шоу» һәм «Туйлар.ру» «Пар килгәнсез» бәйгесендә кыйммәтле бүләкләр уйната!   Бәйгенең шартлары: http://matbugat.ru/news/?id=11157   --- --- | 26.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 01:53 «Танцы со звездами» татарча - 2 (ФОТО)
    26.02.2015 Шоу-бизнес Казан. "Корстон". 25 февраль.                Узган юлы үткәрелгән бәйгедән ФОТОРЕПОРТАЖ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 Узган юлы үткәрелгән бәйгедән ФОТОРЕПОРТАЖ   Шамил АБДЮШЕВ фотолары --- | 26.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-27 01:53 Рәшит Ваһапов фестивале: яшь башкаручылар конкурсы
    26.02.2015 Мәдәният Быел, Рәшит Ваһапов исемендәге XI Халыкара татар җыры фестивале кысаларында чираттагы яшь башкаручылар конкурсы үткәрелә. Конкурста югары һәм урта музыка уку йортларын тәмамлаган яки анда укучы җырчылар катнаша. Гаризалар 10 апрельгә кадәр кабул ителә. Ә конкурсның йомгаклау турлары Казан шәһәрендә 23 – 24 апрель көннәрендә үтәчәк. Җиңүчеләр тантаналы рәвештә 18 майда, С.Сәйдәшев исемендәге Зур концерт залында, Ваһапов фестиваленең гала-концертында игълан ителәчәк. Конкурс шартларын түбәндәге чыганаклардан табарга була: ВКонтакте “Ваһапов фестивале/Вагаповский фестиваль” дигән группа, яки бу адрес буенча: http://vk.com/vagapov_fest. Белешмәләр өчен: 231-18-28.   | (полный текст новости)

  • 2015-02-27 01:53 “Әдәбият- йөрәк эше”
    26.02.2015 Мәдәният дип яза язучы Марат Кәбиров. Әдәбият турында моннан да төгәл, матур, үзенчәлекле итеп әйтеп булыр микән? Чыннан да, әдәбият ул - соклану, тетрәнү, сөенү, газаплану, өметләнү белән иҗат әһелләренең йөрәкләренә уелган уйлар,фикерләр, хисләр бәйләме. Әдәбият ул - роман, повесть, хикәя, шигырь генә түгел, ул - һәр чорның тарихы да, киләчәк буыннарга ирешергә тиешле мирасы да. Язучы исә, шул чорның тарихчысы, чынбарлыкны ачып күрсәтеп, җәмгыятьнең авыруын ачыклап, дәваларга омтылучы табибы да. Марат Кәбировның тагын бик тә урынлы сүзләрен сезгә дә ишеттерәсем килә: “Яхшы әдәбият - бүгенге көннең диагнозы бит ул...”  Аңлавыбызча, әдәбият җилкәсендә авыр, гаять җаваплы йөк ята. Һәм бу йөкне бүген язучы “дипломы” булган 330 каләм әһеле тартып бара. Әйе, Язучылар Берлеге таныклыгына ия булган һәркем иҗади эшчәнлекнең нинди әһәмияткә ия булганлыгын аңлап, үз теләге, ниятләре белән, фикерен, сүзен әйтеп, беркемгә дә иярмичә, каләмен туктаусыз “эшкә җиккәндә” генә, үзмаксатка барып, ниндидер нәтиҗәләргә ирешергә мөмкин. Җирдә яшәү дәвам итсен, кешелек дөньясы рухи чистарынсын өчен, адәм баласының аңын уятырдай көчле әдәби әсәрләр, күңелләрен әсир итәрдәй моңлы көйләр, күзләрендә өмет очкыннары ка­бызырдай рәсемнәр иҗат итәргә кирәк.   Узган ел 80 яшьлек юбилеен билгеләп үткән Татарстан Язу­чылар берлегендә, әйткә­нем­чә, 330 язучы исәпләнә. Татарстан китап нәшриятендә ел саен йөзләгән язучының китаплары басыла. 2013 елда үзем дә “Көзге күкрәү” исемле дүртенче китабымны кулларыма алып куандым. Казанда райо­ныбызның аксакал язучысы Чыңгыз ага Мусинның “Иж буенда кала эзләрем” исемле яңа китабы басылуны көтеп ята. Тиздән “Казан утлары” журналында ике ел элек “Йөрәк ярасы” китабы белән укучыларын сөендергән Габдулла ага Галиевның чәчмә әсәрләре дөнья күрәчәк.   Миннән еш кына:” Язучылар берлегенә керү нәрсә бирә соң ул?”- дип сорыйлар. Иң беренче нәүбәттә, үзеңне язучы итеп тою хисен. Язучы булу исә, җилкәгә туган тел, милләт өчен олы җаваплылык, ил алдында булган бурычыңны сала. Язучының эше шигырь иҗат итеп, хикәя язу гына түгел бит әле, ул көндәлек матбугат чаралары белән актив эшләп, иҗади аралашып, яңа әсәрләрен халыкка җит­керергә, алай гына да түгел, уйландырырдай язмалары белән тәрбия эшендә дә катнашырга тиеш, минемчә. Шәхсән, мин үзем язмыйча тора алмыйм, газеталар белән тыгыз элемтәм миңа иҗат көче өсти, яңа фикер, уйлар тудыра, кулларыма каләм алырга этәрә. Татарстан Язучылар Берлеге белән тыгыз элемтәдә тору, еш кына Ижау, Можга, Воткинск калаларында туган тел бәйрәмнәрендә очрашып тору иҗат рухын сүндермәс өчен сәбәп булып тора. Берлек рәисе Рәфис Корбанның ерак районнарда, башка республикаларда яшәп иҗат итүче һәр язучыны танып белүе, барып кергәндә, колач җәеп каршы алуы, булган проблемаларны хәл итәргә алынуы сокландыра мине. Язу­чылар берлеге хезмәт­кәрләренең туган көннәрдә, бәйрәмнәрдә котлаулары йөрәккә дәва, җанга шифа була. Рәхмәт яусын! Рес­публика җитәкчелегенең яр­дәме белән, иш янына куш, дигәндәй, эшләмәүче язучыларга, пенсиягә ай саен бер мең сум өстәп баралар. Берлекнең Халык язучысы исемен йөртүче эшләмәүче иҗат әһелләре шу­ңа өстәп ай саен ун мең сум алып бара! Үз районыбызның аксакал язучыларын да шул Халык язучылары исемлегендә бик күрәсе килә дә соң... Җиргә берегеп үскән, әллә нинди авырлыклар килгәндә дә, гомер буе, туган авылына, һөнәренә, иҗатына хыянәт итмәгән бу асыл ир-егетләр затлы исемнәргә, олы бүләкләргә лаек, бик лаек! Ике язучының да Удмуртиядәге Риза Шәфи исемендәге әдәби премиягә лаек булуы, Чыңгыз абый Мусинның Саҗидә Сөлай­манова исемендәге кызык­сындыру премиясен алуы да сөендерә, әлбәттә. Көндезләрен авылның мең мәшәкатендә кай­научы, төннәрен йөрәк кылларына кагылырдай, уйлатырдай, ела­тырдай шигъри юллар, әсәрләр иҗат итүче көчле дә, хисле дә, 85 яшендә (язучылык һөнәрем өчен кирәк дип!) институт бе­тереп, диплом алган Габдулла абыйның, дистәгә якын китабы белән генә түгел, Әгерҗе төбәге тарихын язуы белән дә күпләрне сөендергән Чыңгыз абыйның да хезмәтләре бәяләнеп бетми кебек...   Дистә елларга сузылган иҗади аралашу вакытында мин бу остазларымның талантлы, үзгә сәләтле генә түгел, бик кешелекле, ярдәмчел, кече кү­ңелле икәннәренә кат-кат ышан­дым. Инде өлкән яшьтә булуына карамастан, Габдулла абыйның китабымны халыкка тәкъдим итү бәйрәменә килеп, ихластан әйткән теләкләрен мин калган иҗат юлыма хәер-фатиха итеп кабул иттем. Аларны хөрмәт итми мөмкин түгел! Заманында Мөхәммәт Садри, Сәхәп Урайский, Илдар Юзеев, Нури Арсланов, Гадулла Гомәр һәм башка бик күп олуг шәхесләр белән аралашканнар бит алар! Казан юлларында машинада барганда, кайтканда да сүзләре гел элекке еллар, өлкән язучылар турында аларның. “Элек әдәби түгәрәкләр бик көчле эшли иде, - ди Чыңгыз абый,- 1957 елда район газетасы каршында оешкан Мансур Исха­ков җитәкчелегендәге түгә­рәк­кә йөрдек. Мин, Габдулла Галиев, Таһир Закиров, Роза Мулланурова, Мансур Вәлиев... Шул түгәрәктә тикшерелгән ши­гырьләрдән айга ике тапкыр газетада әдәби бит чыга иде. Мин 4 сыйныфтан ук яза баш­ладым бит. Мөхәммәт ага Садри, Сәхәп Урайский бик ярат­тылар иҗатымны, без алар белән хат­лар алыштык. Малайлары ке­бек якын күреп, иҗатыма юл күрсәтүчеләр шулар! Алар миңа ышандылар, мин генә менә ышанычларын акламадым, дип борчылып йөрдем. Ярар, ба­рыбер йөзләренә кызыллык ки­термәдек! Урыннары оҗмахта булсын”. Әйе, ул чорда язучыларны үстерү өстендә эшләүчеләр, гәрчә, башлап язучылар ерак районнарда яшәүче каләм иялә­ре булсалар да, табылган. Габдулла абый Галиев, Таһир Закиров, Рәшит Юнысов һәм Чыңгыз абый әдәби лекцияләр тыңларга Казанга кадәр йөргәннәр. “Барлык чыгымнарны үз өсләренә алып, яшәү урыны белән тәэ­мин иттеләр. Кемнәр укыды ди­ген лекцияләрне?! Мирсәй Әмир, Габдрахман Минский, Нә­кый Исәнбат, Габдулла Габ­драх­мановлар! Нәкъ шуның нә­тиҗәсе булып, райондашыбыз Таһир Закировның “Урман егете” әсәре халык тарафыннан бик яратылып, озак еллар сәхнәдән төшмәде. Менә шундый заманнар бар иде!”- дип, бик тәэсирләнеп сөйләде остазым үзләренең иҗат сукмаклары хакында.   Яхшылыктан - үрнәк, на­чар­лыктан - гыйбрәт алырлык, укучыны уйга салырлык иҗат җимешләре күп аксакал язучы­ларыбызның. Үзебезнең төбәк­нең әдәбият күгендә балкучы бу йолдызлар-һәрберебез өчен горурлык, тутыкмас каләмнәре, уй, фикерләре китаплары-әдәби мирас. Әдәбият - йөрәк эше булу да хактыр, йөрәктән чыккан гына йөрәккә барып җитә, диләр бит...   Әдәбият елына, аяк бастык. Ел бездән яхшы әсәрләр, яңа китаплар көтәдер. Без исә, әдәбият өлкәсендә яңалыклар, уңай үзгәрешләр, әдәби чаралар булыр, дип өметләнәбез. Шуларның иң беренчесе һәм иң мөһиме: районыбызда даһи якташыбыз Таҗи Гыйззәт премиясен булдыру...   Әлфирә НИЗАМОВА, Татарстан һәм Удмуртия республикаларының Язучылар берлекләре әгъзасы, Риза Шәфи исемендәге әдәби премия лауреаты.   Әлфирә НИЗАМОВА | (полный текст новости)

  • 2015-02-26 04:35 Татарстанда 32 яшьлек кызны 10 мең сумга сатып җибәргәннәр
    25.02.2015 Криминал Күңел ачу үзәгенә килгән 32 яшьлек хатын-кызны егетләр урлап китә һәм 10 мең сумга җенси коллыкка сата. Хәзер Татарстаннан дүрт егеткә карата җинаять эше кузгатылган. Бу хәл узган җәйдә Чаллыда була. 32 яшьлек кыз бер егет белән талаша. Шуннан ул йөргән егете белән такси алып күңел ачу үзәгеннән китә. Талашкан егет үзенең дуслары белән алар артыннан китә. Кызның полиция үзәгенә юл алуын күргәч, аны урлап китәргә план коралар. Йөргән егете полиция бүлегенә кереп киткәч, кызны машинадан өстерәп чыгарып урлап китәләр. Мыскыл итеп, аны кыйныйлар. Аннан 114 мең 800 сумга алтыннарын, телефонын һәм акчасын урлыйлар. Әлмәткә килеп аны бер сутенерга 10 000 сумга җенси коллыкка саталар. Кыз берничә көн үткәч кенә туганнарына кайдалыгын хәбәр итә ала, дип яза “Әлмәт таңнары” басмасы. | 25.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-26 04:35 Искәндәр Гыйләҗевнең яңа вазифада беренче ИНТЕРВЬЮсы
    25.02.2015 Тарих Күренекле галимебез Искәндәр Гыйләҗев Татар энциклопедиясе институты директоры итеп билгеләнде. Яңа вазифасы белән котлаганнан соң, сезнең учреждение хәзер яңача, Татар энцик­лопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты дип атала башлаган икән, эшчәнлегегезнең куәте тагын да артачак дип аңларгамы моны, дип сорадык аңардан. – Фәнни, оештыру эш­чән­легендә минем өчен яңа юнәлеш бу. Чынлап та, Татарстан Фәннәр академиясе карары нигезендә февраль аеннан безнең атама үзгәрде, эш колачы ки­ңәй­де. Билгеле, эш өстәлә, юнә­лешләребез үзгәрә, яңа офык­лар ачыла дигән сүз бу. Хәзерге көндә бездә 72 кеше эшли. Кыскартуларга хәтле йөздән артык кеше эшләгән булган. Барыбер куәтле, көчле, фәнни яктан әзерлекле коллектив бу. Аның үз традицияләре бар. Ләкин моңа кадәр ул Татар энциклопедиясен чыгару белән генә шөгыльләнде. – Белүемчә, Татар эн­цик­лопедиясенең урысча варианты чыгып бетте, та­тарчасының да бер­ни­чә томын гына әзерлисе калды бугай?   – Мәсьәлә алай ук гади түгел. Аны төрле юнәлеш­ләр буенча киңәйтеп, ка­милләштереп була. Төрле энциклопедияләр бар. Әм­ма барыбер эшне үз­гәртеп корырга туры киләчәк. Заман, хөкүмәт таләбе бу. Һичшиксез, энциклопедия төзү иң әһәмиятле юнәлеш булып калачак. Хәзер төп максатыбыз – татарча варианттагы энциклопедиянең бишенче, алтынчы томнарын чыгару. Урысча алты томы чыкты, әлегә эше бетте. Хәзер кайбер юнәлеш­ләр буенча энциклопедик сүзлекләр чыгарырга мөм­кин. Әйтик, Казан шәһәре энциклопедиясе чыгарырга була. Шул ук вакытта аерым бер темага, мәсәлән, Казакъстан татарларына багышланган мәгълүмати бер басма булдыру нияте дә бар. Гомумән, татар туп­лылыклары, ягъни диас­поралары турында, Татарстан картасыннан югалган, әйтик, Кама суы күтәрел­гәндә елга төбендә калырга мәҗбүр булган авыллар (Рә­сәй күләмендә дә җу­ел­ганнары шактый күп) хакында мәгълүмат җыеп басмалар әзерләргә кирәк дигән фикер дә бик урынлы, бик вакытлы. Төбәкне өйрәнү дигән юнәлешне кабул итү шушы үзгәрешләрне чагылдыра.   – Төбәкләрне өйрәнү ди­гәч, моңа, әйтик, Ру­мы­ниядәге Добружа татарлары кебек кечкенә төр­кемнәр дә керәме?   – Добружага хәтле әле Рә­сәйдәге, күршедәге зур-зур төркемнәр бар. Безнең составка хәзер Гаилә һәм демография үзәге керде. Элек ул мөстәкыйль үзәк санала иде. Хәзер ул эшчән­леген безнең институт кысаларында алып барачак. Алар – тугыз кеше, шушы 74 кеше исәбендә. Янә бездә Кама фәнни үзәге барлыкка киләчәк. Ул нигездә Чистай төбәген өйрәнү белән шөгыльләнәчәк. Академик Наил Вәлиев тырышлыгы бе­лән Рәсәй Хөкүмәтеннән бу эшкә грант алынды.   Табигый, бу юнәлешнең җитәк­чесе итеп Наил әфәнде үзе тәгаенләнде. ТФА җитәк­че­ләре, Хөкүмәт вәкилләре безгә, институт үзенә күрә бер мәгълүмати үзәккә дә әйләнсен иде, дигән теләген җиткерде. Татар­станы­быз­ның икътисадый, мәдәни тормышы, башка өлкәләр, татар төбәкләре белән мө­гамәләләре турында мәгъ­лүмат туплау, мәгълүмати тәэмин итү юнәлешендә эшләргә кирәк булачак. Әл­бәттә, моңа бер-ике елда гына ирешеп булмый. Бел­гечләр кирәк, оештыру мәсь­ә­ләләре бар. Минемчә, институтның киләчәге кызыклы, шактый үзенчә­лек­ле. Табигый, структура, кадр­лар җәһәтендә дә үзгә­решләр булачак.   Татар мөһаҗирләре һәм диаспорасын өйрәнү үзәге оештыру нияте дә бар. Бу мәсьәләнең эшчән­легебез­дәге әһәмиятле юнәлешкә әверелүен теләр идем. Шәх­сән минем күптәнге фәнни хыялым бу. Чөнки сибелгән, чәчелгән татар халкы тарихы әлегә кадәр, үзәкләш­терелгән рәвештә һәм заман таләпләреннән чыгып, өйрәнелми. Аерым-аерым казанышлар турында гына әйтеп була...   Аңлашыладыр: үзгәреш күңелле нәрсә түгел. Кеше­нең табигате үзгә­реш­ләрне авыр кабул итә. Үзгәреш – тынычсызлык ди­гән сүз. Әмма үзгәрмичә алга барып булмый. Билгеле, зур абруйлы галим, оештыручы Мансур Хәсәнов башлап җибәргән эш, матур тради­цияләр дәвам итәчәк, яңа төсмерләр алачак. Тематик, шәхесләргә багышланган энциклопедияләр әһәмият­ле юнәлешләрнең берсе булып кала.   – Сез хәзер КФУдан ки­тәсезме инде?   – Юк, китәргә җыен­мыйм. Университеттагы халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм Көнчыгышны өй­рәнү институтында татарны өйрәнү һәм тюркология кафедрасы мөдире вазифасын башкарам. Бик җавап­лы эш. Киләчәктә кафедра мөдире булып калырмынмы – белмим, әмма башлаган эшемне дәвам итәрмен дип торам.   Инде менә февраль башыннан яңа эшкә дә алындым. Хәзер эшләрнең торышы белән танышам. Монда да күчеш-үзгәрешләр вакыты. Гыйльми юнәлешләр билгеләү, хезмәткәрләр алу кебек оештыру мәсьәлә­ләре безнең карамакта калса да, хәзер финанс мәсьә­ләсе, матди якны кайгырту ТФАдә хәл ителә. Заманында, КДУның татар филологиясе һәм тарихы факультеты җитәкчесе булган вакытта без барча нәрсәне төп бинадан сорый идек. Таныш вазгыять. Нәкъ шушындый вакытта яңа кә­нәфигә килеп утырдым, –дип сөйләде ул безгә. Рәшит МИНҺАҖ 26 | 25.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-26 04:35 Диния идарәсендә ирнең нинди булырга тиешлеген аңлаттылар (ВИДЕО)
    25.02.2015 Дин Татарстан Диния нәзарәтендә 23 ферваль бәйрәме уңаеннан "Чын ирләр чын әниләрдән туа" дип аталган түгәрәк өстәл утырышы үтте. Түгәрәк өстәл сөйләшүе барышында гаиләдә ир баланың һәм кыз баланың ничек тәрбияләнергә тиешлеге, хатын-кыз, ир-атның роле, гаиләдәге мөнәсәбәтләр хакында сүз барды. Татарстанның баш казые Җәлил хәзрәт Фазлыев ир бала тәрбиясе мәсьәләсендә дини нигездән әйтеп узганча, ир бала гаиләне алып баручы, аны тәэмин итүче хуҗа буларак тәрбияләнергә тиеш. Моның өчен гаиләдә әти кешенең чын ир буларак үрнәк булуының мөһимлегенә басым ясады ул. Мисалга, әни кеше гаиләне тарткан гаиләдә үскән ир баланың киләчәктә үз гаиләсендә дә хуҗа була алмаячагы хакында сөйләде Җәлил хәзрәт.   "Малай күреп ята бит әнисе тарта бөтен йөкне, "өйләнгәч мине дә хатын өстерәр әле", ди. Ә тормышны әти алып барганын белсә, ул тормыш алып барырга әзер булып, чын ир булып үсәр иде. Ә болай хатын итәгенә ябышып яши торган ир булып үсә. Акчаны кем таба – соңгы сүзне шул әйтә өйдә, шулай бит, телисеңме-теләмисеңме шулай", дип сөйләде Җәлил хәзрәт.   Ә кыз баланың исә, беренче чиратта, булачак әни, үзен гаиләгә, балалар тәрбияләүгә багышлаучы буларак тәрбияләнергә тиешлеге хакында әйтеп узды Җәлил хәзрәт. Бүгенге җәмгыятьтә кыз бала алдында дөрес максатлар куелмавына басым ясады ул. Кызларның беренче чиратта максат итеп уку тәмамлау, карьера булдыруны куюы илдә демографик проблем тууга йогынты ясады, дип сөйләде ул.   "Депутат хатын-кыз, галим хатын-кыз, шагыйрә хатын-кыз, җырчы хатын-кыз... Дәүләт советында йоклап утырыр өчен хатын-кыз булу мәҗбүри түгел. Аны ирләр дә эшли ала, шулай бит инде. Ирләр галим дә була ала, ирләр космоска да менә ала, ирләр җырлый да ала, бии дә ала. Мин хатын-кыз бу эшне эшләмәсен дип әйтмим, әмма хатын-кызның иң беренче вазифасы бөтен тормышын гаиләгә багышлау, бәби алып кайтып, бәби тәрбияләү, шуннан вакыты калса гына. Ә безнең укудан, каръерадан вакыты калса гына бәби табу. Шуңа бездә демографик хәл начар", дип сөйләде Җәлил хәзрәт.   Чара барышында бала тәрбиясе мәсьәләсе психологик күзлектән дә каралды. Биредә әйтелеп узганча, баланың дөрес тәрбия алуына, аның акыл үсешенә ата-ананың үзара мөнәсәбәте зур йогынты ясый. Ата-ана бер-бере белән уңай мөнәсәбәттә яшәгән гаиләдәге бала уңай сыйфатларга ия була, төрле яктан үсеш алачак. Шул исәптән, биредә әйтелгәнчә, бала тормышта бәхетле булсын өчен аңа, беренче чиратта, нәкъ рухи тәрбия, Аллаһка мәхәббәт тәрбияләү мөһим.   Резидә ӘХМӘТВӘЛИЕВА | 25.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-26 04:35 Кызларга җырлы күчтәнәч!
    25.02.2015 Шоу-бизнес Кызлар, 8нче март бәйрәмен кайсыбыз гына зарыгып көтеп алмый да, матур бүләкләр турында хыялланмый икән?! Бу көндә безгә ир-егетләр тарафыннан бүләкләр каралган. Ә иң мөһиме – игътибар, әлбәттә! Эстрадабызның якты йолдызлары – җырчы егетләр – исә шуларга өстәп әле тагын җырлы бүләк тә әзерләгәннәр. “Егетләр солянкасы”! Илназ Баһ, Илдар Хәкимов, Рафаэль Латыйпов, Илдар Әхмәтов, Ришат Фазлыйәхмәтов, Илназ Гарипов, Илшат Хәмәдиев, Мурат Гайсин, Артур Салихов сезне зур концертта көтеп кала. Әлеге концерт кызларга менә дигән бәйрәм рухы бүләк итеп кенә калмас, ә ир-егетләр тарафыннан гүзәл затларга бәйрәм күчтәнәче итеп ясалган иң истә калырдай бүләк тә булыр!   Димәк, 4 март көнне 18:30да “Филармония” концертлар залында очрашырбыз!   Белешмәләр өчен телефон: 297-43-77.   Билетларны: KASSIR.RU телефон (843) 512-25-35 һәм CONCERT.RU телефон 240-84-84 аша алырга мөмкин. Шулай ук Филармония кассасыннан сорагыз.    | (полный текст новости)

  • 2015-02-25 10:28 Вәхшиләрчә үтерелгән 8 яшьлек Василиса Галицынага һәйкәл куелды
    24.02.2015 Җәмгыять Моннан ике ел элек Чаллыда вәхшиләрчә үтерелгән 8 яшьлек Василиса Галицынаның мәете табылган урынга (Сарман белән Зәй районнары чигендәге юл буенда) билгесез булып калырга теләгән игелекле кешеләр кызның портреты һәм уенчыклары сурәтләнгән мәрмәр плитә куйганнар. Василисаны үтерүдә гаепләнгән үзбәк кешесе Фаррух Ташбаев гомерлеккә ирегеннән мәхрүм ителеп, хәзер Оренбург өлкәсендәге төрмәдә утыра. Халык телендә “Кара дельфин” дип йөртелүче аеруча кырыс режимлы бу төрмәгә эләгүчеләр гел видеокүзәтү астында, биредә утны беркайчан да сүндермиләр, җинаятьчеләрне иртәнге алтыда уяталар һәм кичке унга кадәр аларга ятып тору тыела. Интернет мәгълүмат чаралары хәбәр иткәнчә, гаебе кирекаккысыз дәлилләр белән исбатлануына карамастан, Фарук Ташбаев җинаятен танымый һәм эшен яңадан карауларын сорап, төрле җирләргә шикаятьләр җибәреп ята икән. 5 | (полный текст новости)

  • 2015-02-25 10:28 Ялгызларга яңа танышу ысулы
    24.02.2015 Җәмгыять Самарада инде берничә ел Айшә Җәләлетдинова җитәкчелегендә “Яхшылык уты” (“Свет добра”) хәйрия фонды эшләп килә. Фонд милләтара дуслыкны көчәйтү, гаилә байлыгын саклау юнәлешендә зур эш алып бара, ятим балаларга ярдәм итә һәм изге урыннарга туристлар сәфәрен оештыра. Күптән түгел әлеге хәйрия фонды Самараның “Солтан патша” дип аталган кафесында көнбатыш илләрендә, ә соңрак Мәскәүдә дә популярлык казанган “Тиз күрешү” (“Быстрое свидание”) проекты белән таныштыру кичәсе уздырды.  Очрашу бик матур музыкаль чыгышлар белән башланып китте. Таҗик төркеме солисты Җәүһәр Раджапов “Йөрәгегездә яз яшәсен” композициясен башкарды, ә Түбән Новгородтан килгән опера җырчысы, Бөтенроссия бәйгеләре лауреате Рәшит Наумәтов татар, рус һәм испан телләрендә җырлар җырлады. Рәмзия Бахитова башкаруындагы төрек биюе дә тамашачыларның күңеленә хуш килде Соңрак намаз вакыты җиткәнен искәртеп, Ибраһим Җәләлетдинов моңлы тавышы белән азан әйтте, ә кичәне алып баручы Мөхәммәт Евлоев җыелган кунакларга аның мәгънәсен аңлатып: “Намазга җыелыгыз, ул уңышка илтә”, - диде.    Кичәдә “Яхшылык уты” хәйрия фонды президенты Айшә Җәләлетдинова да чыгыш ясады.   - Туристлар белән Төркиягә сәфәргә баргач, изге урыннарда берничә мәчеттә булдым. Кемер шәһәренең шәйхе  Абдул Бәкинең офисындагы “Тәүбә агачы” зур тәэсир калдырды. Анда сурәтләнгән агачның ботаклары - эчкерсезлекне, тәрбияне, исламның - 5 һәм диннең 6 терәген үтәүне, Аллаһы Тәгаләгә ышануны аңлата икән, - дип сөйләде Айшә. Ул шулай ук Самараның 1 санлы балалар йортында тәрбияләнүчеләргә Төркиядәгегә охшатып ясалган “Тәүбә агачы” рәсемен дә күрсәтте.   Хәйрия фонды җитәкчесе оешма алдында “Идиллия” дип аталган халыкара танышу агентлыгы эшләп килүен һәм “Гаилә статусын күтәрү” программасы буенча биредә гаилә үзәге ачылуы турында да сөйләде.    - Зур шәһәрләрдә үз парыңны табуы бик кыен. Шуңа күрә күпләр аны әти-әниләре, танышлары, интернет аша эзли. Ә безнең үзәктә ялгыз кешеләр бергә җыелып, аралашып үз тиңнәрен үзләре таба ала, - диде ул.    Айшә ханым кунакларны бер-берсен “Идиллия” никах агентлыгы аша табышып, яңа гаилә корган Айрат һәм Рәмзия Ганиевлар белән таныштырды, аларны котлап,  Коръән сүрәләре язылган шәмаил бүләк итте.   Никах агентлыгыбызда тәҗрибәле психологлар клиентлар белән әңгәмә уздырганнан соң, аларга тиң парлар эзли башлыйлар, ә соңыннан аларны очрашуга чакыралар. Безнең “Тиз күрешү”гә килүчеләр яшьләре, кызыксынулары, социаль статуслары буенча аерым төркемгә бүленәләр һәм бер кичәдә 15әр, 20шәр кеше белән  күрешә алалар. Мәсәлән, өстәлләр артында утыручы туташлар (ханымнар) янына үз парларын табарга теләгән бу төркемдәге ир-егетләр килеп, үзләре белән таныштыралар. Моның өчен аларга 2 минуттан 10 минутка кадәр вакыт бирелә.    - Хәзерге ыгы-зыгы заман кешеләре өчен бу танышу ысулы бик тә уңай: син эштәме, ялдамы - танышу агентлыгы хезмәткәрләре сиңа тиң парны эзли. Бу хезмәт өчен җыелган акча ятим балаларга ярдәм итү хәйрия акцияләренә китә.   Европа илләрендә популяр булган “Тиз күрешү” проекты безнең шәһәребездә дә хупланып, ялгыз милләттәшләребезгә үз парларын табырга ярдәм итсә, әйбәт булыр иде. Чын мөселман гаиләләре барлыкка килсен, бу гаиләләрдә туган балалар ислам динендә тәрбияләнсен иде, дигән теләктә калабыз, - дип дәвам итте сүзен Айшә Җәләлетдинова.   Шунда ук Мәскәүдән килгән яучы Рауза ханым чарага җыелган кунакларга бу танышу ысулын үзләрендә сынап карарга тәкъдим итте. Кунаклар күрше өстәлләр артына утырып, бер-берсе белән аралашып, танышып чыктылар. Кичә бик күңелле узды, килгән кунаклар рәхәтләнеп ял иттеләр. Чара азагында оештыручылар аларга мөселман календарьлары, татлы ризыклар, ир-атларга - түбәтәйләр, ә хатын-кызларга бик матур яулыклар бүләк иттеләр.    Фотода: Кичәне алып баручы Мөхәммәт ЕВЛОЕВ һәм “Яхшылык уты” хәйрия фонды президенты Айшә ханым ҖӘЛӘЛЕТДИНОВА.   Саҗидә НОГМАНОВА | (полный текст новости)

  • 2015-02-25 10:28 Әбри, Иркә, Асылъяр, Чәчкә, Индиваның чын исемнәре нинди
    24.02.2015 Шоу-бизнес Беләсегез килсә, күп кенә танылган кешеләр тәхәллүс (псевдоним) астына яшеренә. Иң кызыгы: кайберләренеке чын исем-фамилияләре белән бөтенләй дә аваздаш түгел. Әйтик: Анфиса Чехова  – Саша Корчунова  Наташа Королева – Наташа Порывай Валерия  – Алла Перфилова Ани Лорак –  Каролина Куек Вера Брежнева –  Вера Киперман  Кристина Асмус –  Кристина Мясникова Тимур Родригез  – Тимур Керимов Алена Апина –  Елена Левочкина  Иркә – Айгөл Миншакирова Булат Бәйрәмов – Булат Җиһангәрәев Асылъяр – Алсу Зәйнетдинова Чәчкә – Лилия Габделхакова ИлГәрәй – Илназ Гәрәев Аиша – Илсөя Ганиуллина Эльмира Сөләйманова – Эльмира Крапивина (иренең фамилиясе)  Индива – Регина Вәлиева Әбри Хәбриев – Данияр Хәбриев   | (полный текст новости)

  • 2015-02-25 10:28 Казанда III татар шигъри слэмы узды (ВИДЕО)
    25.02.2015 Мәдәният Очрашу нәни шагыйрьләрнең катнашуы белән истә калды. Гөлзадә Сафиуллина оныгы Мурад әл-Анси "Иң эчтәлекле шигырь" номинациясендә җиңү яулады. 22 февральдә Казанда III татар шигъри слэмы узды. Иске татар бистәсендә яңа ачылган Диван каһвәханәсендә узган чарада уннан артык шагыйрь көч сынашты. Быелгы слэмда нәни шигырь язучылар да, өлкән каләм әһелләре дә катнашты. Аларның сәләтләрен бәяләргә 30-40 тамашачы килде. Чараны Камал театры артисты Фәнис Җиһанша һәм Энҗе Әхмәтҗанова алып барды.   Төп бүләк итеп тамашачылар кәрҗингә җыйган акча билгеләнде. Жюри вазифасы бер тамашачыдан икенчесенә күчеп барды. Слэм нәтиҗәсендә беренче урынны Эльнар Байназаров яулады. "Иң эчтәлекле шигырь" номинациясендә Гөлзадә Сафиуллина оныгы Мурад әл-Анси җиңде. "Дөньяга үзенчәлекле караш" номинациясендә – Хәмид әл-Валиди. Махсус бүләккә Энҗе Әхмәтҗанова ия булды.       Илдар ГАБИДУЛЛИН | 25.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Рөстәм Асаев: "Халыкка затлы, зәвыклы җырлар күрсәтергә кирәк" (ВИДЕОИНТЕРВЬЮ)
    23.02.2015 Шоу-бизнес Җырчы Рөстәм Асаев башка җырчыларда тыйнаклыгы, зәвыклыгы белән аерылып тора, ди аны тыңлаучы тамашачы. Ул үзе тирәсендә шау-шу булдырмыйча, тыныч кына үз эшен-иҗатын халыкка күрсәтеп яши. Хәзер инде кызы Гөлназ да әтисе кебек зур сәхнәгә менде, үз тыңлаучысы бар. Рөстәм читтән аз сүзле булып күренсә дә, татар сәнгатенә, эстарадасына карата үз фикере барлыгын әйтте. Сүзебез хәйрия чараларыннан башланды, чөнки ул үткән ел “Ярдәм” вакыфы оештырган чараларында катнашып үзенең мәрхәмәтле җырчы булуын күрсәткән иде.   –​ Еш катнашасызмы хәйрия концертларында һәм сезнең өчен бу чаралар нәрсә бирә?   – Әлбәттә, мөмкинчелек булганда, вакыт булганда мондый чараларда катнашырга тырышабыз. Ярдәм кирәк булган кешеләргә кул сузуны бернинди үлчәүләргә дә салып булмый. Без артистлар арасында да еш ярдәм кулын бер-беребезгә сузабыз, ярдәм кирәк булганда акчалата да, концертлар ярдәмендә дә кеше тормышында булган авыр ситуацияләрдән чыгарга ярдәм итәбез.   – Менә сез Татарстанның атказанган артисты, артист белән җырчы кайсы ягы белән аерыла?   –​ Элек артистлар санаулы гына булганнар, фонограмманың нәрсә икәнен дә  белмәгәннәр бит инде. Мин үзем дә иҗатымны үз тавышым белән имтихан биреп кердем, студияләрнең нәрсә икәнен белми идем дә әле. Кечкенәдән гармунда уйнадым, шуннан җырлый башладым. Кечкенә чакта бик оялчан идем, апалар гармунда уйнарга сораганда, чаршау артына гына кереп уйнап җырлый идем.   –​ Синең кызың Гөлназны тамашачы “Балалар солянкасы”ннан күреп белә. Күптәннән иҗат белән мавыгамы?   –​ Кызым беренче тапкыр өч яшендә сәхнәгә менде. Кече вакыттан видеокасеталардан концерт карап үсте. Әнисе шулай ук Башкортстанның филармония җырчысы, артисты Лилия Биктимеровадан да бәлки күреп үскәндер. Ун яшендә Ялтада үткән “Сөембикә варислары” конкурсында береннче урынны алды. Үткән ел Әүхәдиев исемендәге музыкаль көллияткә укырга керде. Кечкенә кызларым да җырларга бик яраталар.   –​ Рөстәм, синеңчә урыс телле җырчылар татар җырларын, халык җырларын җырлый алалармы?   – Җырлый алалар. Җырлый алалар нота белән, ләкин күңел белән юктыр. Моң ул бөтен халыкта бар һәм һәр милләтнеке дә бар. Ләкин моң сүзенең тәрҗемәсе юк. Мин үземне бик моңлы ук дип әйтә алмыйм. Чөнки мин академик, классик җырчы.   –​ Бүген җырчылар нинди идеология белән яши, җырчылар арасында идеология бармы ул?   –​ Акча эшләү, йолдыз буласы килү беренче урынга чыкты бит хәзер. Бер нотаны бер ай яздыралар да, шуны чыгып җырлыйлар. Җырның затлылыгы, зәвыклылыгы артта кала бара.   –​ Сәнгать кешесе буларак Казанда нинди мәдәни үзәк җитми дип уйлыйсың? Әллә барысы да бармы инде.   –​ Безнең Казаныбыз искитмәле бик матур булып үзгәрде. Бөтен әйбер дә бар, ләкин, мин теләр идем бер музыкаль театр булдырырга. Татар әсәрләрен, операларын данлыклы итәсе килү теләге бар миндә. Яшьләребезгә урын булдырып, иҗатларын күрсәтерләр иде.   –​ Сине халыкара җырчы дип тз әйтергә була, ерак гастрольләрдә йөрүеңне беләбез. Кайларда, кайсы илләрдә чыгыш ясыйсың?   – 2006 ел 15 майда филармониягә эшкә килгәч, мин иң беренче тапкыр Курганга бардым. Бөтен Русия һәм Урта Азиядә, Американың Сан-Франциско, Нью-Йорк шәһәрләрендә булып кайттым. Соңгы тапкыр Финляндиядә сольный концертымны бирдем.   –​ Чит илдә булганда нинди хисләр кичерәсең? Андагы тамашачы кайсы ягы белән аерыла?   –​ Без читтәге татарлар, милләттәшләр өчен ерак илләргә барабыз. Телне аңламаган очракта, музыканы сүзсез дә аңларга була. Чит ил татарлары алар әдәби телдә шундый матур сөйләшәләр. Мин аларның һәммәсенә дә бик рәхмәтлемен.   – Телевидение белән элемтәдә торасызмы. Бигрәк тә "Яңа Гасыр" каналы белән, анда яңа чыккан җырчыларны күп күрсәтләр кебек?   – Әйе, элемтәдә торабыз. Ләкин, телевидениегә килгәндә сорауларым бик күп. Ни өчен телевидение бер төрлегә генә әйләнә? Бер төрле өч ноталы җырларны гын күрсәтәләр. Бөек Сәйдәшләр, Яхиннарны күрсәтмиләр. Классик җырчыларны күбрәк халыкка ишеттерсеннәр иде, татар халкының киң иҗатын күрсәтсеннәр иде. Халыкны телевизор алдына җыеп көлдерер өчен генә бу эшләр эшләнмәсен иде. Юморның да төрлесе бар бит. Юмор бөек, культуралы булсын иде. Рәхәтләнеп көлдерә торган һәм уйландыра торган юмор булганда татар халкын бөек халык диюнең зур ноктасы булыр иде. Әйтәсе сүзләр бик күп алар, фикерләремне, теләкләремне халыкка җиткерергә ярдәм иткәнегез өчен сезгә зур рәхмәт.     Байбулат ДӘҮЛӘТ --- | 22.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Хатын-кыз күңелендә йөрткән идеаль ир нинди була ул? (Cораштыру)
    24.02.2015 Җәмгыять Ә нинди була соң ул чын ир заты? Без гүзәл затларыбызга шул сорау белән мөрәҗәгать иттек. Алинә Гиззатуллина, «Татар кызы” бәйгесе җиңүчесе, Су спорт төрләре дөнья чемпионатына Татарстан вәкиле: - Идеаль ир затын көчле, тәвәккәл дип күз алдыма китерәм. Ул янәшәңдә булганда тормышның бар авырлыкларына да чыдыйсың, бер нәрсә дә куркыныч түгел. Ир-ат физик яктан гына түгел, рухи яктан да көчле булырга тиеш дип саныйм. Теләсә нинди очракларда да аңа таянып булсын. Ир заты тыныч, кеше алдында үз-үзен тота белгән, курку белмәс, батыр, шул ук вакытта кайгыртучан да булырга тиеш. Идеаль ир солтанын менә шундый әкияти принц кебек күз алдына китерәм мин. Люция Хәмитова, Татарстанның атказанган артисты: - Һәр кешенең үз идеалы буладыр инде. Минемчә, ир кешенең тышкы кыяфәтенә караганда, аның эчке, рухи дөньясы мөһимрәк. Ул акыллы булырга, сәнгать белән кызыксынырга тиеш. Ир баланы үстергәндә ата-анасыннан бирелгән тәрбия дә бик мөһим. Ата кеше - гаиләдә авторитет. Бала һәрвакыт атасыннан үрнәк ала бит. Шуңа да ана кеше дә йортта атаның бөеклеген, аның тормышта зур роль уйнаганын күрсәтергә тиеш. Атасы улына яхшы үрнәк күрсәтсә, улы да шундый булып үсә.   Альбина Кыямова, Татарстан Дәүләт Советы депутаты ярдәмчесе: - Ир-ат көчле булырга, янәшәсендәге хатын-кызны хөрмәт итәргә, аны кимсетмәскә тиеш. Ир кеше - гаиләнең терәге, шуңа да ул якыннарын да сакларга, тормыш кыерсытуларына бирешмәскә тиеш. Актив, перспектив, эш сөючән булуы да мәҗбүри. Һәм иң мөһиме, әлбәттә инде, ул ир яратырга, үз хисләрен сиңа кызганмаска тиеш.   Гөлназ Сәфәрова, “Татар радиосы” ди-джее: - Иң беренче чиратта, ир-ат акыллы булырга тиеш, акыл булгач, аның материаль яктан тәэминлеге дә була инде. Тышкы кыяфәткә игътибар итмим дип әйтә алмыйм, шуңа да икенче урында аның тышкы кыяфәте тора. Өченчедән, ир-атның харизмасына игътибар итәм. Кайбер кешеләр үзләренә ниндидер бер энергетикасы белән тартып китерә. Хатын-кыз, гомумән, ирне үзенең атасына охшаганны сайлап ала диләр. Минем очракта да шулай булды. Кияүгә чыкканчы берәр авыр ситуациядә калсам, һәрвакыт әтидән киңәш сорый идем, хәзер инде икеләнә торган очракта иремә мөрәҗәгать итәм.   Ләйлә Дәүләтова, шагыйрә, җырчы: - Минем өчен ир кеше белән күңелле булырга тиеш. Безнең холкыбыз да, эчке, рухи халәтебез дә охшаш булса, тагын да әйбәтрәк. | (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Финляндия татарлары мәхәлләсенә 90 ел
    24.02.2015 Милләт Туксан ел эчендә мәхәллә нинди генә көннәр күрмәгән, ни генә кичермәгән, ләкин якташларыбыз тарихи туган җиреннән еракта яшәсәләр дә, туган телне, изге динне һәм гореф-гадәтләрне югалтмаганнар. Бүгенге көндә дә инде бишенче буын үз кемлеген саклап килә Оешманың тарихы бай һәм ул һәрбер милләттәшебезгә кыйммәтле. Шуның өчен алар шимбә көн 7 февральда мәхәлләнең олы тантанасын үткәрер өчен бәйрәм чараларына җыелдылар. Бәйрәм Хельсинки мәркәзендә урын- лашкан татарларның зияратында мәрхүмнәрне яд итү белән башланды. Мәхәллә имамы 90 ел эчендә мәңгелеккә күчкән милләттәшләребез, аеруча мәхәлләне оештырып, аның эшчәнлегенә зур өлеш керткән милләттәшләребезнең рухына догалар кылдылар. Борынгы мәкальдә «Исәннәрнең кадерен бел, үлгәннәрең каберен бел» дип тикмәгә генә әйтелми. Бәйрәм чаралары икенде намазы укып дәвам ителде. Дини вазыйфа- лар үтәлгәч, бәйрәмнең тантаналы өлеше бәйрәм залында башланды. Мәхәллә рәисе бәйрәм чыгышы белән халыкка мөрәҗәгать итте. Ул чит илдә азчылык булып яшәгәндә мәхәлләнең кыйммәтен белү, дингә һәм ана теленә хөрмәт күрсәтү турында сөйләде. «Киләчәктә сез, яшьләр, һәммәсенә хуҗа булып калачаксыз. Кайчакта күңелемә шик төшеп куя. Сез бу матди вә мәгънәви барлыкларның кадерен белерсезме? Сезгә бабаларыбыздан калдырылган рухи көчне яшәтеп, дәвам итеп мөкәммәл рәвештә үз бала-чагаларыгызга тапшыра алалырсызмы? Мин сезгә, яшьләргә, ышанам! Сез безнең эшләрне лаеклы дәвам итәрсез, ләкин мин сездән үтенер идем, әле бу көнге фикерләр турында җитди уйлагыз! Халкыбызның дини вазыйфаларын олы тәҗрибәләрен үзегезгә нык кына сеңдерү турында уйланыгыз!» – дип тәмамлады сүзен Атик әфәнде. Әлбәттә, бәйрәм күңел ачмыйча үтмәде. Яшь кызлар төркеме халкыбызның матур җырларын Бату Алкара гитарасы моңына кушылып җырладылар. Финляндия татарларының легендар җанлы музыка төркеме «Башкарма» бу бәйрәм өчен махсус җыелып халкыбыз яраткан көйләрне уйнадылар. Бәйрәм уңаеннан мәхәлләне төрле шәһәрләрдә яшәүче милләттәшләребез тәбрикләде. Тампере, Турку һәм Раума шәһәрләреннән тәбрикләр яңгырады. Тампере татарлары мәхәлләсе рәисе Вахит Вафин «Татарлар киләчәктә дә Фин җирендә татулыкта яшәп, әби-бабайларның юлын дәвам итәргә тиеш», — дип белдерде. Милләтебез тормышында гореф- гадәтләребезнең мөһимлеге турында мәхәллә имамы Рамил хәзрәт дини чыгышында сөйләде. Бәйрәм азагында Финляндия ислам җәмәгате эшчәнлегенә зур ярдәм күрсәткән, күп еллар оешманың башкармасында хезмәт иткән милләттәшләребезне мәхәллә мактаулы фәхри агъзә исеме белән бүләкләде. Татар кешесенең язмышы бик бормалы. Кайбер милләттәшебез туган- үскән җирендә көн күрә, кайбере ризык эзләп зур шәһәрләргә китеп бара, ә кайберләрен язмыш чит илләргә алып китә. Милләттәшләребез кайда гына яшәмәсен, тарихи ватанга, матур ана телебезгә, изге динебезгә мәхәббәт сүнмәс төсле. Рамил БЕЛЯЕВ | 20.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Альберт Гадел. Кырлай кызы Айсылу
    24.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Әлеге китапка авторның төрле елларда язылган пьесалары һәм балалар өчен иҗат ителгән әсәрләре туплап бирелде.     --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 А. С. Пушкин. Әкиятләр
    А. С. Пушкин. Әкиятләр (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 К. Җәмит. Килмешәк
    24.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Язучы Кадим Җәмит бу әсәрендә килмешәк хәленә төшкән адәм баласының катлаулы язмышын тасвирлый. Аның тормыш сазлыгыннан чыгып үз юлын табуын, матурлык, сәнгатькә ябышып һаман алга баруын, һичкайчан югалып калмавын маҗаралы итеп сурәтли.               --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Ленар Шәех. Алдамыйм!
    24.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Балалар өчен шигырьләр, табышмаклар, әкиятләр         --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Р. Миңнуллин. Мыек астыннан гына...
    24.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Р. Миңнуллин. Мыек астыннан гына...         --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Р. Вәлиева. Йолдызстан батыры
    24.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, күренекле шагыйрә Резеда Вәлиеваның бу китабына аның төрле елларда язылган шигырьләре, җырлары, әкиятләре һәм поэмалары тупланды. Шаянлыкка, тапкырлыкка нигезләнгән кызыклы һәм гыйбрәтле шигырьләр туган илгә мәхәббәт хисе, табигатькә сакчыл караш тәрбияли, хайваннарны һәм кош-кортларны рәнҗетмәскә, олыларны ихтирам итәргә өйрәтә. Мавыктыргыч әкиятләр укучыны серле һәм тылсымлы маҗаралар белән таныштыра, ялкаулыкны, көнчелек һәм куркаклыкны хурлый, батырлыкка, тырышлыкка дан җырлый. Шагыйрәнең туган иленә, халкына, аның батыр улларына багышланган поэмалары күңел сафлыгына, рухи матурлык, батырлык һәм ватанпәрвәрлеккә мәдхия булып яңгырый. Dиңел аңлаешлы, нәзакәтле, матур тел белән язылган бу әсәрләр укучы күңелен туган телебезгә якынайта.    Китап  балаларга, ата-аналарга, тәрбиячеләргә, укытучыларга һәм татар әдәбияты белән кызыксынучы киң даирә укучыларга адреслана.         --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 С. Якупова. Кар юлы
    24.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Шагыйрә Сирень Якупованың бу китабына тормышка, яшәүгә мәхәббәт хисләре белән сугарылган фәлсәфи-лирик шигырьләре туплап бирелде.         --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Т. Нәҗмиев. Саба: елмаюлы тарих
    24.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Бу – «Саба: елмаюлы тарих» китабының икенче җыентыгы. Биредә язучының хикәя-миниатюралары һәм мәзәкләре туплап бирелде.       --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-24 01:30 Гомәр Усманов вафат (ФОТО)
    24.02.2015 Җәмгыять КПССның Татарстан обкомы беренче секретаре (1982 - 1989) Гомәр Усманов 83 нче яшендә вафат булды. 1989 - 1990 елларда ул КПСС ҮК секретаре вазыйфасын башкарды. 1989 -1991 елларда СССР халык депутатлары съездында халык депутаты булды. 1966 - 1982 елларда ТАССР Министрлар советы рәисе вазыйфасын башкарды. Гомәр Усманов җитәкләгән елларда Татарстанда актив рәвештә нефть эшкәртү, автомобиль сәнәгате үсеш алды.          Фото ЦГА ИПД РТ фондыннан алынды. --- --- | 24.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-23 03:44 Исән йөрегез, балам (ХИКӘЯ)
    23.02.2015 Җәмгыять Күптән уянса да, күзләрен ачарга иренеп яткан Айгөл, өй эченә тәрәзәдән әкрен генә йомшак таң яктысы шуышып керә барганын тоеп ята-ята, әнисенең кыбырсый-кыбырсый урыннан торганын ишетте. Хәдичә карчык, үзалдына пыш-пыш килеп, догаларын пышылдады да, торып, кече яктагы утны кабызды. Ачык ишек аша идәнгә бер көлтә якты сарылып ятты. Айгөлнең күңеленә шушы иртәнге ярым караңгы мизгелләр бик якын. Әйе, бу татлы халәтнең төп сәбәбен яхшы аңлый Айгөл. Таңнан торып, олы як утын кабызмый гына кече якта кыштыр-кыштыр килеп йөрүче әнисен йокыга салышып тыңлап яту бәләкәйдән шундый ошый Айгөлгә. Шушы тып-тын минутларда, уяныр-уянмас кына изрәп, янда, якында гына әниең барлыгын тоеп-сизеп, балаларча иркәләнеп ятуы җан-тәнеңне әйтеп бетергесез рәхәткә төрә. Кызы йоклый дип белгән карчык, сак кына баса-баса, газ плитәсенә чәй куйды. Ә Айгөл, шушы балаларча кечкенә, садә ялганына сөенеп, кадерле мизгелләрне сузарга тырышып ята бирде. Карчык килеп, сак кына итеп, аның ачылган юрганын төзәтеп китте. Шушы бөтен тәненә таралган рәхәт тойгы Айгөлгә балачагыннан таныш та, газиз дә. Әнкәй өстеңә юрган япкан чакның җылы тәме... Иңнәреңә әнкәй япкан юрганның йомшаклыгы... Тәнеңә аның назлы куллары кагылып китүе... Шундый чакларда иллесен узган Айгөл үзен бәп-бәләкәй кыз итеп сизә. Әнкәй җаным, сиңа сиксән-туксан тулсын, син бар чакта без әле бала гына... Бар гына бул, әнкәем... Бар гына бул! Хәдичә әби, ишекне сак кына ачып, тышка чыгып китте. Газ плитәсендәге чәйнүк, кайнап чыгып, оят түгелме сиңа әлегә чаклы иркәләнеп ятуы? дигәндәй ысылдый башлагач, Айгөл теләр-теләмәс кенә урыныннан торды. Әйе, бүген еракка юлга чыгасы көн. Улы Ратмирны да уятырга кирәк. Машинасын караштырсын. Әнә әнкәй алып китәсе әйберләрен кичтән үк җыеп куйды, рәхмәт яугыры. Сиксәннән узган карчыкны шәһәрдә кызында кыш чыгарга ризалатуы җиңел булмады, дөресен генә әйткәндә. Алты йөз чакрымны узып, авылга еш кайтырга Айгөлгә дә гел генә җай чыкмый. Карлы бураннарда, ачы салкыннарда әнкәй ничек ялгызы ята икән, дип уйлый-уйлый күңел тынычлыгы калмады инде моңа хәтле. Болай әнкәй янда булгач, аңа да җиңелрәк, үзебезгә дә тынычрак булыр... Ни дисәң дә, яше арта бара. Ялгызына кыш чыгуы елдан елга авырлаша бара. Айгөл улын уятты да, үз-үзе белән өнсез генә киңәшкәндәй, уйлана-уйлана юлга хәзерләнә башлады. Моны онытмаска, тегене истә тотарга кирәк... Кече якка чыгып, алып китәсе сумкаларын хәстәрләп маташканда Айгөлнең күзе тәрәзә аша ишек алдында йөргән әнисенә төште. Хәдичә карчык, мал тотмагач бушаган абзар янында бераз башып иеп басып торды да, ишекләрен ябык куллары белән сыйпаштырып, әкрен генә мунча ягына атлады. Үзалдына нидер сөйләнгәндәй, иреннәрен кыймылдата-кыймылдата, искергән мунчага карап торды. Айгөл тәрәзә аша әнисеннән күзләрен алмады. Хәдичә карчык, таягына таянып, җимеш бакчасына керде. Җиргә өзелгән алмаларга басмаска тырышып, карт алмагачның кәүсәсен бармаклары белән учлап тотты. Алмагач төбендәге өстәлгә коелган яфракларны учы белән сөртеп төшерде дә, шундагы эскәмиягә утырып, бакчасына күз ташлады. Әйе, Айгөл аңлый иде әнисен, бик яхшы аңлый иде. Хәдичә карчыкка гомер иткән йорт-җирен ташлап китүе бик тә кыен иде. Тамырларын кисүе бик авыр иде... Нишләргә соң, әнием, бөтенләйгә китмисең бит. Язлар җиткәч бер кайтырбыз, теләсәң...   Тыштан кергән әнисенең күңеле төшенке икәнлеге йөзенә чыккан иде. Өчәүләп утырып чәй эчкәндә Айгөл әнисенең кәефен күтәрер өчен үзендә ничек рәхәтлеген тагын бер кат бәйнә-бәйнә сөйләде. Әнкәем, бер дә кайгырма, янәсе. Бер үзеңә бер бүлмә. Тыныч башың. Суга барасың юк, мунча ягасың. Бар да өйдә. Өебез чиста, җылы. Киявең дә, балалар да сине ярата. Телисең икән, мәчет якын гына. Телисең икән, татар концертына барырбыз. Һич тә кайгырма, әнкәем... Хәдичә карчык, кызы сөйләгән көйгә сүзсез генә башын селкеп, күзләрен алдындагы чынаягыннан алмыйча, чәй эчте. Айгөл җай гына дәвам итте: “Чит кешегә бармыйсың бит, әнкәй. Үз балаңа барасың. Менә күрерсең, ияләшеп киткәч, кайтасың да килмәс әле...”. Хәдичә карчыкның уйчан карашы йорт эчен капшап чыкты . Әбекәй авыр көрсенде: “Шулаен шулай да, балам. Ничек ташлап китәргә инде гомер үткән дөньяны. Кешенең дә төрлесе бар. Зыян гына салмасынннар иде”. Айгөл әнисен тынычландырырга тырышты. Әнә йортка күз-колак булырга күршеләр һич тә каршы түгел. Урам аша яшәгән Рәйхана әбигә кичә үк ачкычны кертеп бирделәр. Карап торыр, һич тә кайгырма, әнкәем... Шулай да, гомергә бергә яшәп, көннең көнендә хәл белешеп, күрешеп, сөйләшеп торган күршесе Рәйхананы исенә төшергәч, Хәдичә карчыкның төшенке кәефе тагын да төште, булса кирәк. Әйе, ни дисәң дә, шәһәрдә бар нәрсә дә бар, ә Рәйхана юк...Мондагыдай җанны ачып сөйләшкән изге күршеләр юк... Шушы гомере үткән җылы агач йорты юк. Шушы дөньясы юк. Ни дисәң дә, анда кызының дөньясы... Балалары, рәхмәт төшкерләре, әниләре өчен өзелеп торалар да бит. Кызына кунакка барганы бар аның барлыкка. Шулаен шулай да, анда барып кына Газраилдан котылып булмас. Вакыты җитсә, анда да табар, монда да... Һич кенә дә аягы тартмый шул аның шәһәргә барырга. Сагынуымнан саргаеп, күпмегә түзәрмен икән?.. Нишләргә инде? Кыстыйлар бит. Эх, үз өйкәемдә үләргә язмадымы икәнни?.. Мәрхүм картым янына барып ятарга?..   Хәдичә карчык, икеләнә-икеләнә генә булса да, юлга дип кичтән әзерләгән киемнәрен киенде. Менә бит, үзе белән күпме генә ала? Көндәлеккә алмашка кигән күлмәкләре дә, бер киелмәгән яңа киемнәре дә өелеп кала. Карчык, кием шкафында актарына торгач, уртача зурлыктагы, ак яулыкка бәйләнгән төенчек тартып чыгарды. Айгөлнең сораулы карашын күреп, аңлатты: “Монысы соңгы юллык киемем. Кәфенлегем. Сал бер җиргә. Әллә кайтып була, әллә юк...”. Айгөл әллә нишләп китте: “Кит инде, әнкәй. Килешмәгән сүз сөйләмә. Шундый уй белән юлга чыгалармы?”. Хәдичә карчык эндәшмәде.    Юлга чыгарга бар нәрсә дә әзер кебек иде. Ратмир күптән, маен-фәләнен тикшереп, машинасын кыздырып куйды. Айгөл саласы әйберләрне тутырды. Тик Хәдичә әби генә, булмаган йомышын бар итеп, өй буенча йөрде дә йөрде. Гөлләргә су сипте. Чоландагы балалары үскән иске бишекне тотып-тотып карады. Өч ел элек үлгән картының эленеп торган киемнәрен нигәдер бер чөйдән бер чөйгә элде. Бер сәбәпсез базга төшеп менде. Мич алдындагы көлне себерде. Савыт-сабаны бер урыннан икенче урынга күчерде. Юк эшен бар итеп, Хәдичә әби үзе дә аңламастан вакытны суза иде. Үзен шушы йортка бәйләгән җепләрне бер мизгелдә шартлатып өзә алмый иде Хәдичә карчык. Менә шулай кинәт кенә чыгып китә алмады ул гомер иткән йортыннан. Әйе шул, кем белә... Әллә кайтып була, әллә юк... Өенең һәр бүрәнәсе, һәр тактасы, ташлыйсыңмы инде безне? дигәндәй ятимләнеп, хуҗабикәләренә төбәлгәннәр... Әнә дивардагы зурайтылган сүрәтеннән мәрхүм ире, мине калдырма, дигәндәй карап тора. Газиз әниләре исән булып, дүртесе дүрт якка таралышкан балаларын туган өйләрендә ябык капка, йозаклы ишек каршыласынмы?   Оныгы Ратмирның түземсезләнеп машина гудогын гүелдәткәнен ишеткән Хәдичә карчык тәрәзә аша тышка күз салды. Әйе... Балалар юлга ашыга... Вакыт... Хәдичә карчык, әкрен генә атлап, ишек алдына чыкты да, нигәдер үзен гаепле тойгандай, гаҗәпләнеп карап торган кызына: “Балам, китәсе булсагыз, китәрсез. Мин бармам инде. Алла ярдәм бирер әле. Үз җаегыз белән кайтырсыз әле. Исән йөрегез, балам”, – диде.  Физәлия ДӘҮЛӘТГӘРӘЕВА | (полный текст новости)

  • 2015-02-23 03:44 Ватанны саклаучылар көнен ничек бәйрәм итәсез?
    23.02.2015 Бәйрәм "Матбугат.ру"га керүче ир-атларны чын күңелдән бәйрәм белән котлыйбыз! Сезнең гаиләдә бу бәйрәмне ничек билгеләп үтәләр? Нинди хатирәләрегез бар бу көн уңаеннан? Языгыз әле шуны. --- --- | 23.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-23 03:44 Культурно спортивный комплекс «КАИ ОЛИМП» приглашает посетителей (УСЛУГИ)
    23.02.2015 Спорт Культурно спортивный комплекс «КАИ ОЛИМП» - это: торжественно открытый в 2010 году плавательный бассейн «КАИ ОЛИМП» площадью 11000 м2 с одним из лучших в Европе плавательном бассейном (ванна 25х50 м, игровой зал 840 м2, зал «сухого плавания» 240 м2, тренажерный зал 220 м2).   Приглашаем Вас посетить наши новые услуги: Кислородный коктейль; Фитосауна "Кедровая бочка"; Инфракрасная сауна; Чайный бар; Медицинский осмотр для посещения бассейна. Всю интересующую информацию можно уточнить у администраторов крытого плавательного бассейна по тел.: 562-03-85. Универсальный спортивный зал:     Открытый в 2007 году универсальный спортивный зал площадью 4000 м2 (с игровым залом 32 х 48 м, тренажерным залом 500 м2, залом единоборств 18 х 24 м).     Всю интересующую информацию можно уточнить у администраторов универсального спортивного зала по тел.: 231-02-39. Футбольный стадион:     Футбольный стадион с искусственным покрытием, беговыми дорожками и трибунами на 1500 мест. На его открытии в 2010 году присутствовали инспекторы FIFA.   Всю дополнительную информацию можно уточнить по телефонам:  Рабочий: 562-03-80 Мобильный: 8-900-322-8824, 8-937-280-2262 - Гумеров Рамиль Зарифович.   полный текст новости)

  • 2015-02-22 06:35 Мәхәббәтнең яше юк... (Камал театры Самарада)
    22.02.2015 Мәдәният Узган атнада Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры Самарада яшәүче милләттәшләребезгә ике спектакль тәкъдим итте. Шуларның беренче көнне күрсәтелгәне - Илгиз Зәйниевнең “Мәхәббәт FM”. Әле шактый яшь булса да, инде 30дан артык сәхнә әсәре язарга өлгергән талантлы драматургның спектакле самаралылар тарафыннан аеруча зур кызыксыну белән каршы алынды. Жанры буенча эстрада-джаз комедиясе дип аталучы бу спектакль хәзерге заман яшьләре мәхәббәте турында булса да, тамашага төрле яшьтәге милләттәшләребез килгән иде. Хәер, мәхәббәтнең яше юк бит аның!  Спектакль башлану белән тамашачы баштанаяк мәхәббәт дөньясына чумды, дисәң дә ярыйдыр. Комедиянең төп геройлары - Ильяс (Эмиль Талипов) белән Чулпан (Ләйсән Рәхимова) радиода эшлиләр. Берсе- ди-джей, икенчесе - тавыш режиссеры. Яшьләр бер-берсен яратсалар да, бу турыда белдермиләр.    Тормышында килеп чыккан төрле авырлыкларны юмор аркылы хәл итәргә өйрәнгән егет Чулпанның башка кешегә кияүгә чыгуын да шаяру итеп кенә кабул итә. Тик аның хисләре турында элек тә сизенгән кыз туйда: “Уеннан уймак чыгарасың бит син”, - дип аянып кычкырып җибәргәч кенә, Ильяс боларның уен булмавын, Чулпанын чын-чынлап югалтуын аңлап ала.    Спектакльда юмор аша бүгенге заман өчен  мөһим проблемалар да күрсәтелгән. Мәсәлән, ГАИ хезмәткәре Илдусның (Илнур Закиров) иптәшләреннән дә ришвәт алуы безнең бүгенге тормыштан түгелмени?! Шулай да ул милли җанлылыгы (әнә, татар киносын төшерәчәкмен, дип хыялланып йөри бит), дустына сөйгән кызын Чулпанны кайтарырга ярдәм итүе белән тамашачының күңелендә яхшы тәэсир калдыра.    Ә Чулпанның кияве Фирзәттән (Ирек Кашапов) бер яктан - рәхәтләнеп көләргә, икенче яктан -  кызганырга гына кала. Ул мәхәббәтнең нәрсә икәнен дә белми, бу хис аның өчен үз-үзеңне күрсәтү, ә матур кәләш – бары тик башкалардан ким булмау билгесе генә. Кызганычка каршы, бүгенге байларга, акча белән иркәләнгән яшьләребезгә хас сыйфат бу.    Гомумән, тормыштагы кебек, “Мәхәббәт FM” комедиясенең геройлары мәхәббәтне һәркайсы үзенчә аңлый. Студент кыз Рәзиләгә (Ләйсән Фәйзуллина), мәсәлән, меңләгән кызларны үзенә гашыйк иткән кумиры Иләс Миләсев, ягъни Ильяс, белән бергә аз гына булу да җитә,  Зәйнәпкә (Нәфисә Хәйруллина) мәхәббәт, “бер-береңнең кочагына ташланып, иреннәрне тешләп үбешү”дән гыйбарәт икән. Ә инде кафеда Ильясның иптәшләре белән танышкач, бу кызларның да тирән хисләрне тоярга сәләтле булулары ачыклана.    Рольләр махсус алар өчен язылгангамы, яшь артистларның барсы да сәхнәдә искиткеч яхшы уйнадылар.    Шулай да тамашачының дикъкате спектакльнең төп герое Ильяста булды, һәм ул ике сәгать ярым буена егетнең кичерешләре, хисләре белән “яшәде”. “Мәхәббәте турында Чулпанга әйтергә үзендә кыюлык табармы бу егет? Тормышта җитди мәсьәләләрдән көлке-уен артына качып, аларны хәл итеп булмаганын аңлармы?” Ә инде яшь йөрәкләр бергә кушылгач, тамашачы аларны алкышларга күмде. Йөзендә һәрвакыт елмаю булган, танышлары белән шаярып сөйләшкән героеның эчке хисләрен үзенең уйнавы белән күрсәтә белгән Эмиль Талипов Салават Фәтхетдинов, Айдар Галимов, Илдар Хәйруллин, Айдар Фәйзрахманов кебек танылган артистларга, Татарстан җитәкчеләренә шәп пародияләр ясавы белән дә чын күңелдән сокландырды.    Киендерүчеләр, гримерлар ярдәмендә артистларның образлары тагын да тулырак,  көчлерәк күренә. Бушка диярлек эшләгән, татар милләте өчен янып-көеп йөргән тарихчы ханым Фәридә апа (Миләүшә Шәйхетдинова) яңа гына инәдән киенгән “деловой” Фирзәттән әллә каян аерылып торуы, чибәрләрдән чибәре Нәфисә Хәйруллинаның соры “ботаник” Зәйнәпкә әйләнүе дә аларның хезмәте.  Ә яшь кәләш белән кияүнең номерына килеп кергән “кытай кызлары”ның он белән агарткан битләрен күргәч, залдагы тамашачы тагын да рәхәтләнеп көлде.    Бу кичне камаллылар Самарада яшәүче милләттәшләребезгә чын ләззәт бүләк иттеләр. Спектакль тәмамлангач залда яңгыраган “браво”, һичшиксез, моңа дәлил булгандыр.   Югарыдагы фотода: Ильяс (Эмиль Талипов) һәм Рәзилә (Ләйсән Фәйзуллина).     Уңнан сулга - Энже (Айгөл Миңнуллина), Венер (Илнур Закиров), арткы планда - Илһам (Раил Шәмсуаров).   Алия АРСЛАНОВА | (полный текст новости)

  • 2015-02-22 06:35 72 елдан соң туган авылына “кайтучы” солдат
    22.02.2015 Тарих 22 февральдә Татарстанга 1943 елның суык кышында Бөек Ватан сугышы чорында Орлов өлкәсендә һәлак булган кызылармеец Иван Шестериковны алып кайталар. Эзтабар отрядлар сугышчының гәүдәсен узган ел тапты. Ватан өчен гомерен биргән кызылармеец 72 елдан соң туган авылының туфрагында сыену табачак... Тумышы белән Иван Шестериков Татарстанның Лаеш районы (элеккеге Столбище) Тарлаш авылыннан. 41 яшьлек кызылармеец 1943 елда Орлов өлкәсенең Болхов районы Кукуевка авылы янында барган сугышларда 22 февральдә һәлак була. Аның исеме Татарстанның Хәтер китабында да урын алган. Әмма күмелгән урыны моңа кадәр билгеле түгел иде. 2014 елда 20 июльдән 5 августка кадәр Болхов районында оештырылган чираттагы халыкара “Хәтер вахтасы”нда Россия Федераль суд приставлары хезмәте Татарстан буенча идарәсенең “Ак Барс” эзләү отряды да катнашкан иде. Бөек Ватан сугышы елларында яу кырына әверелгән бу җирдә Федераль суд приставлары хезмәте җитәкчесе Артур Парфенчиков бер сугышчының үлем медальонын тапты. Татарстанның эзтабар отрядларын берләштерүче “Отечество” берләшмәсе” яшьләр иҗтимагый оешмасы белгечләре әлеге медальонның кәгазен укырга булышты. Нәтиҗәдә, аның иясе – 356нчы укчы дивизиядән рядовой кызылармеец Иван Гаврилович Шестериков икәнлеге ачыкланды. Туганнары белән сөйләшкәннән соң, сугышчының җәсадын быел туган авылы Тарлаш зиратына аның һәлак булган көнендә – 22 февральдә җирлиячәкләр.     Татарстанда эзтабарлар отрядлары эшчәнлек алып барганга инде 50 елга якын. Аларның иң өлкәне – Казан дәүләт университетында оешкан “Карлы десант” отряды. 1993 елда аның нигезендә “Отечество” берләшмәсе” яшьләр иҗтимагый оешмасы төзелде. Бүгенге көндә ул Казан, Чаллы, Түбән Кама, Чистай, Зәй, Баулы, Бөгелмә, Менделеевск, Алабуга, Яшел Үзән, Аксубай, Алексеевск, Кукмара, Лаеш, Спас, Югары Ослан, Мамадыш, Әлки районнарыннан барлыгы 52 эзтабар отрядны һәм клубны берләштерә. Эзтабарлар Новгород, Ленинград, Волгоград, Смоленск, Псков, Ростов, Мурманск өлкәләре, Краснодар крае, Карелия Республикасы һәм Белоруссиягә экспедицияләргә йөри. 1994 елдан “Отечество” берләшмәсе инде 213 экспедициядә катнашып, Совет Армиясенең 8160тан артык сугышчысын табып җирләде, медальоннар, исемле әйберләр һәм архив документлары буенча аларның 1400нең исемнәрен ачыклады. Бөтен мәгълүматлар “Солдат медальоннарындагы исемнәр” китабында тупланып бара. 2005-2014 елларда 6 том дөнья күрде. Аларда 14280 сугышчының исеме мәңгеләштерелде. “Отечество” берләшмәсе Татарстанда Бөек Ватан сугышы елларындагы каберлекләр каталогын да төзеде. Болардан тыш, эзтабарлар сугыш вакытында Татарстан территориясендә һәлакәткә очраган хәрби очкычлар һәм аларның экипажлары турында мәгълүматлар туплау белән дә мәшгуль. Лилия ГАДЕЛШИНА --- | 21.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-22 06:35 Фәрит Бикчәнтәев лекциясеннән 10 цитата (+ВИДЕО)
    22.02.2015 Мәдәният 21 февральдә Казанда “Смена” заманча сәнгать үзәгендә Камал театрының баш режиссеры Фәрит Бикчәнтәевнең лекциясе узды. Режиссер үз чыгышын милли һәм гади театр темасына багышлады. Очрашу түләүле булуга карамастан, шактый күп кеше җәлеп иткән. Чара урыс телендә барды. Менә Бикчәнтәевнең лекциядә әйткән ун төп цитатасы.   1. Театрның теле - берәү генә.   2. Мин үземне милли спектакльләр куям дип әйтмәс идем.   3. Гастрольләргә чыкканда үзебезне милли театр итеп күрсәтәсебез килми. Без дөнья процессында катнашырга телибез. Мәсәлән, Колумбиягә барганда без милли принципка таянып, аерылмыйча башка театрлар белән бер рәттә булырга тырыштык.   4. Милли театрларга дәүләт мөнәсәбәтенә килгәндә, күптән түгел Мари Иле милли театрына бардык. Аның бинасына 1961 елдан бирле ремонт ясалмаган. Янында купшы опера һәм курчак театры биналары тора. Актерларның хезмәт хакы - 15 мең сум.   5. Камалга 1989 елда килдем. Минем беренче спектакль “Бичура” иде. Ул вакытта мин ниндедер фаҗига, тамырлардан аерылу хисе тоя идем. Ләкин минем өчен барысы шуннан башланып китте.   6. Тамашачыны сәхнәдә нәрсә сөйләгәннәре кызыксындырмый. Аның өчен гамәлләр, нәрсә эшләнгәне мөһим. Сүзләр мөһим түгел. Моны “Бичура” мисалында аңладым.   7. Минем иң яраткан спектакль - “Банкрот”, чөнки Камалның драматургиясе әлегәчә актуаль.   8. Камалның драматургиясе татар актерларының табигатенә турыдан туры бәйле. Камал үзе Мольер драматургиясендә тәрбияләнгән. Татар актерлары исә Камал драматургиясендә тәрбияләнгән. Иң мөһиме текст түгел, ә уен. Уен театры - татар актерының табигате.   9. Чеховны куйганда, бер кызык фикер әйткәннәр иде: татар теленең структурасы һәм яңгырашы Чехов текстын төгәл яктырта ала.   10. Камал һәм Зәйниев арасында аерма аз. Ә Туфан Миңнуллин татар совет театрының локомотивы булды. Без студентлар белән аңа нигезләнеп сюжетның логик үсешен өйрәнәбез.       Илдар ГАБИДУЛЛИН --- | 22.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-21 11:53 Канадада татар ризыкларын тәкъдим иттеләр
    21.02.2015 Милләт Фестивальдә Мисыр, Марокко, Әфганстан, Канада, Италия, Кения, Бангладеш, Ливан, Йемен, Сомали һәм Африканың бүтән илләреннән килгән халыклар үзләренең милли ризыкларын тәкъдим иткән. Кунаклар бәйрәмгә керү өчен махсус билетлар сатып алган, аннары ул билетларны төрле тәмле ризыкларга алыштырган. Бөтен җыелган акчалар соңыннан Торонтодагы мәчеткә тапшырылган. «Милли ризыкларны жюри бәяләде. Иң күп билетлар җыйган, матур итеп бизәлгән һәм ризыклар төрлелеге белән шаккаттырган өстәлләргә өстенлек бирелде. Нәтиҗәдә фестивальнең җиңүчеләре дип Сомали аш-су осталары танылды. Икенче урында – Әфганстан, өченче – кениялеләр. Кызганыч, татарлар бердәм түгел, бик үк оешкан булып чыкмады. Шуңа да «Татар өстәле» урын ала алмады. Аның каравы, халык безнең тәм-томнарны бик ошатты. Кунакларның барысы да диярлек безнең өстәл янында фотога төште”, дип сөйләде фестивальне оештыручыларның берсе булган Ләйсән Харисова.   | 21.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-21 11:53 Талак, талак, талак - бу сүзләрне хәзер смс белән генә җибәрәләр икән
    21.02.2015 Ир белән хатын Бүген аерылышу да заманча төсмер алган икән. Бер ханымның ире телефоннан аңа хәбәр язып җибәргән. “Талак, талак, талак. Мин синнән аерылам”. Хатынының йөкле булуына да карамастан, чит ханым янына яшәр­гә киткән дә барган. Ба­ланың туганын да күрмәгән, бала табу йортына да барып алмаган, бер тиен акча да бирмәгән. Соңгы вакытта йөкле хатыннарын ташлап китүчеләр шактый күбәйде, әлбәттә. Әмма “талак” сүзен тел белән әйтмичә, телефон аша гына язып җибәрү дөресме соң? Аерылышу хакында яки талак дип фәкать ир-ат кына әйтә ала. Коръән буенча хатын-кызга андый хокук бирелмәгән. Ул үзенең мәнфәгатьләрен бары тик үзенең әтисе, абыйлары ярдәме белән  генә якларга мөмкин. Әгәр ир хатынына карата дөрес мөгамәләдә булмаса, аерылышу мәсьәләсен­дә мөселманнар хөкемдары – имамга мөрәҗәгать итәләр. Һәм ул гаиләдәге низагны хәл итәргә ярдәм итәчәк.   Аерылышу сүзе ачык ише­те­лергә тиеш. Гарәп теленнән кер­гән “талак” сүзен яки аның тәр­җе­мәләрен әйтергә мөмкин. Мә­сәлән, “мин синең белән аерылышам”, “сиңа – талак”, “син ирекле” дигән сүзләр ярый. Өч тапкыр талак әйтү аерылышу өчен нигез була аламы? Дин белгечләре үзләре дә бу хакта шактый бәхәсләшә. Кемдер аерылышу өчен өч тапкыр талак әйтү генә җитми, бу процесс өч тапкыр кабатланырга яки “син ирек­ле” дигән сүзне тугыз мәртәбә кабатларга кирәк дип уйлый.   Коръәндә шунысы мәгълүм: ир-ат хатынына талак әйткәннән соң өч ай көтәргә тиеш. Хатын-кызның өч тапкыр күреме кил­гәнче, ул аның хәләл җефете булып исәпләнә. Ә ир шул өч ай эчендә хатынын ашатырга, эчер­тергә, киендерергә тиеш. Әгәр инде хәләлен кире кайтарырга тели икән, шул өч ай эчендә хәл итәргә кирәк.   Билгеләнгән вакыт узып кит­кәннән соң ир-ат кабат хатынына кайта аламы соң? Әлбәттә, юк. Әгәр алар кавышырга телиләр икән, ислам кануннарын үтәргә тиешләр. Әйтик, хатын башка ир-атка кияүгә чыгарга тиеш була. Ә ире аны аерылгач кына кабул итә ала. Ислам динендә аерылган һәм күпмедер вакыттан соң хатынын кире кайтарырга теләгән ир-ат әнә шундый катлаулы юл үтәргә тиеш. Чөнки исламда никах­ла­шуның изге гамәл икәне кат-кат әйтелә.   Кызу канлылык белән әйтелгән талак дөресме?   “Без икебез дә кызу канлылыгыбыз белән өч тапкыр талак әйттек. Шуннан соң минем йөкле булуым ачыкланды. Бу аерылышу дөрес була аламы?” – дип кызыксына бер ханым.   Дин белгечләре фикеренчә, колагың нәрсә әйткәнне ишет­мә­гән вакытта талак әйтәсең икән, ул аерылышу дөрес булып исәп­ләнми икән. Кызу канлылык бе­лән өч тапкыр “сиңа – талак” дип әйткәннән соң ир-ат сүз­ләренә үкенеп йөри икән, бу аерылышуны да хак дип әйтергә нигез юк.   “Йөкле вакытта “талак” дип әйтергә мөмкин, – ди дин әһеле Мөҗәммил Сыйдыйки. – Әмма әти кеше йөклелек вакытында бөтен чыгымнарны капларга, бала тугач, аңа бөтен кирәк-яракларны алырга тиеш”. Белгечләр фикереннән тыш безнең бит әле пәйгамбәребез хәдисләре дә бар. Ибн-Гомәр хатыны белән күрем вакытында аерылышкан. Мөхәммәд пәйгамбәр моны ишеткәннән соң: “Хатының­ның күреме беткәннән соң, ул чис­та вакытта аерылышырсың. Шулай ук хатын-кызның йөк­ле­леге бетеп, бала тапканнан соң аерылышу зарур”, – дигән.   Коръәннең “Ән-Ниса” (Хатыннар) сурәсенең 1 нче аятендә болай диелә: “Әй, барча инсаннар! Сезне бер җаннан яраткан вә аңа хатынны бар иткән, аларның ике­сеннән ир җенес вә хатын җене­сен үрчеткән Раббы каршында гөнаһ кылудан куркыгыз. Исемен теләкләрегездә куллана торган Аллаһ алдында гаепле булудан һәм кардәшлек җепләрен өзүдән сакланыгыз. Шик-шөбһәсез ки, Аллаһ сезне күзәтеп торучыдыр”.   Шуңа күрә Коръән кушканча яшәү һәм үзең сайлап алган ярың белән гомер кичерү хәерлерәк. Белгечләр болай дип әйтте, имам шундый фикер җиткерде дип сафсата сатып, кешенең башын бутаучылар болай да күп. Талак турында да, аерылышу дәрә­җә­сенә җиткәннәргә ничек итеп үзара мөнәсәбәтләрне җайларга да Изге китапта язылган. Телефоннан “Талак, талак, талак” дип язып җибәрүчеләр дә җавапны Коръәннән таба ала.   24 | 21.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-21 11:53 Илшат Рәхимбай: "Көтүче мин. Яңа чорны, яңа ачышларны көтүче" (ВИДЕО)
    21.02.2015 Мәдәният Татар кинорежиссеры буларак танылып килүче Илшат Рәхимбай 18 февраль Камал театрында үткән "Калеб" кичәсенең төп каһарманы булды. Ул татар яшьләренә караңгылыктан курыкмыйча, үз-үзеңне эзләп яшәүнең өстенлеген аңлатырга тырышты. Әлеге “Калеб” очрашуы үзенең атмосферасы белән үк башкаларыннан нык аерылып торды. Күрәсең, төп кунак – кинорежиссер Илшат Рәхимбай бу кичәдә максималь рәвештә эчке дөньясын күрсәтергә теләгән. Сәхнәдәге кытайча чәй церемониясе, серле музыка, Илшатның шәхси әйберләре – һәрберсе аны яңа яктан ачарга ярдәм итте. Үткән елларны бергә эшләгән барлык иҗатташ дуслары да Камал театрының кече залына җыелган иде.    Алып баручы Альберт Шакиров кичәне тамашачыларны кызыксындырган төп сораудан башлады: “Кем ул – Илшат Рахимбай?”   “Көтүче мин. Профессия күзлегеннән караган көтүче түгел. Ә яңа чорны, ачышларны, очрашуларны көтүче кеше. Һәрбер кешенең яңа туган көне үткәненә охшамаска тиеш. Көн дә без нинди дә булса яңалык эзләргә, үзебезне рухи яктан баетырга тиешбез.   Хәзерге вакытта кешегә үз-үзен табу кыен. Кем дә булса сиңа ышана, син дә кемгәдер яки нәрсәгәдер ышанасың. Киләчәккә өмет белән карарга кирәк”, ди ул. Режиссер буларак, өметне Илшат сүз белән генә түгел, ә залны каядыр өскә алып китеп, һәркем сизәрлек итеп аңлатырга тырышты.   “Күз алдына китерегез. Сез үзегез генә караңгы бүлмәдә. Бер кем, бер нәрсә юк. Сез һәм караңгылык, бер ут та булмаган бүлмә. Күп кеше курка, шулай бит? Әгәр син караңгы дөньяда үз-үзең белән калырга курыкмыйсың икән, димәк, синдә өмет бар”, ди Рәхимбай.   Илшатның мавыгулары турында “Калеб”челәрнең күбесе белә. Велосипед, серфинг, музыка. Ул алар ярдәмендә тормышның ямен эзләвен әйтте. Яңа җир – яңа эмоцияләр, уйланулар, яңалыклар, кешеләр.   “Мин – кинестет. Миңа әйберне тотып карарга кирәк. Мин аны сизәм һәм аңа якынаям”, дип җөпләде сүзен кичәнең төп каһарманы. Байбулат ДӘҮЛӘТ --- | 21.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-21 06:34 Таҗи Гыйззәтнең оныгы Гүзәл ханым: Әти эшен дәвам итү – минем бурыч
    20.02.2015 Җәмгыять Бик саллы әсәрләр язып та онытылган язучылар бар. Ник дигәндә, мирасларын киләчәккә җиткерерлек дәвамчылары булмый. Ә Гыйззәтләр нәселенә кагылмый бу. Күренекле драматург Таҗи Гыйззәт эшен улы Казбек Гыйззәт дәвам итә. Хәзер бу эш Таҗи Гыйззәтнең оныгы, филология фәннәре докторы Гүзәл ханым кулына күчкән. Аның максаты – ата-бабаларының мирасын саклап калу. – Гүзәл ханым, күптән түгел матбугатта әтиегез, фәлсәфә фән­нәре докторы, профессор Казбек Гыйззәтов турында ис­тәлекләр басылып чыкты. Ялгышмасам, әти­егез дә заманында әтисе – язучы Таҗи Гыйззәт турында истәлекләр язган. Ул да “Отец, каким я его помню...” дип атала иде. – Әйе, әти дәү әти турында бик күп язды. Шуларның берсен сез телгә алдыгыз да инде. Ул бу китап­ларга “Әти минем юлымда якты маяк булып яши” дигән эпиграф куя иде. Мин дә, һич икеләнмичә, шул сүзләрне кабатлый алам. Ул миңа тормышта һәр яктан үрнәк булды.   – Быел күренекле драматург Таҗи Гыйззәтнең тууына – 120, әтиегез Казбек Гыйззәтнең тууына 90 ел тула. Россия күлә­мендә игълан ителгән Әдәбият елында бу олпат шәхесләргә игътибар җитәрлекме? Әлеге истәлекле даталар уңаеннан нәрсәләр эшләнә?   – Мәдәният министрлыгы бу даталарга зур әһәмият бирде. Әле бит быел Бөек Җиңүнең 70 еллыгы да. Әти 18 яшьтә Бөек Ватан сугышына алынып, Совет Армиясендә 12 ел хезмәт иткән. Дәү әти каты авырып китеп, Татарстан Язучылар берлеге рәисе Гомәр Бәширов СССР хәрби көчләр министрына үтенеч хаты юллагач кына әтине демобилизацияләделәр. Шулай итеп ул дәү әти белән бәхил­лә­шергә өлгерде. Таҗи Гыйззәт, Казбек Гыйззәт халык хәтерендә. Моны күреп, сизеп яшәве рәхәт. Фән даирәсе кешеләре бигрәк тә игътибарлы. Әйтик, академик Рүзәл Йосыпов бик мәгънәле һәм кызык мәкалә язды. Декабрьдә мәдәният һәм сәнгать университетында Гыйз­зәтов укулары оештырылды. Шушы чара кысаларында Казбек Гыйззәтовка багышланган төбәк­ара фәнни-гамәли конференция узды. Әтинең фәнни эшләре төрле яктан өйрәнелгән иде. Аның турында җылы хатирәләрне тың­лавы да күңелгә рәхәтлек бирде.   – Әти миңа һәр яктан үрнәк булды, дип язасыз. Үрнәк ир нинди булырга тиеш?   – Әти турында хатирәләрем, еллар узса да, бала чактагысына тәңгәл килә. Кабинет, язу өстәле, эшләп утырган әти. Ул һәрвакыт эшли иде. Ләкин янына кайчан гына килеп кермә, елмаеп каршы ала, хәлләрне белешә, киңәше белән ярдәм итәргә тырыша иде. Мин беркайчан да: “5 кенә минут көтеп тор, вакытым юк”, – дигәнне ишетмәдем. Бу үземне белә башлаганнан бирле шулай булды, соңгы көннәренәчә әти шундый булып калды. Алтмышынчы елларда ул аспирантурада укыды һәм гаиләбезнең матди хәле авыр булганга “Татария коммунисты” журналына эшкә керде, анда фәлсәфә бүлеген җитәкләде. Ә гаиләдә 9 кеше: әти белән әни, мин һәм сеңлем Гөлназ, әтинең энесе Рубин абый гаиләсе һәм дәү әниебез белән аның сеңлесе Әминә апа. Шушы 9 җаннан әти белән әни генә эшли иде. Мин аның өстенә нинди җаваплылык алуын, аңа ничек читен булуын күз алдына китерәм. Әмма әти сер бирә торган кеше түгел иде. Бар яктан да килгән, матур һәм матурлыкны күрә белә торган кеше булды. Аның Татарстанда беренче эстетика (әти аны нәфасәт дип атады һәм кулланышка кертеп җибәрде) фәннәре докторы булуы да, мөгаен, очраклы түгелдер. Әни һәрвакыт, ул мине иң бәхетле хатын-кыз итте, дип әйтә килде. Алар бик матур яшәделәр. Әти көчле, кабатланмас, батыр, шул ук вакытта нечкә күңелле иде.   – Аны ялганны, коррупцияне сөйми торган туры сүзле кеше дип әйтәсез. Бу сыйфатларны ул балаларында да тәр­бия­ләгәндер.   – Аның холкы безгә дә күчкән. Ул беркайчан да кешеләрне бусы түрә, бусы гади кеше дип бүлмәде. Миңа да бөтен кеше дә бертигез. Ул ялганны күтәрә алмады. Аны ничектер җайларга тырышсалар, сүзне шундук кырт кисә иде. Әмма кеше хәленә керә белде, ярдәмчел булды. Бер генә мисал китерәм, аны ул үзе сөйләгән иде. Әти – офицер, 1953 елда гаиләсе белән Сахалиннан Казанга ялга кайткан. Пароходта  Сталин үлеме уңаен­нан амнистиягә эләккән тоткыннар баш күтәргән. Иректән башлары әйләнгән тоткыннар белән бер суднода 4 көн үткәр әле?! Ә тоткыннар кызганнан-кыза. Үзләренә куелган конвойны трюмга куып кертә. Алар шуннан чыгарга базмый, экипаж да авызына су капкандай дәшмәүне хуп күрә. Өске палубада хәрбиләрдән бер әти генә була. Ул зекларның үзе белән бик кызыксынуын сизә. Әтием каршына банда башлыгы Николай килеп баса. Ул үзен төрмәгә алып киткәндә өендә бәләкәй кызы калуын әйтә.  Аның кызына да  минем кебек бер яшь булган икән. Николай баласын бик сагынган, шуңа мине кулына алып кочаклыйсы килә икән. Әти борттан аска карый. Кораб бөтен куәтенә Амур­ның кара-кучкыл дулкыннарын урталай ярып алга омтыла. Шуннан соң карашын Николайга кү­черә: аның пиджагында гаскәр-гаскәр бет йөри. Ләкин ул мине Николайга тоттыра. Банда башлы­гының мине кочаклап үпкәндә күзеннән бертуктаусыз яшь ага. Мине әтигә кире тапшырганда: “Син чын егет, Казбек”, – дип әйтә.   – Әти ата-анага мөнәсәбәттә дә миңа үрнәк булды дидегез. Бу нәрсәдә чагыла?   – Ул үз мисалында өлкәннәр фи­кере белән исәпләшергә өй­рәтте. Демобилизациядән соң дәү әти янында аның соңгы көннә­ренәчә булды. Алар аның киләчәге турында да сөйләшкәннәр. Әти офицер һәм техник фәннәр белгече буларак (ул Ленинград артиллерия училищесын тәмамлаган), техник югары уку йортына ке­рергә теләгән иде. Әмма үлем түшәгендә яткан әтисе янында ике ай тору тормышын кискен үзгәртә. Соңыннан: “Әти гомере буе шө­гыльләнгән эшкә мөнәсәбәте булган өлкәне сайларга кирәклеген аңладым. Шулай итеп, мине гуманитар өлкәгә илткән юл бераз урау­рак булды”, – дип язды. Аның әти-әнисенә булган мөнәсәбәте безгә дә тәэсир итми калмады. Әти хезмәт сөючәнлек, гаиләгә тугрылык җәһәтеннән дә үрнәк булды. 1970 нче елларда ул МДУ каршында белем күтәрү институтында укыган. Анда остазы – бөтен илнең махсус факультетлары студентлары укый торган “Оратор осталыгы” дәреслеге авторы – Грант Ап­ресян булды. Әти – өметле уку­чыларының берсе. Бервакыт Грант Захарович аңа: “Казбек Та­җиевич, сезнең урын МДУда”, – дип әйтә. Ул бу тәкъдим белән үзенә бик зур ышаныч белде­рүләрен аңлый, шуңа рәхмәтен җиткерә. Әмма, минем урыным Казанда, чөнки анда әти-әнием кабере, дип әйтә.   – Казбек Гыйззәтнең татар телендәге фәлсәфә дәреслеге Кытайдан килеп укучы, рус телен бөтенләй белми торган татар студентлары өчен бердән­бер уку әсбабы булган.   – Дөрес. Моннан берничә ел элек әтинең югары уку йортлары өчен язылган “Философия” һәм “Нәфасәт” дәреслекләре басылып чыкты. Һәркайсы ике китаптан торган күләмле хезмәт (барлыгы ике меңгә якын бит), һәркайсы – зур һәм мөһим иҗади проблема. Бу эшкә ни өчен алынуы турында ул болай яза: “Дәреслек язарга тотынуга татар теленә үсү өчен мөмкинлекләрне юкка чыгара бару, язуда латиницаны тыюдан күңелдә эчке каршылык этәргеч бирде, дияр идем. Татар теле Татарстанда дәүләт теле статусы алса да, фәннең бөтен өлкәсендә дә милли телдәге дәреслекләребез җитәрлек дип булмый бит. Ә минем үзем хезмәт куйган өлкәдә туп­лаган тәҗрибәм бар: без Көн­батыш философларын, алар­ның хезмәтләрен өйрәнәбез, ә үзебез­некеләр гел күләгәдә кала. Философия тарихына, фәнни хезмәт­ләрдә беренче мәртәбә буларак, татарларны да шул рәткә кертәм. Мәсәлән, Курсави, Мәрҗани, Күл­тәси...” Әлеге дәреслекләрне өй­рән­гән галим Рүзәл Йосыпов, “мондый зур эшне академик тик­шеренү институтлары гына” җиңеп чыга ала, ә аны бер кеше башкарган, дип язган иде. Китапны тәкъдим иткәндә галимнәр, бу – татар халкы алдында кылган батырлык, дип бәяләделәр. Дәрес­лекләр Министрлар Кабинеты заказы буенча эшләнде. Чөнки татар студентлары без фәлсәфә фәнен үз телебездә укыр идек, дип мө­рәҗәгать ит­кәннәр. Бүген исә Кытай татарлары белән кыенлык килеп чыкты. Татар студенты рус дәреслегеннән файдалана ала әле. Ә менә Кытайдан килгәне – юк. Университетта фәл­сәфә фәнен укыткан сеңлем, аларга китап­ха­нәдән әтинең дә­рес­лек­ләрен алырга киңәш итә. Бәхеткә, бу китаплар КФУ китап­ханәсендә бар булып чыкты. Алар имтиханнарны бик яхшы биреп чыгалар. Шул­кадәр аңлаешлы, гади тел белән язылган дип, сеңлемә кат-кат килеп рәхмәтләрен әйтә­ләр. Әлеге студентларның сең­лемдә укуларында да мин бер мәгънә күрдем. Бу хәлне әтинең фәнни хезмәт­ләренең яңа сулыш алуы дип бәялим.   – Мин гаилә традицияләрен дәвам итүне үз өстемә алдым дидегез. Конкрет нинди эшләр башкардыгыз?   – Әти гомере буе Таҗи Гыйззәт мирасын өйрәнү һәм пропагандалау белән шөгыльләнде. Бу аның юбилей кичәләрен оештыру, спектакльләрдән соң фикер алышуларда катнашу, әсәрләрен укучыга җиткерү кебек эшләр иде. Әтинең соңгы китабы “Заман һәм кешеләр” дип аталды. Анда ул Таҗи Гыйззәт – кем иде ул, ни өчен аның иҗатын күрмәмешкә салышалар кебек сорауларны күтәрде, иҗатын, тормыш юлын бәян итте. Әти шулай ук сәнгать проблемаларына аерым тукталды. Берничә дистә эшен иҗтимагый проблемаларга багышлады. Әлеге уникаль китапны без үз көчебез белән чыгарган идек, быел аны Татарстан китап нәшрияты кабаттан бастырырга җыена. Чөнки Таҗи Гыйз­зәтнең дә, Казбек Гыйззәтнең дә юбилей еллары. Өстәвенә Бөек Җиңүнең 70 еллыгы, әти исә сугыш кичкән офицер. Әти һәр биш ел саен Таҗи Гыйззәтнең юбилеен үткәрүне башлап йөрде. Бу эшне мин дәвам итәргә тиеш дип уйлыйм. Гаилә традицияләрен дәвам итү мине татар телен саклап калу проблемаларын өйрәнүгә этәрде. Мин үзем Аграр университетта чит телләр кафедрасын җитәклим. Белемем буенча чит телләр белгече булсам да, тора-бара татар мәдәнияте белән күбрәк кызыксына барам. Соңгы елларда инглиз телендә татар мәдәнияте, теле турында фән­ни эшләр яза башладым. Ул Амстердам һәм Нью-Йорк шәһәр­ләрендә нәшер ителәчәк моно­графиядә урын алачак. Анда тугыз автор катнаша. Татар те­ленең юкка чыгу проблемалары турындагысын мин яздым. Быел Парижның Сорбонна университетында да татар теле фразеологиясе һәм телне саклап калу чаралары турында доклад ясадым.Дөнья­ның иң алдынгы универ­ситетларының берсендә татар телендә чыгыш беренче тапкыр яңгырады. Июньдә Испаниядә оештырылачак фәнни конферен­циядә дә татар милләте, аның теле турында чыгыш ясаячакмын. Татар теленең “Фразеологик идеографик сүзлеге”н төзи башладым. Аны безнең атаклы галимнәребез Мирфатыйх Зәкиев һәм Рүзәл Йосыпов бик кирәкле эш дип бәя­ләгәннәр иде.   – Татар телен ничек саклап калырга? Сез нинди юллар күрәсез?   – Бу җиңел генә хәл ителә торган мәсьәлә түгел, махсус зур программа нигезендә эшләнә торган эш. Мин монда безнең татар галимебез Рүзәл Йосыпов фикеренә кушылам: “...мәгълүмат чараларында, әдәбиятта татар халкының, аның тарихының, мәдәниятенең, теленең, традицияләренең күр­кәм­леген, уңай якларын, казанышларын калку итеп күрсәтеп тору кирәк”, – дигән иде ул. Әти­нең дә бер фикерен китерәсем килә: “Ниһаять, тагын бер мәсьәлә. Без­нең Казан урамнарыннан үт­кәндә, үзеңне теләсә нинди чит дәүләт шәһәрендә кебек тоя баш­лыйсың. Кибетләрнең исем­нәрен генә алыйк. Анда “Торис”, “Олгуд”, “Скво”, “Фэймос”... тагын әллә нинди шайтан таягыдай атамалар хөкем сөрә. Без кайда соң? Рио-де-Жанейродамы яисә Детройтта, Калькуттада, Сиднейда яки Нью-Йорктамы? Нишләп безнең Татарстан башкаласында татарча исем белән аталган кибетләр, ашханә­ләр, рестораннар юк диярлек? Без нәрсә, Мольерның Журдены булып беттекмени инде? Кайда соң безнең милли хисебез, милли горурлыгыбыз?..” Таҗи Гыйззәт теле­нең образлыгы турында китап язу эшенә дә алындым. Болар барысы да – әти үрнәгендә эш­ләнә торган эшләр. Әлбәттә, әти турында истә­лек китабы да дөнья күрер дип ышанам. Әти үз әтисе турында гомере буе ничек язса, мин үз әтием турында язачакмын. Бу – баланың атасы алдындагы бурычы. Гөлинә ГЫЙМАДОВА 24 | 20.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-21 06:34 Качалов театры артисты Рамил Төхфәтуллин: “Боз әле кузгалмады”
    20.02.2015 Мәдәният Татарстанның халык артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Рамил Төхфәтул­линның Качалов исемендәге Казан Рус зур драма театрында эшли башлавына төрлечә караучылар булды. Кемдер ничә еллар театрдан югалып торган, тамашачының сөйкемле сөягенә әверелгән татар актерының, ниһаять, сәхнәгә чыгуына сөенеп бетә алмады. Ә кемдер татар театрында Рамил Төхфәтул­линга урын булмауга кайгырды. Гайбәтләргә урын калдырмыйча, актер белән нәкъ шул хакта гәпләшеп алырга уйладык. – Рамил әфәнде, чал гасырлы татар театрының тарихи битләренә күз салсак, әйдәп баручы актерлар арасында татар театрыннан урысныкына кү­чеп киткән актерлар хакында ишеткән юк иде әле. Димәк, татар театры сәхифәсендә Сез беренчеләрдән булып яңалык кертүче артист булып кереп каласыз... – Андый мисаллар, чыннан да, юк кебек. Әгәр дә урыс те­атрын­да татар актерларына ихтыяҗ туса, андый мисаллар күп булыр иде. Минем Качалов театрында эшли башлавым, чын мәгънәсендә, зур яңалык тудырды. Дөрес, татар актерлары арасында төрле проектларда катнашкан актерлар булды. Әмма урыс театрында куелган тирән мәгънәле, фәлсәфи, катлаулы “Скрипач на крыше” кебек дра­матургиядә уйнау – зур дә­рә­җә. Пьеса – бер яһүди сагасы турында гына түгел, ә дөньякүләм, барлык халыкларга да кагыла ­торган гыйбрәтле әсәр. Театрның “визит карточкасы”на әверелгән спек­такльдә төп рольне башкару, әлбәттә, тарихи сәхифә кебек. Татар театрында куелган “Зәңгәр шәл”дәге Булатны уйнарга урыс актерын чакырган кебек инде бу. “Скрипач на крыше”дагы Тевье ролен тормыш тәҗрибәсеннән башка уйнап булмый. Әлеге әсәрдә бүген безне борчый торган бик күп мәcьәләләр күтәрелә. Гореф-гадәтләр, традицияләр – татар халкының да иң авырткан җире. Уйнар алдыннан рольне куркыныч астына куйдыгыз дию­челәр, икеләнүчеләр дә булмады түгел. Уйный аламмы, юкмы дигән шик-шөбһәләр дә бар иде. Урыс теле кыек китмәсме, акцент си­зелмәсме, дигән курку хисе үзем­дә дә булды. Әмма барысы да уңышлы килеп чыкты бугай.   – Соңгы вакытта Камал театры репертуарыннан фәлсәфи, тирән эчтәлекле ике әсәр төшеп калды кебек. Берсе – “Курчак туе”, икенчесе – “Телсез күке”. Халык аз йөри, диләр. Театрлар шулкадәр җиңел холыклы әсәр­ләргә күчте ки, хәзер инде “Телсез күке” кебек әсәрләрне язучысы да калмады бугай аның...   – Минем хәтеремдә: “Телсез күке”не беркайчан да тулы булмаган зал алдында уйнаган булмады. Әгәр кеше йөрми дигән дәлил табалар икән, бу – чеп-чи ялганга якын. “Телсез күке” кебек әсәрләр бик сирәк туа. Ф.Бур­нашның “Та­һир-Зөһрә”сендә “Эх, татар, татар, бер-берсенә ук атар”, – дигән бер җөмлә бар. Ә Зөлфәт Хәким (бу хакта мин аның үзенә дә әйткән бар) – бу аксиоманы җимергән дра­­матург. “Телсез күке”дә, ни­һа­ять, татар татарга атмый. Мил­ләттәшен исән калдырыр өчен үзен корбан итә. Безнең халык өчен шулкадәр кирәкле фикер бу. Кирәкле мәгъ­нәне читкә этәреп, халык йөрми дип дәлилләп кую дөресме икән? Миңа калса, репертуар сәясә­тен­дә халык фикеренең дә тәэсире булырга тиеш.   “Курчак туе”на карата минем үз фикерем бар. Гаяз Исхакыйның зур мәгънәгә ия әсәрләренең берсе булып тора ул. Татар сәүдә­гәрләренең бер катлавын күрсә­теп, аларның яшәү рәвешен бәян итә. Мәгълүмати яктан бик кы­зык­лы, әлбәттә. “Телсез күке” – фәл­сәфи әсәр, әмма “Курчак туе”н алай ук дип әйтә алмыйм. Әйе, татар кызының язмышы, аның фа­хишә булып китүе хакында язылган. Әмма аның бит сайлау мөм­кинлеге булган. Берәүне дә беркем мәҗбүр итә алмый, тормышта кешенең һәр­вакыт сайлау мөм­кинлеге бар. Шуңа күрә “Курчак туе”н бик тирән эчтәлекле, фәл­сәфи әсәр сафына кертмәс идем. Монда героиняның фа­җигасе сурәтлән­гән, әлбәттә. Әсәр­­ләрнең фәлсә­филеге хакында сөйләгәндә, бер мисал ки­те­рәсе килә. Кызганычка, татар халкында талантлы сүзе артык еш кулланыла. Талант – бик си­рәк кешегә генә бирелә торган сыйфат ул. Әлбәттә, сәләт­леләр күп. Сәләтле кеше чын талантка әверелсен өчен коры тырышлык кына җитми, аның өчен җиде пот тоз ашарга кирәктер, мөгаен. Кызганыч, талантлы кеше­ләр сирәк туа.   – Яшь вакытта Булат, Та­һир, Хәлил кебек мәхәббәт геройларын уйнаган, ә бүген ир уртасы булган Рамил Төхфә­туллин үзен нинди рольләрдә күрергә тели? Бервакыт илле яшьлек актриса: “Хатын-кыз­ларга бу яшьтә роль бирмиләр. Драматурглар яшьләр һәм әби­ләр өчен генә пьесалар яза”, – дигән иде. Ә ир-атлар?   – Кыен сорау. Ир уртасы дибез, менә шул ярты гасыр вакыт эчендә шактый гына тәҗрибә туп­ланган. Драматургия булмаса, театр спектакль куя алмый, әлбәттә. Ә бүген драматургиябез мактанырлык түгел шул. Драматург теләсә нинди әсәр, теләсә нинди яшьтәге образлар тудыра ала. Шуңа пьесаны 50-60 яшь­тәгеләр өчен язмыйлар дип әйтү дә дөреслеккә туры килми. Драматургны нинди тема кызыксындыра, ул шундый әсәрләр яза. Әйтик, Илгиз Зәйниев өлкән яшьтәгеләр өчен дә пьеса язды. Бүгенге яшь­ләр турында да күпләрне борчый торган проблемаларны күтәреп, кызыклы әсәр язарга мөмкин. Ә нинди рольләр уйнар идегез, дигән сорауга, беренче чиратта, милли әсәрлә­ребезне күздә тотып әйтәм. “Портфельле кияү”дә Хисбулланы уйнар идем. Заманында аны Наил Әюпов уйнаган иде һәм әлеге спектакль гөрләп барды. Бүген дә үз асылын җуймаган төп герой шактый чәнечкеле, үткен фикерле, хәзерге вакытта сәхнә өчен бик тә кирәкле әсәр. Шулай ук “Тапшырылмаган хат­лар”да миңа роль табылыр иде дип уйлыйм. Аяз Гыйләҗевнең “Өч аршин җир”ен­дә Мирвәлине уйнарга мөмкин. Татар театрында шактый рольләр башкарылган. Монысын уйнамадым, монысын уйныйсы килә дигән үкенү хисе юк. “Скрипач на крыше” спектак­лен­дәге Тевье роленә кайтсак, аның эчендә мин уйнарга теләгән берничә образны табарга була.   – Соңгы вакытта Сезнең турыда гайбәтләр күп йөри. Татар театрына кертмиләр, роль бирмиләр икән, диючеләр еш очрый. Әйтегез әле, Камал театры режиссеры белән бу хакта ачыктан-ачык, чәй өстәле янында утырып сөйләш­кәнегез булдымы?   – Бар, әлбәттә. Ниндидер уңай карарга килгән дә бар шикелле. Әмма боз әле кузгалмады. Миңа андый сорауны еш би­рә­ләр. Аларга ничек дип җавап би­рергә дә белмим. Кызганыч, ми­ңа карата мондый мөнәсәбәт аң­лашылмый. Бәлки ачыктан-ачык фикер әйтү­ем ошап бетмидер.   – Туры әйткән туганына ярамаган, ди бит халык. Хәтер­лим әле, “Зәңгәр шәл” премьерасы дөнья күргәч, Сезнең тәнкыйди фикер­лә­регезне бик үк өнәп бетермәделәр...   – Бәлки аларга әйткән фикерем үпкәләү хисе белән әйткән кебек тоелгандыр. Бу дөрес түгел. Фикер әйтү – бик табигый күре­неш. Сиңа ошыймы, ошамыймы – бу бер мәсьәлә, әмма тән­кыйтьне күтәрә белергә ки­рәк. Гел мактап кына торасы килә дә бит?! Сәхнәдә татар милли рухы идарә итәргә тиеш. Шуңа күрә дә ул татар театры. Татар хал­кының классик әсәрләрен куйганда, артык үзгәртүләр бе­лән мавыгу, бүгенге заманга ярак­лаштыру бик үк дөреслеккә туры килми кебек. Чөнки классик әсәрләрне мәктәп балалары карарга килә бит. Элекке мохитне нәкъ менә сәхнәдән күрергә тели. Бу бигрәк тә яшь буынның тәрбия­сенә тәэсир ясый. Әгәр әсәр кемнедер көл­дерү максатыннан, залда йөз­ләгән кеше хихылдап алсын өчен куелган икән, гафу итегез, мин эшләпәмне салам. Кәрим Тинчу­ринның “Зәң­гәр шәл”ен татар халкының милли асылташы дип саныйбыз. Ул беренче чиратта халык авыз иҗа­тына, гореф-гадәтләргә, йолаларга нигез­лән­гән, шул за­манның мохитен су­рәтли торган әсәр. Әл­бәттә, театр музей түгел, әмма һәр эштә чама булырга тиеш. Мар­сель Сәлим­җанов: “Килер бер заман, ишанны кроссовкидан сәх­нәгә чыгарырлар”, – дип әйтә торган иде. Үз хал­кыңның эчке дөньясын аңлау, тоемлый белү зарур. Бүген халык дингә, иманга кайта икән, бу юнәлешне хупларга, аңа ярдәм итү кирәк. Татар театрын татарлар арасында яратмаган кеше юктыр, шуңа күрә ул аның өчен борчыла да, кайгыра да, шатлана да, бөтен җаны-тәне белән ярата.   – Татар театрлары бүген читтән режиссер чакыртып спек­такль куйдыру дигәнне бө­тенләй онытты диярлек. Көн­дәшлек юк. Әйтик, нигә әле Башкорт театрында эш­ләүче талантлы, яшь режиссер Айрат Әбүшахмановны чакырмаска ди?   – Күптән түгел “Минем исемем Кызыл” спектаклен куйдылар. Минем белүемчә, тамашачы бу спек­такльне өнәп бетермәде. Димәк, читтән чакырылган режиссер яхшы спектакль куя дигән сүз белән дә килешеп бетеп булмый. Әмма сез хаклы, ре­жиссерларның полифониясе булырга тиеш. Спек­такль­ләр төр­ле почерк белән куелырга тиеш.   – Сез уйнаган “Скрипач на крыше” спектакленә кире әй­ләнеп кайтыйк әле. Татар җыр­чысы урыс җырын башкарганда, милли бормалар керткән кебек, Сезнең образдан да татарлыкны эзләүче булмадымы? Режиссер, труппа тәнкыйть утына тотмадымы?   – Дөресен әйтим, ялгышуымны, акцентны, татарлыкны кайбе­рәүләр көтеп торгандыр. (Көлеп җибәрде.) Әмма бернәрсә дә булмады, хилафлык җибәрмәдем. Бу бит артистның тоемлавыннан ки­лә. Яһүдиләрнең җырларын тың­лаган бар һәм аны шулай башкардым да. Мин җырлаганда, зал гөр­ләтеп кул чапты. Аннан яһүдиләр турында күп әсәрләр укып чыктым. Мансур Гыйләҗев гаиләсе белән ике тапкыр карарга килде инде. Кабат-кабат карарга килү­челәр бик күп.   – Кырым татарлары “Хайтарма” фильмын Казанда күр­сәт­кәч, кайберәүләр: “Менә ичмасам фильм! Без нигә шундый фильм төшермибез?” – дигән иде. Күрәсең, күпләр Сез тө­шергән “Зөләйха” фильмы турында белми дә әле...   – Берьяктан, ул дөнья күлә­мендә танылды. Мисырда, Гер­маниядә, Финляндиядә, Япо­ния­дә узган фестивальләрдә җиңү яулады. Статистик мәгъ­лү­мат­ларга таянсак, аны 15 миллионга якын тамашачы караган. Диск­лар чыкты. Кайбер районнарда “Зөләйха” фильмын күр­сәткәндә, милиция конвойлары торды хәтта. Түбән Камада ыгы-зыгы купты. Әзәрбай­җан, Ерак Көн­чыгышта тавыш чыкты. Ә “Зө­ләйха” фильмында хакыйкать­нең бер бөртеге генә. Хәзер яңа кануннар чыкты. Әлеге фильмны күрсәтергә рөхсәт итмәсләрдер дип уйлыйм. Ниш­ләтәсең, хал­кы­бызның да, әсәр­ләребезнең дә, бу фильмның да язмышы шундый. “Түгәрәк өстәл”янына утырып, ашыкмыйча, киңәшләшеп бүгенге халәтебезгә бәя бирергә мөм­кинле­гебез булачакмы? Ки­ңәшле эш таркалмас, дигән борынгылар. Һәрбер кеше аерым хуҗалык булып, утрауда яши икән, бу яхшылыкка алып бармаячак. Бүген Татарстанда күпме татар театры бар, аларның эчке халәте ничек, нинди фикер белән яшиләр? Моны даими рәвештә күзәтеп торырга, күрсә­тергә кирәк. Аннан татар театрларын беренче, икенче, өченче сортлыларга бүләргә ярамый. Без бер татар халкына хезмәт итәбез. Ә халык – безнең иҗатка бәя бирүче.  Алсу ХӘСӘНОВА 24 | 20.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-21 06:34 Ульян өлкәсе татарларының “Өмет” газетасы 25 еллык юбилеен билгеләде (ФОТО)
    20.02.2015 Матбугат Россия төбәкләрендә демократия җилләре исә башлагач, илле еллар чамасы тукталып торган татар басмаларыннан беренчеләрдән булып 1989 елның 30 декабрендә Ульян өлкәсе татарларының “Өмет” газетасының тәүге саны дөнья күргән иде. Аның артыннан бер-бер артлы башка өлкәләрдә дә – Самарада - “Бердәмлек”, Кировта - “Дуслык”, Оренбургта - “Яңа вакыт”, Төмәндә “Яңарыш” газеталары нәшер ителә башладылар. Беренче булу бик җиңел түгел, әлбәттә. Тик менә Ульянның “Өмет”е беренчелеген әле беркемгә дә биргәне юк һәм бирергә дә теләми. Газетаның бүген дә элеккеге кебек үк укучылары саны кимеми, гел тотрыклы булып, 6 мең данәдән дә артыграк тәшкил итә. “Өмет” үзенең 25 яшьлек юбилеен да беренчеләрдән булып билгеләп үтте. Бу көнне өлкә үзәгенең Нариманов урамында урнашкан Татар мәдәнияте үзәгендә аның күпсанлы укучылары җыелган иде. Юбилярны тәбрикләргә өлкә җитәкчеләре – губернатор, өлкә хөкүмәте рәисе Сергей Иванович Морозов үзе һәм законнар чыгару җыелышы рәисе Анатолий Александрович Бакаев килде.   Өлкә губернаторы бәйрәм сәхнәсенә чыгып, 25 ел буе “Өмет” газетасын җитәкләүче Исхак Хасибулла улы Хәлимовка үзенең зур рәхмәтен белдергәннән соң, басманың өлкәдә беренчеләрдән булып “Халыклар дуслыгы” медале белән бүләкләнүе турында шатлыклы хәбәрне җиткерде. Аннан соң ул Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре һәм Ульян өлкәсе массакүләм мәгълүмат чараларының атказанган хезмәткәре исемнәрен йөртүче баш мөхәрриргә редакциягә яңа заманча компьютер техникасы комплексын сатып алу өчен сертификат тапшырды. “Өмет” журналистлары - җаваплы секретарь булып эшләүче Рузия Хәлимова, Кулаткы районы буенча газетаның үз хәбәрчесе Римма Алькаева губернаторның Мактау грамотасы һәм Рәхмәт хаты белән бүләкләнде.   “Өмет” газетасы менә күп еллар инде өлкә губернаторы һәм хөкүмәте канаты астында автономияле өлкә учреждениесе буларак яши һәм өлкә бюджетыннан финанслана. Әнә быел да, бөтен илдә финанс кризисы күзәтелгәндә, күп урыннарда массакүләм мәгълүмат чараларына ярдәм итү киметелгәндә, “Өмет” газетасына өлкә бюджетыннан акча 30 процентка күбрәк бүлеп биреләчәк. Баш мөхәррирнең бу турыда әйткән сүзләрен бәйрәмгә килүчеләр көчле кул чабулар белән каршы алдылар.   Казаннан килгән җырчыларның берсе Татарстанның халык артисты Равил Харисов рус телендә бөтенебезгә дә – русына да, татарына да, башка милләт халыкларына да яхшы таныш булган композитор Александра Пахмутованың “Надежда” җырын башкарганда халык шулай ук тамаша залын көчле алкышларга күмде. “Өмет” русчага тәрҗемә итсәң, нәкъ “Надежда” дигәнне аңлата да бит инде. Чыннан да, “Өмет” газетасының киләчәге шактый өметле күренә бүген.   Юбилей кичәсендә җирле шагыйрә Наҗия Шагаева, композитор Илдар Сәлахетдинов иҗат иткән Татарстан Республикасының атказанган артисты, Ульян өлкәсенең атказанган мәдәният хезмәткәре исемнәрен йөртүче Әлфия Рамазанова башкаруында “Өмет” газетасы гимны да бик тә урынлы яңгырады.   Татарстан башкаласы Казаннан килгән мөхтәрәм кунакларның – Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитетының мәгълүмат идарәсе җитәкчесе, “Халкым минем” газетасының баш мөхәррире Гөлназ Шәйхинең, “Шәһри Казан” һәм “Без - бергә” газеталарының баш мөхәррире Гөлнара Сабированың тәбрикләүләрен дә Ульян тамашачысы бик җылы каршылады. Гөлназ ханым Исхак әфәндегә Бөтендөнья татар конгрессының иң зур бүләген – "Татар халкына күрсәткән хезмәтләре өчен" медален, ә Гөлнара ханым "Татмедиа" агентлыгының Рәхмәт хатын тапшырды.   Ульян өлкәсе мөселманнарының региональ Диния нәзарәте рәисе, баш имам-ахун Илдар хәзрәт Сафиуллинның әле шушы көннәрдә генә Исхак әфәнде Хәлимовка Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәтенең истәлекле медален бирү турында карар кабул ителүе турында хәбәрне ирештерде һәм бу бүләкнең милли бәйрәмнәребезнең берсендә бөтен халык алдында тапшырылачагын белдерде.   Ә сәхнәгә күтәрелгән татар эшкуарлары, хәйриячеләре үзләренең яраткан “Өмет” газетасына, аның журналистларына күп зур бүләкләр алып килгәннәр иде. Мәсәлән, Иске Кулаткы районында туып үскән, Саратовның “ГЭКСАР” заводы генераль директоры, шулай ук туган районының башлыгы булып та эшләүче Эдуард Әнвәр улы Ганиев “Өмет”кә саллы акчалата ярдәм күрсәтеп кенә калмыйча, илледән артык мохтаҗларны яраткан газеталарына яздырырга да өлешен чыгарды. Өлкәнең Фәрит Әюпов, Расих Гатауллин кебек танылган эшкуарлары да бу изге гамәлдән читтә калмадылар.    “Өмет”не котлау өчен Ульян өлкәсе татарларының татар милли-мәдәни автономиясе җитәкчесе Рамис Сафин, районнарның һәм шәһәрләренең алты-җиде җирле автономияләре вәкилләре дә күп җылы сүзләр табып, саллы бүләкләрен тапшырдылар.   Без, “Өмет” газетасының дуслары, Самара өлкәсенең “Бердәмлек”, Оренбургның “Яңа вакыт”, ульянлыларның ут күршеләре Татарстан Республикасының Чүпрәле районы газетасының баш мөхәррирләре Рәфгать Әһлиуллин, Фәннүр Гайсаров, Резеда Җамалетдинова да каләмдәшләребезгә яхшы теләкләребезне алып килгән идек, бүләкләребезне дә бирдек.   Тәбрикләүләр, котлаулар, үзешчән сәнгатьтә катнашучылар тарафыннан башкарылган җырлар, дәртле биюләр белән үрелеп барды. Яңа Малыклы районының танылган мәдәният хезмәткәрләре – ирле-хатынлы Гакыйль һәм Рәисә Шәкүровлар бүләккә шулай ук матур җырлар, шигырьләр әзерләгәннәр иде. Гакыйль Шәкүров юбилей кичәсендә үзенең “Өмет”кә багышланган яңа җырын башкарды.   Николаев районының педагогия хезмәт ветераны, шагыйрь Мәүлүт Саюков “өмет”леләргә теләкләрен шигъри юллар аша әйтеп бирде. Аның әйткән сүзләре, фикерләре “Өмет”кә югары бәя, киләчәктә тагы да текәрәк үрләр яуларга этәргеч буларак яңгырадылар. Бигрәк тә егерме биш ел буе коллективка җитәкчелек иткән Исхак Хәлимовка карата әйтелгән сүзләр игътибарга лаек, минемчә.    Син капитан, Исхак, рулевой                        да, Синең кулда "Өмет" язмышы. Яшәт үзен, маяк булып                      янсын Халкым күңелендә балкышы.   Менә шулай Ульян өлкәсенең татар җәмәгатьчелеге вәкилләре, өлкә һәм җирле хакимиятләр белән берлектә кулга-кул тотынышып, яраткан “Өмет” газеталарына ныклы терәк булып, аны киләчәктә саклап калу өчен зур эшләр, изге гамәлләр башкаралар. Шуңа да “Өмет” газетасының киләчәге бүген өметле күренә дә инде. Безгә, самаралыларга да, ут күршеләребезгә тигезләнергә кирәктер, мөгаен.   СҮЗ АХЫРЫНДА: губернатор Сергей Иванович Морозов Ульян өлкәсенең югары бүләген - "Халыклар дуслыгы" медален икенче көнне 1200 кеше сыйдырышлы Ленин мемориалында үткәрелгән зур очрашуда тамашачыларның алкышлары астында "Өмет" газетасының баш мөхәррире Исхак Хәлимовка тапшырды. Моңа кадәр мондый зур бүләкнең өлкәнең бер генә басмасына да бирелгәне булмаган.   Югарыдагы фотода Фәридә-Алсу дуэты буенча таныш булган Татарстанның танылган җырчысы Алсу СӨНГАТУЛЛИНА.     Сергей Иванович МОРОЗОВ Исхак ХӘЛИМОВны тәбрикли.     Күрше төбәкләрдән килгән мөхәррирләр – (уңнан сулга) Рәфгать ӘҺЛИУЛЛИН, Фәннүр ГАЙСАРОВ, Резеда ҖАМАЛЕТДИНОВА каләмдәшләрен сәламлиләр.   Рәфгать ӘҺЛИУЛЛИН 8 | 21.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-21 06:34 Бүген Әнисә Таһированың йөрәге тибүдән туктады
    20.02.2015 Җәмгыять Бүген иртән Әлмәт театрының әдәби бүлек мөдире Әнисә Таһирова якты дөньядан китеп барды. Иннә лилләһи вә иннә иләйһи раҗигун. Әнисә ханымның авыр чире турында 10 көн элек язган идек. Редакциябезнең дусты иде ул. Берничә ел "Матбугат.ру" укучыларын Әлмәт театры яңалыклары белән таныштырып барды. Әнисә ханым ачык күңелле, итәгатьле, кешелекле шәхес булып мәңгегә күңелләребездә калыр. Урыны җәннәттә булсын. Туганнары һәм якыннарының тирән кайгысын уртаклашабыз.   --- --- | 20.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-20 01:20 Әлмәт районы башлыгы эшеннән китте
    20.02.2015 Сәясәт Мәҗит Салиховка төзелешнең технологияләр һәм бәя мәсьәләләрен контрольда тотучы махсус структураны җитәкләргә тәкъдим ителгән. Татарстан  Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов Әлмәт муниципаль районы Советының һәм Әлмәт шәһәр Советының 39 нчы сессиясе эшендә катнашты. Чарада Әлмәт муниципаль районы башлыгы Мәҗит Салихов, «Татнефть» ААҖ генераль директоры, бишенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты Наил Маганов, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты Шәфәгать Тәхәутдинов һәм башкалар катнашты. Депутатлар төп өч мәсьәләне карадылар: Әлмәт муниципаль районының 2014 елдагы эшчәнлеге һәм 2015 елга бурычлары; Әлмәт муниципаль районы башлыгы вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату; Әлмәт шәһәре башлыгы, Әлмәт шәһәр Советы депутаты вәкаләтләрен вакытыннан алда туктату.   Әлмәт муниципаль районы башлыгы Мәҗит Салихов хәбәр иткәнчә, үткән 2014 ел Әлмәт муниципаль районы һәм анда яшәүчеләр өчен нәтиҗәле ел булды. «2014 елда уртак эшебез нәтиҗәсе буларак, муниципаль район икътисады үсешендә уңай нәтиҗәләргә ирешелде. Әлмәт районы 2014 ел йомгаклары буенча Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре арасында социаль-икътисади үсеш буенча икенче урынны алды», - дип билгеләп үтте Мәҗит Салихов   Район башлыгы хәбәр иткәнчә, Әлмәт районында уртача хезмәт хакы 2014 елда 34 527 сум тәшкил иткән, бу, үткән ел белән чагыштырганда, 9,1 процентка артык. Районда 6362 кече һәм урта бизнес субъекты теркәлгән (4 445 шәхси эшмәкәр һәм 1917 юридик зат), шуларның 47 проценты сәүдә өлкәсендә эшли.   Аннары Рөстәм Миңнеханов сүз алып: «Бездә төзелеш күләмнәре зур, шуңа күрә без Татарстанда махсус структура оештырабыз, ул төзелешнең технологияләр һәм бәяләр мәсьәләләрен тикшереп торачак, - диде ул. – Сезнең башлыгыгызның төзелеш буенча югары белеме бар икән һәм территориядә эшләү тәҗрибәсе зур. Без аны шул эшкә чакырдык».   Депутатлар Мәҗит Салиховның Әлмәт мунициципаль районы башлыгы һәм Әлмәт шәһәре башлыгы сыйфатында вәкаләтләрен вакытыннан алда туктау өчен тавыш бирделәр.   Бу хакта, Әлмәт муниципаль районы сайты материалларыннан файдаланып, ТР Президенты матбугат хезмәте хәбәр итә. | 19.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-20 01:20 2 тапшыру саен 2-3 килога ябыгучы Җәвит "Башваткыч"тан китмәскә булган (ИНТЕРВЬЮ)
    20.02.2015 Шоу-бизнес Хәтерләсәгез, шушы араларда “Башваткыч” тапшыруының алып баручысы Җәвит Шакиров эшеннән китә икән, дигән сүз чыккан иде. Алай гына да түгел, аның урынына яңа алып баручының исеме дә телгә алынды. Җәвит Шакиров урынына шоумен, җырчы Зөлфәт Зиннуровны “димләделәр”. Бу хәбәрдән соң Intertat.ru сайтында Зөлфәтнең үзе белән әңгәмә дә дөнья күрде. Шулай да, Җәвит Шакиров ни өчен китәргә булган соң? Моңа нәрсә сәбәпче булган да һәм ни өчен ул яңадан “Башваткыч”та калырга уйлаган? В-ә-т б-а-ш-в-а-т-к-ы-ч! Моны “чишәр” өчен Intertat.ru хәбәрчесе Җәвит Шакиров белән элемтәгә керде. - Җәвит абый, сезнең китү-китмәү мәсьәләсе чынлап та башваткыч булды бит әле!   - (Көлә.) “Башваткыч” тапшыруын алып барырга чакыргач, бер елга дип сөйләшкән идек. Бер ел узды, инде өч ел да узып киткән. Гомер узганын шулай сизми дә каласың икән. “Минем урынга бәлки берәрсен табарсыз? Мин китәм”, – дигән идем “хуҗа”ларга. Алар озак кына уйлашканнан соң, минем урынга Зөлфәт Зиннуровны сайлаганнар. Шуннан соң минем китүем һәм минем урынга яңа алып баручы килүе турындагы мәгълүмат бөтен халыкка таралды. Бу хакта сораучыларга үзем дә шулай дип әйтеп килдем. “Зөлфәт Зиннуров алып бара алыр микән?” – дигән сүзләр дә чыкты. “Башваткыч” – “ТНВ”да иң яхшы рейтинглы тапшыруларның берсе. Бу тапшыруны түрәләргә хәтле карыйлар. Алар белән очрашырга туры килгәч: “Татарча баш ватырга өйрәтә торган иң яхшы тапшыруларның берсе”,– дигәннәр иде.   - Яңа алып баручы килгән очракта да, сезнең кебек оста алып баручы булмастыр, мөгаен? Сезнең шунда җырлап, биеп алуларыгыз да ни тора бит!   - Анысы өчен рәхмәт (көлә). Мәсәлән, “Җырлыйк әле” тапшыруын Айдар Фәйзрахманов алып бара башлаган иде. Кызыгы шунда: халык тапшыруны беренче алып баручыга күнегә. Айдар Фәйзрахманов киткәннән соң, тапшыруны кемнәр генә алып бармады. Әмма халыкның әйтүе буенча, барыбер Айдар абыйны сагыналар. Чыннан да, ул үз эшендә “йөзә” иде. Әгәр яңа алып баручы үзеннән яңалык алып килеп тамырыннан ук үзгәреш кертмәсә, ул тапшыруның беренче алып баручысы белән чагыштыра башлыйлар. Менә “Башваткыч”ның бер тапшыруын төшерер өчен безнең команда 3 сәгать буе эшли. Алып баручы буларак миндә импровизация һәм биргән сорауларның җавапларын белү дә кирәк. Бөтен әдәби мирасыбызны өйрәнү дигән сүз. Хуҗалар уйлашканнан соң, “Җәвит, рейтингны төшерәсебез килми. “Башваткыч”ны бөтен халык яратып карый. Китмә инде син”, – дип кабат миңа эшемне дәвам итәргә тәкъдим ясадылар. Зөлфия апагыз белән гастрольләрдә дә йөргәч, вакыт дигәннәре аз кала. Аннары ял итеп тә аласы килә. Сөйләшә торгач, Миләүшә Айтуганова төшерү вакытларын гастрольләргә туры килмәгән көннәрдә эшләрбез, диде.   - Гастрольләргә еш чыгасызмы соң?   - Аена без 10-12 концерт бирәбез. Ә гастрольләрдән өйгә иртәнге сәгать 4-5 ләрдә генә кайтып керәбез. Икенче көнгә инде тапшыру төшерәсе. Бик авырга туры килә. Нишләтәсең инде, концертлар куймыйча да булмый. Яшәргә кирәк бит. Көненә ике тапшыру да төшергәнебез бар. Әле ял итеп тә өлгермичә, кеше белән аралашырга, фикер тупларга кирәк дигән сүз. Тапшыруга нинди генә кеше килми. Араларында бик авыр кешеләр дә бар. Хәтта көлә дә, елмая да белми торган. Ул телевизордан караганда бер, ә анда килеп баскач, аларның дулкынлануларын күрсәгез! Шуңа да аларны  “селкетергә”, төрле яктан “подход” ясарга туры килә.       - Димәк, күп нәрсә тапшыруның алып баручысыннан тора?   - Әлбәттә. Зөлфәт Зиннуров үзе дә: “Җәвит абый, сез китсәгез, сездән соң миңа алып баруы авыр булачак”, – дигән иде. Бик җаваплы эш икәнен икебез дә беләбез. Бу бит концерт кына алып бару түгел.  Шулай ук уйнаучылардан кала, тапшыруда җанатарлар да утыра.   Алар арасында ниндиләре генә утырмый. Олы яшьгеләр дә килә. Алар бит сиңа энергия бирми, ә киресенчә – ала. Көнгә ике тапшыру ясасам, 2-3 килограмм авырлыкны югалтам. Чын! Менә шуны күз алдыңа китерәсеңме? “Башваткыч”та бик көчле команда эшли. Бөтенесе тир түгә. Күпме камера, күпме ут астында янып-пешеп алып барасың. Шулай эшләмәсәң, тапшыруның нәтиҗәсе юк дигән сүз.   - Тапшыруда бирелә торган сораулар белән сезне алдан таныштыралармы? Һәрбер сорауга сезнең әзер фикерегез бар сыман.   - Болайрак башлыйм. Беренчедән, “Башваткыч”ка уен дип кенә карарга түгел. Икенчедән, ул бик җитди тапшыру. Уенда катнашырга теләүчеләр арасында: “Нәрсә инде ул “Башваткыч”. Бик гади һәм примитив булган сораулар бирәләр”, - дип әйтүчеләр дә бар. Ә менә шунда студиягә килеп баскач, гади генә сорауга да җавап бирә алмыйча басып торалар. Сорауларны махсус кешеләребез төзи. Тапшыру башланырга 15-20 минут кала гына шушы сорауларны минем кулыма бирәләр. Шул вакыт эчендә мин аңа әзерләнәм.   - Җәвит абый, шулай да телетапшыру алып бару осталыгына сезнең сәхнә кешесе булуыгыз да зур роль уйнамый калмагандыр?   - Заманында Башкортстаннан Казанга килеп, Филармониядә эшли башлагач, мине телевидениегә эшкә чакырдылар. Урта һәм өлкән буын кешеләре бүген дә хәтерлидер. Ул чагында “Зәлидә” дигән тапшыру чыгып килде. Без аны танылган диктор Эльвира апа Хамматова белән алып бардык. Мин әлеге шәхестән күп нәрсәгә өйрәнеп, тәҗрибә тупладым. Шул ук вакытта тапшыру алып барып чирканчык та алган кеше мин.   - Тапшыруны 3 ел алып барасыз. Ә шулай да “Башваткыч”та үзегезне нинди яктан ачтыгыз?   - Уйлау, фикерләү, тамашачы белән якыннан аралашуны бирде бу тапшыру. Зөлфия Шакирова белән үзебезнең сольный концертларыбыз белән йөрибез. Шул рәвешле без анда да тамашачы белән аралашып кайтабыз. Бу – зур мәктәп. Бу очракта тапшыруны алып бару да миңа авырлык тудырмый. Бары шул ял итеп өлгермәү генә. Монда бит үзеңне формада да тотарга кирәк. Тапшыруга киеп чыккан барлык кәчтүмнәр дә үземнеке. Зөлфия апагыз белән бергәләп тектерәбез. Әгәр дә формада булмасам, ул кәчтүмнәр миңа ярамаска мөмкин. Ничә ел инде 95 килограмм авырлыкта йөрим. Һәрвакытта да формада булырга кирәк. Чөнки телевизор ул болай да кешене олыгайтып, юанайтып күрсәтә.   - Алып барган тапшыруыгызны телевизордан карыйсызмы?   - Юк, карамыйм. Аның каравы 2 яшь тә 6 айлык оныгыбыз Самира телевизордан мине күрсә, “Карт әтәй, карт әтәй”, - дип сөенә инде. Таный үземне (елмая). Зөлфия апагыз бигрәк тә тәнкыйть күзлегеннән карый. Үзенә дә, миңа да шундый ул. Хәтта Зөлфия апагыз өйдә булмыйча, тапшыруга кәчтүмемне үзем генә сайлап китсәм, “Нишләп монысын кидең? Икенчесен кияргә иде”, - дип тирги (көлә). Ул һәрвакытта мине киендерүче. Дөресен генә әйткәндә, носкиның нинди үлчәмле икәнен дә белмим. Носки алып кигән кеше түгел мин. Хатын-кыз ир-атны шулай карап торырга тиештер дә инде. Зөлфия апагыз сәхнәгә чыгар алдыннан үзен дә, мине дә энәсенә-җебенә кадәр тикшереп чыга.   - Җәвит абый, сезнең телевизордан тапшыру алып барганыгызны карарга яратмавыгыз ачыкланды. Ә менә  пародия остасы Данир Сабировның сезнең “Башваткыч”ка ясаган пародиясен күрә алдыгыз микән?   - Күрдек. Бик шатландык (көлә). Данир Сабиров безне үзе Зөлфия апагыз белән концертына чакырган иде. Әмма безне сюрприз көтәсен белмәдек. Бер мәлне Данир “Башваткыч” тапшыруына ясалган пародия белән сәхнәгә чыкты. Миңа пародия ясый башлагач, Зөлфия апагыз бөтен залны яңгыратып көлде. Үзем дә “от души” көлдем. Тамашачы Данирны тыңлый, ә барысы да безгә борылып-борылып карап утырды. “Күзләреңне йомып күрсәткәннәреңә кадәр сине кылана”, - диде миңа Зөлфия апагыз. Данир Сабировның концертыннан рәхәтләнеп ял итеп кайттык. Бик талантлы егет. Рәхмәт аңа!     -  Җәвит абый, “Башваткыч”та без сезне тагын күпме күрә алачакбыз?   – Хуҗаларның тәкъдиме – тапшыруны дәвам итәргә. Әмма тагын күпме алып барасымны әлегә әйтә алмыйм. Аннары тапшыруның рәте бетеп, рейтингы төшсә, үземә дә кыен булыр дип, башка кешегә бирәсе дә килмәде. Ул бит миңа балам шикелле. Көчем тагын күпмегә җитәр, алып баруны шулкадәр дәвам итәрмен. Эльза ГАЗИЗОВА | 19.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-19 11:06 Рөстәм Миңнеханов алдында хуҗалык җитәкчесе шигырь сөйли (ВИДЕО)
    19.02.2015 Икътисад Сәүдә базарында бәяләр тотрыклылыгын саклау һәм товар төрлелеген киметүгә юл куймау – кризиска каршы көрәштә иң үтемле чараларның берсе. Шул ук вакытта авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәренең эш хаклары турында да онытырга ярамый. Аларны хәзерге дәрәҗәдә саклау гына җитми, арттыру юнәлешендә дә эшләргә кирәк. Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов республика Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы коллегиясендә әнә шул хакта хәбәр итте. Чарада Премьер-министр Илдар Халиков һәм Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин да катнашты. - Без бүген үз-үзебезне күп кенә товарлар белән тәэмин итә алабыз. Шуңа күрә республикабыз бәяләрнең уйнавын һәм продукциягә кытлыкны башка төбәкләр белән чагыштырганда җиңелрәк кичерә. Хәзер төп максат – сәүдә базарында тотрыклылыкны тәэмин итү һәм товар төрлелеген киметүгә юл куймау, - дип белдерде Рөстәм Миңнеханов.   Президент  ил икътисадына санкцияләрнең йогынтысы турында да әйтеп үтте.   - Бу күренешнең уңай яклары да бар, әлбәттә. Шулай да, соңгы вакытта тискәре ягы күбрәк күренә. Нефть бәяләре дә, валюта курсы да, төп ставкаларның күтәрелүе дә авыл хуҗалыгы тармагы өчен билгеле бер авырлыклар тудыра. Шуңа күрә аларга ярдәм итү юллары эзләнә дә инде, - ди Президент.   Корылык комачау итмәгән булса...   Җаваплы идарәчелекнең 2014 елгы нәтиҗәләре белән авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры Марат Әхмәтов таныштырды.  Җитәкче сүзләренчә, узган елның ике аенда сакланган эссе һава торышы кырлардагы уңыш күләмен 1,5 тапкырга киметкән. Нәтиҗәдә, 2014 елда барлыгы 3,4 миллион тонна бөртекле ашлык җыеп алынган.   - Бу - Татарстан ихтыяҗларын тулысынча канәгатьләндерә анысы. Беркайчан да читтә ашлык сатып алган юк һәм бу безнең төп өстенлегебез. Соңгы вакытта бодайның бер тоннасы якынча 12 мең сум торуын исәпкә алганда, моның әһәмияте бермә-бер арта. Мәсәлән, әгәр дә узган ел 1 миллион тоннага күбрәк ашлык җыеп алган булсак, хәзерге вакытта бездә чәчү кампаниясе белән бәйле проблема күзәтелмәс иде. Бодайны читкә сату ярдәмендә бу эшне бернинди кыенлыксыз тормышка ашырыр идек, - дип ассызыклады Марат Әхмәтов.   Өстәвенә, узган ел сентябрь шактый коры килгәнлектән, республикада шикәр чөгендере җитештерү күләме дә кимегән. Ә менә яшелчәчелек тармагы, киресенчә, 8 процентка арткан.   Кредит ставкалары киметелә   Чыннан да, хәзерге вакытта республиканың авыл хуҗалыгы тармагындагы иң мөһим проблема — чәчү кампаниясен уңышлы уздыру. Җитәкчеләр, илдәге катлаулы финанс-иктисади вәзгыять нәтиҗәсендә, бу өлкә быел зур авырлыкларга дучар булачак, дип белдерә.   Марат Әхмәтов китергән мәгълүматларга караганда, 2015 елда чәчүне уңышлы тәмамлау өчен 15 миллиард сум акча кирәк. Бу узган ел белән чагыштырганда 4 миллиард сумга күбрәк. Әлеге акчаларның 6,6 миллиардын - минераль ашламалар, 1,8 миллиардын – үсемлекләрне саклау чаралары, 1,3 миллиардын – орлыклар, 1,5 миллиардын – ягулык, ә 2,3 миллиардын хуҗалыкларны запас частьләр белән тәэмин итүгә тотарга уйлыйлар. Авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәренә эш хакы өчен 1,5 миллиард сум акча кирәк.   Шул рәвешле, чәчү кампаниясен кредитлардан башка гына үткәреп булмаячагы көн кебек ачык. Шулай булуга да карамастан, бүгенге көндә кредит акчалары җәлеп итмәгән районнар саны һаман да югары булып кала. Хәзерге вакытта әлеге муниципаль берәмлекләрнең гомуми саны – 18. Араларында Азнакай, Аксубай, Актаныш, Әлмәт, Баулы, Балтач районнары да бар.   - Бүгенге көндә чәчү кампаниясен уздыру өчен әлегә нибары 2,04 миллиард сумлык кредитлар гына алынган. 2014 елда ул 4,2 миллиард сум тәшкил итте, - дип ассызыклады Марат Әхмәтов.   Рөстәм Миңнеханов чәчү кампаниясен уңышлы үткәрү өчен тиешле барлык чараларны күрергә боерды.   - Киләсе атнадан районнарны банклар белән очрашуларга чакыра башлаячакбыз. Дәүләт ярдәме нигезендә кредитларны ташламалы шартларда алу мөмкинлеге бар. Чәчү турында онытырга ярамый. Бу эш өчен күп дигәндә берничә атна бирелә. Бәлки соңыннан акча да табылыр, ә вакытны кире кайтарып булмаячак, - дип район җитәкчеләренә мөрәҗәгать итте Президент.   Марат Әхмәтов тиздән чәчү кампаниясен уңышлы үткәрү өчен хуҗалыкларга 6-7 процент ставка белән кыска вакытлы кредитлар бирелә башлаячак, дип белдерде.   - Банк кредитларының ставкалары дәүләт ярдәме нигезендә киметеләчәк. Март аенда хуҗалыкларга дәүләт программаларында каралган бөтен акчалар барып җитәчәк, - дип ышандырды ул.   Татарстан - беренче дүртлектә   Бактың исә, 2014 елда авыл хуҗалыгын үстерүдә терлекчелек тармагы аеруча зур роль уйнаган икән. Хуҗалыкларда кош һәм терлекләрнең баш саны элеккечә сакланган, җитештерелгән сөт күләме 2013 ел белән чагыштырганда 1 процентка арткан. Ә менә йомырка җитештерү тармагында үсеш 3 процентка югарырак булган.   - Терлекчелек тармагындагы күрсәткечләр буенча без Россия күләмендә дүрт иң яхшы төбәк арасына керәбез. Ә бит уйлап карасаң, бездәге һава шартларын Кубань, Ставрополь, Ростов кебек төбәкләрдәге шартлар белән чагыштырып та булмый, - диде министр.   Шул рәвешле, 2014 елда Татарстанда авыл хуҗалыгында җитештерелгән тулаем продукция күләме 188,8 миллиард сум тәшкил иткән. Бу 2013 ел белән чагыштырганда 2,3 процентка күбрәк. Аларның 100,3 миллиард сумы (53 процент) - терлекчелек тармагыннан кергән табыш.   - 2008 ел авыл хуҗалыгы өчен иң уңайлы ел булган иде. Узган ел һәр өченче хуҗалык тулаем продукция күләмен, 2008 ел белән чагыштырганда, шактый арттыруга иреште. Тукай, Яшел Үзән, Питрәч, Әтнә, Саба, Актаныш һәм Буа районнары аеруча игътибарга лаек, - диде Марат Әхмәтов.   Шул ук вакытта елны шактый начар күрсәткечләр белән тәмамлаган районнар да юк түгел. Аксубай, Чүпрәле, Әлмәт, Апас, Менделеевск, Бөгелмә һәм Кама Тамагы - әнә шундыйлардан.   Кризиска каршы көрәштә авыл хуҗалыгы ярминкәләре дә зур роль уйный. Билгеле булганча, биредә халык авыл хуҗалыгы продукциясен шактый арзан бәядән сатып ала. Кайбер товарларның хакы кибеттәгедән 25 процентка арзанрак. Шунысы мөһим: ярминкәләр алга таба да дәвам итәчәк. Әле алай гына да түгел, Рөстәм Миңнеханов: “Ярминкәләр буйлап шәхсән үзем йөреп, бәяләр белән танышачакмын”, – дип белдерде. Рәмзия ЗАКИРОВА | 18.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-19 11:06 Татарстанда полиция хезмәткәрләренә ыргылган селәүсенне атып үтергәннәр
    19.02.2015 Җәмгыять Үткән төндә Зәйнең Иске Зәй бистәсе урамнарында полиция хезмәткәрләре шәхси секторга килеп чыккан селәүсен (рысь) белән көрәште, чөнки бистәдә яшәүчеләрнең йокысын качырган селәүсен полиция хезмәткәрләренә ыргылгач, аны атып үтерергә туры килә, дип хәбәр итә “Зәй офыклары”. 17 февральдә иртәнге 2 сәгать 30 минутта Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Зәй бүлегеннән полициянең дежур частена Макаров урамындагы йортларның берсенең хуҗаларыннан ишегалларында ерткыч җәнлек булуы турында хәбәр алына. Оператив төркем тиз арада чыкса да, аның эзенә тиз генә төшү мөмкин булмый. Яңадан селәүсеннең ишегалларында пәйда булуы турында иртәнге сәгать 4ләр тирәсендә билгеле була. “Машинадан чыгуга, безне күреп алган селәүсен ыргылып безгә таба килә башлады. Инде иртәнге сәгать бишләр җитү сәбәпле, урамның теге башында эшкә барырга чыккан кешеләр күренә иде, кыргый хайваннан зыян күрү куркынычы булуын истә тотып, мин аңа аттым. Тик селәүсен сикереп куйды да тагын да ырылдап, минем өскә килә башлады, тагын бер тапкыр аткач, куркып биек койма ягына сикерде, әмма яраланып хәле киткән иде, койманы сикереп чыга алмады. Бер-бер артлы тагын ике тапкыр аттым, шуннан соң гына ул егылды”, - дип сөйли оперуполномоченный Алексей Муханов.   Әлеге вакыйганың шаһиты булган Иске Зәй бистәсе участок инспекторы Рамис Минһаҗев та хәлнең шактый кискен булуын әйтә. Ул селәүсенең шул дәрәҗәдә усаллануын, юлында кеше очраса өзгәләп ташлау куркынычы булуын ассызыклый. Ә кыргый җанварның кайдан килеп чыгуы белән кызыксынуга каршы ул: “Селәүсен безнең урманнарында бар. Бу турыда аучылардан еш ишетергә туры килә. Тик моңа кадәр әле аларның торак пунктларга килгәне юк иде. Моның сәбәбен ачыклау бик мөһим”, - ди.   Район баш ветеринария табибы Фоат Исламов әйтүенчә, җанварның шәхси секторга килүе юкка түгел. Аның фикеренчә, селәүсен я котыру чире белән авырый, я ул - ач. Ничек кенә булса да, ветеринарлар селәүсенне Чаллыдагы махсус лабораториягә илтеп тапшыралар. Анда ул тикшерү үтәчәк.   “Селәүсендә котыру чире ачыкланмаса да, ул тулысынча үтилләштереләчәк. Чөнки кыргый хайван чирләмәсә дә, ул әлеге вирусны йөртүче булырга мөмкин. Шуңа күрә аның тиресен дә кулланырга ярамый. Гомумән, соңгы вакытта Иске Зәй территориясендә без ике котырган төлкенең хуҗалыкларга килү очрагын теркәдек. Бистәдәге барлык этләргә дә алдан ук котыру чиренә каршы прививка ясалды”,- дип аңлатма биргән баш ветеринар. | 18.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-19 11:06 «Танцы со звездами» татарча: эстрада йолдызлары үзләрен биюдә сынады (ФОТО)
    19.02.2015 Шоу-бизнес 18 февраль кичендә "Корстон"да урнашкан барларның берсендә кызыклы бәйге узды. Татар эстрадасы йолдызлары һәм танылган тамадалар үзләрен бию сәнгатендә сынап карады. Бер атналап репетициягә йөргәннән соң.         1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49   Шамил АБДЮШЕВ фотолары --- | 19.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-19 11:06 Китап укыйлар әле
    19.02.2015 Җәмгыять Татарстан Язучылар берлеге рәисе Рафис Корбанов Кабарда-Балкар Республикасына барган. Анда төрле халыклар вәкилләрен җыйганнар. Үзләренең халык шагыйрьләре Тәрзилә Җумагулова һәм Зубер Тхагазитовның 80 яшьлек юбилей тантаналарын бәйрәм иткәннәр. Безнең халык: “6 яшьлек юлдан кайтса, 60 яшьлек хәл бе­лергә бара”, – ди. Күрәсең, журналист Ил­сөяр Хәйруллинаның да бу сәяхәт турында сөй­ләтәсе килгән­дер. Чыннан да, кызык бит бу. Татарстан белән чагыштырганда бик ярлы булып тоелган республика шундый бәй­рәм ясап ятсын әле! 80 яшьлек ша­гыйрә­ләрен зурлыйлар, хөр­мәтлиләр. Ләкин Берлек рәисенең бу турыда сөйләшәсе килми. Кабинетына беренче мәр­тәбә килеп кергән журналистка күрмәгәнен күрсәтә. Үзе утырган бүлмәнең “сылап ясалган бизәк­ләр төше­релгән искиткеч гүзәл түшәм “келәм”ен күрсәтеп аһ итте­рә”. ”Штабы шундый урында урнашкан өчен генә дә карендәш берлекләр безгә көнләшеп карый”, – ди кабинет хуҗасы. Уу, дустым, төрки халыклардан кемнәр килеп күрде икән сезнең кабинет түшә­мен. Дөрес, татар иҗтимагый үзәге оешкан елларда, беренче корылтайларга Нальчиктан язучылар килде. Араларында бездән бераз гына өлкән­рәк ша­гыйрә­лә­ре дә бар иде.  Тел­ләре дә охшаш, рухларында да ур­таклык сизелә. Чөнки, әйткә­немчә, Кав­казның күп кенә кеч­кенә милләт­ләрен гому­миләш­тереп кавказ татарлары дип йөртәләр.  Әйе, килешәм, чыннан да башка “татарлар” безне тү­шәмгә ябыштырылган гипс чәчәк дип түгел, күктәге йолдыз дип беләләр. Бүген Татарстан татарларына бирелгән мөм­кинлек башка бер җирдә дә юк.  Бүген татарны, шул исәптән иҗат әһелләрен, бигрәк тә язучыларын тар күңеллелек, мин иң яхшысы дигән мактанчыклык, ялкаулык, көнләшү харап итә. Ә инде хатын-кыз язучыларга булган мөнәсәбәт башка бер милләттә дә юк. Бөтен милләттә дә хатын-кыз халык язучылары, шагыйрәләре бар, ә татарда юк. Чөнки ирләр көчле, хатын-кызга ирек бир­ми­ләр. Егерме тугыз халык язучысы һәм шагыйре бар. Барысы да – ирләр. Берәү әйткән ди бит: “Халык үзенең шундый язучысы барын беләме соң?” – дип. Мәдинә Маликова белән Нәбирә Гыйматдинова дигән язучыларын бик яхшы белә. Фәүзия Бәйрәмова да бик күптән халык язучысы. Яраткан язучысы.   Менә бу егерме тугыз халык язучысының егерме алтысының тулы җыентыклары – сайланма әсәрләре дөнья күрде. Ник хатын-кызларны шул ук язучы ирләр кешегә санамый? Хатын-кыз бит ул әниең, апаң, сеңлең, хатының һәм кызың. Шуларны яратмаган, шуларны зурламаган язучы әдип була димени? Әдип белән әдәп бер тамырдан. Әдәпсез әдипләр  янәшәдәге иҗат­ташла­рына көн дә күрсәт­миләр, чын, матур татар хатыны образларын да тудыра алмыйлар. Хәтта тарихка керсәләр дә, үз патша­би­кә­ләрен пычракта әвәлиләр. Аннары тоталар да халыкка яла ягалар. Янәсе, халык китап укымый. Укый, ничек кенә укый әле! Нәбирә Гыйматдинова ире Рифат Бикчуров белән 3 томлык сайланма әсәр­ләрен чыгарганнар иде, бездә санаулы гына китап калды. Мәдинә апа Маликова да елга бер роман яза, мең бәлаләр белән чыгара, үзе сата. “Мәдинә апа, китап бетте, 2-3 төргәк китер әле”, – дисәң, һич каршы сүз әйтмәс, китереп җитке­рер. Югыйсә ул үзе дә бер роман кебек шәхес.   Мондый уңган, зирәк, булдык­лы хатыннар, әлбәттә, татарда бер­ генә түгел. Ул бит иң-иңнәр арасында. Әле 78 яшендә “Башваткыч” тапшыруында катнашып, үзе­нең кемлеген  һич арттырусыз күр­сәтте. Шагыйрь Равил Фәй­зул­линның шәп йөзгәнен язганыбыз бар. Әгәр Мәдинә апа Маликова белән Иделдә йөзү ярышына чыксалар, Мәдинә апа һич тә калышмас кебек. Быел аңа да 80 яшь тула. Быел икеләнмичә әйтә алам, аның да күп томлыкларын (9-10 том бар да бар инде) чыгарырлар, халык язучысы исемен бирерләр, зурларлар, хөрмәт­ләр­ләр. Нальчикка барып, Рафис әфән­де ничек зурлаганнарын, хөрмәт­ләгән­нә­рен кү­реп кайткандыр. Ә инде Тукай премиясенә килгәндә, Язучылар берлеге рәи­се үзенә алыр.   Гамьле әңгәмәгә килгәндә, җавап бирүче сорау бирүчеләргә караганда азрак белә кебегрәк килеп чыккан. Шуңа күрә дә ул үзе күбрәк сөйли. “Рухият” фондын мактый. Ак кәгазьгә төшкәч, “Татнефть” акционерлык җәмгыяте­нең иҗат әһелләренә карата башкарган эшләре дә бик “пыжык” булып кала. “Республиканың күре­некле әдипләре иҗатын укучыларга җиткерү буенча да мактаулы эш башкара”, – ди рәис. Ә китап­лары “Рухият”тә чыккан авторларга хезмәт хакы ничек тү­ләнде икән? Саҗидә Сөләйма­нова исемендәге утызар меңлек премиянең дә бәясен кү­тәр­гәннәр. Иллешәр мең булган. Аны бит язучы үз гомерендә бер ала. Әгәр премия алдым дип кунак чакырса, шунда кияргә бер күлмәк алмакчы булса...   Татарстан Язучылары берлеге рәисенең тагын бер зур сөенече бар икән. Бауман урамындагы “Матбугат йорты” тиздән кунак­лар, сәфәрчеләр кабул итәчәк икән дә кунакханәнең кон­фе­рен­цияләр залына татар язучы­ла­рының портретларын эләчәкләр икән. Шөкер, татар халкы сурәт­ләргә табынмый. “Тәкъдимнәр көтәбез”, – ди Рафис Корбанов. Тәкъдимне аны кулыннан эш кил­гәннәргә генә әйтеп була. “Мат­бугат йорты”на хуҗа булып алган егетләргә тәкъдимнәр бар,  әл­бәттә. “Матбугат йорты”ның беренче катын Китап музее ит­сеннәр иде алар. Татар халкы андый ук дәрә­җәдә лаек булмаса, һич югы татар китабын идән астыннан (подвал) чыгарып, китап кибете ясасыннар, менә булырлар иде данлы, дә­рәҗәле, затлы байлар. Безнең милләттә, шө­кер, байлар күп, юмартлар кирәк, юмартлар. Шәехҗан Фәния ХУҖАХМӘТ 22 | 13.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-19 11:06 «ШК» журналисты Казанның уңайлы районнарыннан фатир эзләде
    19.02.2015 Җәмгыять ңа ел алдыннан көндәлек кирәк-яракка булган ажиотаж турында күп яздык инде. Телевизорда әле һаман да алган икенче, өченче, дүртенче телевизорларын, холодильникларын һәм башка техникасын комиссион кибетләрдә өчләтә-дүртләтә арзанрак сатучылар турында сюжет күрсәтеп торалар. Көнкүреш техникасы алырга туры килмәсә дә, күчемсез милек өлкәсендә ниләр бар икән дигән уй белән, декабрь аенда махсус газеталардан һәм сайтлардан шәһәребезнең уңайлы районнарыннан бер бүлмәле фатир эзләдем. Дөресен генә әйткәндә, бу өлкәдә дә шуның кадәр  зур ажиотаж  дип башыма да китермәгән идем. Берничә көн эчендә дистәләгән номерга шалтыратып теге яисә бу фатирны карарга килергә теләвемне белдердем. Әмма ни кызганыч, карарга чакыручы булмады. Кайсыбер риэлторлар трубкаларын алмады, кайсыберләре “инде сатылды”, “залог керттеләр” дип кырт кисте. Яңа газетада өр-яңа чыккан белдерүләр буенча шалтыратып карадым, күпчелеге саткан булып чыкты. Ниһаять, берничә көннән соң Чуйков урамында урнашкан фатирны карарга чакырдылар. Бәясе дә башкалары белән чагыштырганда бик үк кыйммәт түгел иде. “Ничек моны алмый калганнар” дип  уйлап та куйдым әле. Килдем, карадым, ә дөресендә сатып алучылары бар икән - нәкъ минем артымнан ук килеп җиттеләр. Хуҗа фатирны миңа сатырга да риза иде, акчаны кем тизрәк бирә, фатирны шул ала. Ә теге кешеләрнең районнан инде ничәнче тапкыр килүләре фатир сатучыны аз гына да борчымый. Сүзеңдә тору дигән нәрсә бар бит әле. Берсенә сатам дип ышандыр да, икенчесенә сат, имеш. Әлбәттә, мин баш тарттым. Бер атна дәверендә  берничә фатир барып карадым.  Артык кыйммәтле, яхшы ремонт ясалган фатирлар түгел иде аларның берсе дә. Андыйларның бәясе дә берничә йөз меңгә артык. Мине шаккаттырган нәрсә - халыкның яшәү рәвеше иде. Кайсы гына фатирга кермә –  обойлары аерылып төшкән, 20 еллап ремонт күрмәгән... Әлбәттә, евроремонт ясатырга кирәк, дигән сүз түгел бит әле бу. Шул ук вакытта, диварыңнан салынып төшкән обойны ябыштырып була бит инде,  фатирны сатырга уйлагач булса да.  Берсенең фатирында бүлмәара ишекләрдә зур-зур тишекләр иде, күбесенең фатирлары исә караңгы һәм күңелсез тоелды. Кыскасы, күпме генә арзанрак саналган фатирларга барсам да, шул гел бер күренеш. Шуңа башкалардан арзанрак инде алар, диярсез. Шулаен шулайдыр, әмма кеше гаиләсе, балалары белән шундый караңгы, күңелсез, гади генә булса да ремонт ясалмаган җирдә ничек яшидер – шуны аңламыйм. Эштән кайтып кергәч тә, йорт-җирең күңелеңне күтәрергә, җаныңа рәхәтлек бирергә тиеш бит инде.   Күчемсез милек сатып алганда, икенче бер мәсьәлә – риэлторлар эше. Бүгенге көндә риэлтор булып теләгән бер кеше эшләп китә ала. Шулай эшлиләр дә. Ә чын юридик белемле, катлаулы чакта ярдәмгә килә белүчеләр, эш ваклыкларын аңлаучылар күп түгел. Миңа берничә тапкыр риэлторлар төзегән сатып-алу буенча килешү кәгазен күрергә туры килгәне бар. Андагы күзгә ташланган хаталарны күрсәгез! Юкса шул бер үрнәк буенча эшләнгән килешүне күпме кулланалар бит. Ике битлек язманы, берәрсеннән тикшертсеннәр иде, үзләреннән булмаса. Ә инде гади кеше белә торган кагыйдәне белмәү – риэлтор өчен гафу итмәслек хата. Күптән түгел бер гаилә фатир сатып алды. Алар менә нәкъ шундый белемсез риэлторга эләктеләр дә инде. Фатирны бер кешегә яздырганда, ире яисә хатыныннан нотариуста рәсмиләштерелгән ризалык кәгазе кирәк, диде ул. Әлеге гаилә вакытларын һәм акчаларын әрәм итеп, нотариуска бардылар, ризалыкны алдылар, ә дөресендә, аның кирәге дә булмады. Инде бер ел тирәсе теркәү палатасы андый кәгазь сорамый икән. Бу риэлтор ел бу ничек эшләде икән дигән сорау туа.   Дөресендә, фатир сату-алуда риэлторның бер кирәге юк. Әлбәттә, сатып алучыны үзең таба алган очракта. Милек теркәү процессы авыр түгел һәм үрнәк килешүне һәрбер уртача акыллы һәм укыган кеше үзе төзи ала. Иптәш кызым фатирын риэлторсыз гына сатты һәм риэлторга бирәсе 50 мең сум акчасы үз кесәсендә калды. Эльмира КӘРИМОВА | (полный текст новости)

  • 2015-02-19 11:06 Конгресс укытучыларны бүләкләде
    19.02.2015 Мәгариф Нижгар татарлары конгрессы советы Уразавылда узган киңәйтелгән утырышында халкыбызның бөек җырчылары, күренекле якташларыбыз Рәшит Ваһапов (Актук) белән Хайдәр Бигичевка (Чүмбәли) мил¬ли район үзәгендә һәйкәл куюдан тыш, мәктәпләрдә татар телен өйрәнүгә дә кагылып үтте. Бу тема буенча төп докладны Уразавыл балалар иҗаты йорты директоры Рушания Алеева ясады. Әлбәттә, ул К.Октябрь районы мәктәпләрендә ана телебезнең бүгенге торышы турында сөйләде. Аның сүзләренчә, районда 908 мәктәп укучысының 530ы татар телен өйрәнә. - Безнең районда 12 гомум белем бирү учреждениесе эшләп килә һәм шуның унысында татар теле һәм әдәбияты укытыла. Бу фәннәрне тәҗрибәле һәм югары белемле укытучылар алып бара. Шуларның өчесе югары категорияле педагоглар, ә икесе – Президент грантын отучы мөгаллимнәр: Семочки мәктәбеннән Дина Мостафина һәм Кече Рбишчадан Хамисә Шәрәфетдинова. Әле узган елда гына Дина Үмәровна Татарстанның мәгариф һәм фән министрлыгы исеменнән “Мәгърифәттә тәкъдир ителерлек хезмәте өчен” дигән күкрәк билгесенә лаек булды, ә Хамисә Мәсүмовна татар теле укытучыларының район метод- берләшмәсен җитәкли.    Укучыларыбыз татар теле һәм әдәбияты буенча мәктәп, район һәм региональ олимпиадаларда уңышлы катнашалар, бүләкле урын алучылар да бар. Билгеле, бу барысы да татар теле укытучыларының казанышы. Әйтергә кирәк, аларның һәрбересе һөнәри тәҗрибәләрен һәм белемнәрен үстерү буенча үз алларына нык шөгыльләнәләр, квалификацияләрен үстерү буенча даими рәвештә Татарстанда курсалар узалар.    Мәктәпләребез яңа стандартларга туры килгән һәм җавап биргән уку-укыту әсбаплары белән тәэмин ителгән. Татар теле һәм әдәбияты буенча ярдәмне Казан китап нәшриятыннан күрәбез, алар белән тыгыз хезмәттәшлек урнаштырылган. Ел да китаплар фонды матур әдәбият белән тулыландырыла, шул исәптә татар телендә дә.    Уразавыл урта мәктәбендә татар телен фән буларак өйрәнергә теләүчеләр өчен 5-9 класс укучыларына еллык план төзелгән. Аның нигезендә татар теленә атнага ике сәгать бирелә. Биредә татар телендә драмтүгәрәк эшли. Ә районның башка татар авылы мәктәпләрендә татар теленә атнага 3-5 сәгать бирелә. Укучылар һәм укытучылар татар телендә чыгып килгән район һәм өлкә газеталары белән хезмәттәшлек итәләр, - дип сөйләде Рушания Әхмәтовна һәм чыгышын йомгаклап, татар телен өйрәнүдә проблемалар юк дигән нәтиҗә ясады. Әмма ләкин моның белән, беренче чиратта, Казаннан килгән күренекле якташыбыз Рифат Фаттахов килешмәде. “Искитәрлек хәл: татар телен саклау буенча Татарстан президенты үзе чаң сукканда, безнең районда бу мәсьәләнең урынсыз булуы мөмкин түгел”, - диде Рифат Әхмәтович.    Аннары бу докладка өстәмә аңлатмалар белән районның мәгариф комитеты рәисе урынбасары Равил Арибҗанов, район башлыгы Халит Сөләйманов һәм Уразавыл мәктәбе директоры Фәрит Хәйруллин чыктылар. Аларның фикеренчә һәм раславынча, районда татар телен өйрәнүдә бернинди каршылыклар даюк, барысы да әти- әниләр ихтыярында, диделәр алар. Ә конгресс рәисе Гаяр Хәсәнов: “Татар телен өйрәнүдә, саклауда һәм үстерүдә булган проблемалар шул мизгелдә хәл ителә торганнардан түгел”, - диде һәм нибарына шөкерана итеп булса кирәк, татар теле укытучыларының хезмәтенә югары бәя бирде һәм үзе җитәкләгән милли оешма исеменнән аларга рәхмәт хатлары белән кыйммәтле бүләкләр тапшырды. Әйтергә кирәк, Сергач, Спас, Пильна районнарының татар теле укытучылары да конгресс игътибарыннан төшеп калмаган иде. Барлыгы 18 укытучы бу көнне бүләкләнде. Әмма ләкин конгресс советы утырышы шушы күңелле котлау мизгелләре белән генә тәмамланмады. Татар телен саклау һәм үстерү өчен укытучылардан торган эш төркемен булдырдылар. Аның составына Хамисә Шәрәфетдинова (ул бу көнне Татарстанның мәгариф һәм фән министрлыгы исеменнән хөрмәт грамотасы белән бүләкләнде), Дина Мостафина, Фаилә Таҗетдинова (З.Рбишча), Мәрзия Харрәсова, Гүзәл Минаҗетдинова (Уразавыл), Рәшит Билялов (З.Рбишча), Зәкия Юнисова (Т.Моклокасы), Гөлнара Нәвретдинова (К.-Пожар), Рамил Мусин (Сафаҗай), Гөлнара Гимранова (Яңа Мочали) кертелде.   Гаяр Абдрахманович әйтүенчә, якын киләчәктә шушы составтагы эш төркемен конгресс К.Октябрь район мәгариф комитеты каршында җыяр һәм алар иң баштан үзләренә рәис сайларлар, аннары ана телебезне саклау һәм үстерү буенча максатларын билгеләрләр, эш планын төзерләр.    Беренче карашка, ана телебезне саклау буенча ниндидер хәрәкәт башланды кебек. Күптән түгел Сергачта Сергач районы татарлары ана телебезне кайгыртып, Кочко-Пожар мәктәбен этно-мәдәни компонентлы итәргә кирәк дигән тәкъдим буенча фикер алышты. Монысын үз карамагына РНКАТНО алган булса, әле менә конгрессыбыз да ана телебезне саклау буенча конкрет чаралар күрәсен белдерде. Бу башлангычлар сүздә генә калмаса ярар иде. Чөнки татарча укый-яза белүчеләр бетсә, “Туган як”ның да татар телендә чыгуының кирәге калмаячак!    Ә утырыш матур концерт программасы белән тәмамланды. Уразавыл мәдәният йорты сәхнәсенә бу көнне 30лап мәктәп укучысы чыкты. Пашат, Семочки, Уразавыл, Зур һәм Кече Рбишчаның яшь талантлары тамашачыларны татар җыр-биюләре белән сөендерделәр, ә конгресс рәисе, үз чиратында, сәләтле бер егет- кызны да бүләксез калдырмады.    Фотода: Куйсуы Укытучылар йорты мөгаллимәсе Рамилә Хәсәнованы конгресс рәисе Гаяр Хәсәнов бүләкли.    О.ӘНДӘРҖАНОВ | (полный текст новости)

  • 2015-02-18 07:23 Апа, сезнең кызыгыз бар идеме? – 3
    18.02.2015 Язмыш 33 елдан соң әни белән кыз очрашты. Газетабызда Чаллыда яшәүче Людмиланың язмышы турында берничә язма чыккан иде. Ул үзен бала тудыру йортында калдырып чыккан әнисен эзләде. Аңа “Ватаным Татарстан” укучылары да ярдәм итәргә тырышты. Әнисе белән кызы ничек очрашкан, алга таба бу вакыйгалар аларның язмышында ничек чагылыр? Сүз белән генә сөйләп булмый   Людмила фоторәсемендәге кебек сөйкемле яшь ханым булып чыкты.   Без аның белән вокзалда очраштык. Мәскәүдән – “Жди меня” тапшыруыннан кайтып ки­лешләре. “Кичереш­лә­рем­не сүз белән генә сөйләп бетереп булмый. Әни (тәрбияләп үс­тер­гән әнисе – Ред.) беренче тапкыр сөйләгәннән соң, аптырап калган идем. Аннан тудырган әнием турында беләсем килде, аны эзли башладым. Мине бала тудыру йортыннан алып чыкканда әни ялгыш кына “Ибә­туллинаны китерегез” дигәнне ишетеп кала. Мине тапкан әнинең фамилиясе булганмы ул, юкмы, билгесез иде”, – дип сөйли Людмила.   Шушы фамилия ахырда бу сер йомгагын сүтәргә булыша да инде. 1982 елда Казанның бер бала тудыру йортында Ибә­тул­лина фамилияле өч ханым бала таба. Икесе үз балаларын үс­тереп яши. Ә берсе калдырып чыга.  Казанга килгәч тә, Людмила үзен калдырып чыккан роддом ишеген шакый. Тик анда, 25 ел вакыт үткән, бернинди мәгъ­лү­мат та юк, дип кире боралар. Җит­мәсә, тәрбияләп үстергән әнисе дә тудырган әнисе турында мәгълүмат алудан баш тарткан була.   “Авырлы вакытта, малай туса – Наил кушармын дип уйлаган идем. Космоста берәр төрле бәйләнеш бардыр, мөгаен. Инде менә эзләп тапкан бер туганым Наил исемле булып чыкты. Хәзер аны да кү­рәсем килә. 10 мартта укуларым башлана, аңарчы түз­мәм, кайтып килермен, ахры”, – дип сөйли Людмила.   Дөресен сөйләмичә кала алмадым   Людмиланы алып үстергән Алевтина Васильевнаны сабыр, киң күңелле ханым итеп күз алдына китергән идем, чынлыкта да ул шундый булып чыкты. Газиз ба­ласының тормышы өчен борчылып яшәүче аналарның берсе ул. Бала алганнан башлап, аны тәр­бияләүгә, тормышын бөтен итүгә вакытын кызганмый. “Баланы бик яратып үстердек. Кешедә булмаганда пианино алып бирдек, өй­рән­де, музыка мәктәбенә йөр­де. Институт бетерде. Машина йөртә. Менә хәзер оныклар үстерәбез. Алары балага караганда да татлы була икән”, – дип сөйли ул. Үзе һаман күзен Людадан, балалардан ала алмый. Инде хәзер кызын тудырган Фәйрүзә апа турында да борчыла.   – Студиядә әби кешене күреп шаккаттык. Төрлесен уйладык. Әмма бу кадәр үк булыр дип күз алдына да китермәгән идек. Баштарак берәр кыз бала яшьлек юләрлеге белән ялгыш адым ясагандыр дип уйладык. 41 яшьтә баланы роддомда калдырып чыгып китеп була микәнни ул?!   – Алевтина Васильевна, баланы алганда сезгә ничә яшь иде?   – Миңа ул чакта 31 яшь иде. Мин ялгыз ана булган килеш бала алдым. Юристларга зур рәхмәт, алар шулай итеп рәсмиләштереп бирделәр. Баланы Чаллыдан алырмын дигән идем. Аннан Казаннан шалтыраттылар. Шунда ук роддомга килдем. 8 июньдә алып чыгып та киттем. Чынлыкта Людмиланың туган көне 4 июнь булып чыкты.   – Бала алырга нәрсә сәбәп булды?   – Кияүгә чыктым, әмма балабыз булмады. Аерылып кайттым. Ялгыз гына булса да, бер бала алып үстерәсем килде. Ә Людмиланы алгач, кабат кияүгә чыктым. Бүген дә әтиебез исән-сау, бергәләп яшибез. Шулай итеп, балам да, ирем дә булды.   Тик булган вакыйгаларга бераз борчылып та тора ул. “Моңарчы ничектер яшереп килдек, хәзер кеше алдында бөте­несен селкеп саласы килми. Мәс­кәүгә дә бик авырлык белән генә бардым. Людмиладан да дөрес­лекне яшереп калып  булмас иде, чөнки бөтен туганнар да белә бит. Мин бит бала алганымны яшереп йөрмәдем. Болай да 25 ел буе бер сүз ишеттермәделәр. Аннан Люд­миланың үз балалары булгач, бу хәлләрне аңлап кабул итәр дип уйлап, дөресен сөйләргә булдым”.   Алевтина Васильевна бүген үк Фәйрүзә апага ярдәм кулы сузарга әзер. “Людмиланы тудырган Фәй­рүзәләр ничек яшәп ята? Без бернәрсә дә сорашырга өлгер­мәдек. Аларга нинди ярдәм кирәк? Ашарларына бар микән, акча да биргән булыр идем”, – ди ул. Алевтина ханым Фәйрүзә апаны күрүгә бу безнең ниндидер туганга охшаган дип уйлый. Бу гаҗәп тә түгел. Чөнки каршында кызы Люда басып торгандай була. Шул ук борын, йөз-кыяфәт. Людмила мин әле тынычланмадым дисә дә, Алев­тина ханым  очрашкач-күр­гәч, тынычланып калганын әйтә.   “Әниеңә сәлам әйт”   Фәйрүзә апага кызы турында беренче тапкыр хәбәр иткәч, югалып калмавын күреп гаҗәпләнгән идек. Тормыш чыннан да Фәйрүзә апаны шактый сындырган булып чыкты. Пенсияне очын очка ялгап, утына-суына, газына түләп яшәүче авыл карчыгы ул. Улы тәрбиясендә яши дип тә әйтеп булмый, чөнки Наил кабат эшсез калган. Без килгәндә алар өйдә кәҗә бәтие белән мәш килеп йөриләр иде. Кечкенә генә авыл өен күргәч, башка шунда сәер уй килде: Людмила бу йортта ничек үскән булыр иде икән? “1979 елда әни үлеп китте. Ул булса, әлбәттә, баланы роддомда калдыртмый иде. Улым Наилне дә бик яратып үстереште ул. Бервакыт Наилне әтисе ягындагы әбисенә калдырып Казанга эшкә чыгып киткән идем. Аннан да кире кайтардылар“, – дип каршы алды Фәйрүзә апа.   Кызы белән очрашудан да, Мәскәүдән дә бик канәгать булып кайткан. “Арчаның теге ягын да күргән юк иде. Өрмәгән җиргә дә утыртмадылар. Илгизәр белән Фәридәнең (“Жди меня” тап­шы­руының Казандагы вәкилләре – Ред.) яхшылыкларын оныта торган түгел. Фәридә чәчләремә кадәр тарап үрде, зур ванналарга кертеп юындырды, рәхмәт яусын үзләренә”, – дип сөйли Фәйрүзә апа башкаладан кайткан тәэсир­ләре белән уртаклашып.   Гаҗәп, әмма бу хәлләргә атна-ун көн кала “кызым кайларда икән, торырга җире бар микән, интекми микән” дигән уй килә ана башына. Ә бит аңа кадәр искә тө­шергәне дә булмый. Үлгәнче бер күрер идем дип уйлый Мәс­кәүгә барганчы. “Картайдык бит, 22 ел сыер саудым. Пенсиягә чыккач эшләп булмады. Ярый Наил бар, икәүләшеп утынын да кисә­без, башкасын да эшлибез. Сыерны әле яңарак кына бетердек, авыл­да хәзер көтү дә чыкмый бит”, – ди ул.   “Барганда да, кайтканда да, йок­лый алмадым. Колагымда әле дә “әни, мин сине гафу иттем” дигән сүзләре яңгырап тора. Мин башта аларны читтән генә карап утырдым, соңрак кына очраштырдылар. Бик тә сорашасым килә, тел юк, русча бөтен уйлаганымны әйтеп бетереп тә булмый, – ди Фәйрүзә апа. – Беркем дә ташлап калдырма дип киңәш бирмәде шул. Туганнарыма да үпкәләмим. Бу юлы Мәскәүдән кайтуымны бик борчылып көттеләр. Язмыш шулай булгандыр. Кызымны Швей­цариядә икән дип әйтүчеләр дә булды, шунда кадәр үк алып киттеләр микәнни, дип уйлый идем. Ә ул Чаллыда гына булган икән. Анда безнең туганнар да яши әле...”   Алга таба кызы Людмила белән аралашып яшәргә исәбе бар Фәйрүзә апаның. “Җәй көне монда күңелле була, кайтырлар. Без Казанга якын торабыз бит. Хәзер су гына юк, бөядә су бетә, – ди ул. – Наил белән Людмила бер-берсенә булышып яшәрләр, туганнар бит”.   Фәйрүзә апа белән Людми­ланың мөнәсәбәтләре ничек булып бетәсен әйтүе кыен. Ике төрле язмыш, ике төрле тормышта яши анасы белән кызы. Ә Биектауның Татар Урматы авылыннан киткән­дә Фәйрүзә апа Людмиланың телефон номерын алып, кызына шалтыратты: “Бу мин – әниең. Эштәме? Ярар. Әниеңә сәлам әйт...”     Язмышлары турында гыйбрәтле фильм төшерерлек кешеләр. Уңнан беренче – Людмиланы тәрбияләп үстергән Алевтина ханым, икенче – Людмиланы тудырган Фәйрүзә апа, дүртенче – Людмила үзе Рәсимә МУЛЛАЯНОВА 23 | 13.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-18 07:23 Кукмара районы Зур Сәрдек авылында күргәннәребез (ФОТО)
    18.02.2015 Авыл Яратам мин Кукмара ягын. Сәбәбен дә аңлата алмыйм, тик яратам. Хәер, бу урында татарның “Җан тартмаса, кан тарта” әйтеме урынлы булыр, чөнки бабамнар 300 елдан артык элек шушы яклардан хәзерге Башкортостан ягына күчеп киткән, аннан исә кире хәзерге Татарстан территориясенә кайтып утырган. Татарлык Безнең авыл гына түгел, бүгенге Әлмәт, Лениногорск, Бөгелмә, Баулы, Ютазы районнарындагы, Оренбург, Самара өлкәләрендәге, Башкортостанның Бүздәк, Туймазы, Шаран районнарындагы авылларның күпчелеген бүгенге Кукмара төбәгеннән чыккан татарлар нигезләгән. Әйтик, Самараның Камышлы районындагы билгеле Ярмәк авылына нигез салган Ярмәк карт -  Кукмара районының Уразай авылы кешесе. Үзе генә дә берничә авылга нигез салган, Русиянең беренче нефть промышленнигы, дала ягыннан килгән тарханнар нәселе дәвамчысы  старшина Нәдер Уразмәтов - Адай авылы кешесе.   Кукмара районына кергәч, керәшен татарлары яши торган зур гына, чиркәүле Чура авылы янәшәсеннән сулга борылдык та Бөр елгасы буе авыллары буенча киттек. Зур Сәрдек авылына керергә исәп. Авылга кергәч, урамда басып торган бер абый янына туктадык. Без сорамадык, ул әйтмәде дигәндәй - исемләшеп тормадык. Пенсионер абзый шактый сүзчән булып чыкты үзе.   - Апагыз белән икәү генә торабыз инде, - диде ул,  сөйләшергә кеше очравына шатлануын яшермичә. - Балалар Казанда. Маллар юк диярлек, кәҗә генә асрыйбыз. Заманында мал күп иде. И-и-и, элек авылда ике көтү –Югары очныкы аерым, Түбән очныкы аерым иде. Хәзер көчкә бер көтү җыялар. Октябрьдә  колхоз малларын да бездән алып киттеләр, фермалар ятим калды. Заманында миллионер колхоз иде бит бу. Камил Шакиров вакытында ну эшләде, ну төзеде инде... Әнә, безнең агач клубны гына карагыз сез. 1959 да төзетте бугай ул аны. Ничек яшибез? Соң, пенсия акчасына. Газга-утка түләргә җитә, кала да әле. Барыгыз, бар, әйләнегез авылны.   Авылны әйләндек. Халык үз көче белән яшәргә өйрәнгән биредә, хуҗалык юк дип тормыйлар, кем ничек кәсеп итә, йортлары төзек, нык. Хәер, бу якларда төзек булмаган  татар авыллары авыллары юк бугай ул.   Ферма тирәсенә барып җиткәч, исебез китте: төп-төзек мал абзарлары биналары  бар да буш... Казан-Кукмара арасында гына да болардан нык кайтыш биналарда маллар асрап яталар, ә монда?! Бүген бер иш Сәрдек халкы Киров өлкәсенең Смәил авылына барып эшләп йөри ди...   Фермалардан ерак түгел элекке колхоз, дөресрәге,  авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы идарәсе. Анысының бер ягы янган. Авылда документларны юк итү өчен махсус ут төрткәннәр дигән сүз дә йөри. Утны төнлә урамда йөрүче яшьләр күреп чаң суккан, имеш. Тик шул документлар сакланган ягы янып өлгергән диләр. Коймалары сынган, кар каплаган элекке “Игенче” колхозы идарәсе бик мескен тоелды, авыр хисләр белән кире авылга кереп киттек.   Зур Сәрдектә кибетләр күп. Сигезне санадык бугай. Исемнәре дә чат татарча: “Хыял”, “Бәхетле”... Кара-каршы ике даруханә эшли. Зур Сәрдектә  авылның тормышын яктырткан тагын бер нәрсә күрдек: ул да булса авыл үзәгендәге бер йорт коймасына ябыштырылган белдерүләр.  Әлеге белдерүләрнең саф татарча язылган булуын күргәч,  татар телен, әллә нәрсә булса да, шушы яклар саклап калачак икән, дигән уй туды.  Белдерүләрне җентекләп укып без шуларны белдек:  Ибраһимов Рамазан бодай көрпәсе сата икән. Күрәсең, икмәге булгандыр да үзе тарттырып сатадыр. Димәк, колхозда маллар булмаса да, кеше эшли, җаен табарга тырыша. Белдерү элгән икән, димәк, алучы булачагына ышана Рамазан Ибраһимов. Г.Фарил хуҗалыгында санлап үгез ите сатылу да күңелле күренеш. Үзебездә җитештерелгән ит теге чит илдән керткән ГМОлы мал ите түгел инде ул. Чукынышып бетсеннәр санкцияләре белән - бездә үгез ите санлап (ботлап) сатыла әле. Ач калмабыз. Шушында ук Ринат чистартылган казлар сатуы турында язып элгән. Ә менә Гарипов Фәнис хуҗалыгында “сыйланган” (?!) үгез һәм тай итләре сатыла! “Сыйланган” - тәмле ашаткан дигән сүзме икән?  Чираттагы белдерү безгә Зур Сәрдектә очсыздан  яхшы хәлдәге автомат кер юу машиналы сатылу һәм аларны ремонтлау турында хәбәр итә. Тагын бер белдерүдә Айдар исемле әфәнденең кибеттән калган кара һәм ак ипиләрне сатуы язылган. Китереп бирү шарты белән бер килосын 12 тәңкәгә генә. Ипи кадере шулай була ул. Эзләнсәң, мондый татарча белдерүләр шактый ябыштырылган икән Сәрдектә. Тик ятмый авыл халкы.Урамда очраган берничә кешедән авылда итек басучылар бармы дип сораган идек, андыйларның, нигездә, Җуҗида һәм Куакада булуын, монда берничә кешенең генә әлеге борынгы кәсеп белән шөгыльләнүен әйттеләр.   Зур Сәрдек уртасында “Бәхетле” кибетенә кердек. Матур гына кибет. Ашарга да, эчәргә дә җитәрлек,  кем әйтмешли. Киштәдә 1450 сумлык виски тора. “Алалармы?” - дип сорыйм кибетче кыздан. “Алалар”, - дип җавап бирде ул тыйнак кына...   Авыл уртасында, зират янында хоккей мәйданчыгы. Ныклап корылган, төннәрен яктыртыла торган чын шугалак.  Бозы да ялтырый, буш тормаганы күренә. Аның коймасына да татарчалап: “Яшьләр хоккей лигасы. Харламов кубогы “Барс” өчен җан атабыз” дип язып куелган. Тагын бер сөендек: татар теленең киләчәген бу юлы да милләт дип зар елап, үз балаларын татарча өйрәтмәгән “татар интиллигентлары” түгел, ә шул татарча көрпә, каз, ит, автомат кер юу машинасы сатучы абзыйлар белән хоккей уйнаучы,  “Барс” өчен җан атучы егетләр саклаячак, минемчә.   Эшләгәнгә эш бар ул   Авыл кешесе турында ни генә әйтмик, ул барыбер авырлыктан чыгу юлын таба, һәрнәрсәгә үзенчә җайлаша белә. Элеккеге тимерче Ринат Шәйхетдиновны гына алыйк. Колхоз таркалганчы, тимерчелектә эшләгән.  Эше булса, бүген  дә тимерче булып барыр идем, ди.   Тик Ринат эш көтеп ятып, югалып калмаган: үз ишегалдында тимер-томыр эшләре белән шөгыльләнү өчен остаханә  ачкан. Тырма, сукаларны ремонтлый, радиаторлар ямый, башка вак-төяк әйберләрне эретеп-ябыштыра ул остаханәсендә. Бу эшләр белән, гадәттә, яз-җәй айларында шөгыльләнсә,  кышка тагын бер эше бар аның. Хатыны Зилә белән, кышын маллар суйган чорда, ит ыслыйлар.   Ринатның сөйләвенә караганда, бу эш бер дә уйламаганда килеп чыга.   - Ит бик майлы булганда, аны ашап булмый. Берсендә  итебез майлы булып чыккач, хатын белән уйлаштык та аны ыслап карадык. Күршеләрне дә сыйладык. Алар да ошатты, шуннан безнең ит ыславыбызны авылда да белеп алдылар. Авылдашлар, күрше тирә-авыллардан, акрынлап башка районнардан да килә башладылар.   Ит ыслауның үз хикмәтләре бар икән. Ысларга дип китерелгән итне Ринат иң элек чаба, ит кисәкләре якынча уч төбе хәтле булырга тиеш, ди ул. Аннары итне махсус тозлыкта тота. Тозлык ясау өчен суга сарымсак, борыч, тәмләткечләр сала. Тәмләткечнең дә теләсә кайсысы түгел, үләнлерәге кирәк икән.   - Дәфнә яфрагы белән укроп салмыйбыз, алар итнең тәмен ала. Итне тозлыкта ун-унике тәүлек тотабыз. Аны салкынча урында тотарга кирәк. Җәй көне инде подвалга куябыз. Тозлыктан алып, һәр ит кисәген бәйләп, элеп куябыз. Үзем ясаган махсус мичтә унике-унөч сәгать ысланып тора. Мичтә берьюлы егерме килограмм ит ыслана. Башта иткә төтен исен сеңдерәм, аннары аннары пешерәм, - дип сөйләде хуҗа.   Яңа ел алдыннан Шәйхетдиновларның эше аеруча кызу барган. Бәйрәмгә дип күпләр каз алып килә икән. Берәү хәтта унбиш каз түшкәсе алып килгән. Туйга, никах мәҗлесләренә дә каз ыслата халык. Теләгән кешегә каз белән үрдәккә кара җимеш, алма да тутырып ыслыйлар. Сыер, тана итен килограммлап та, боты белән дә күтәреп киләләр, ди гаилә башлыгы. Без килгәндә Ринат заказга китерелгән куян итен ыслаган иде. Бәясенә килгәндә, бер килограммына алтмыш сум сорый ул. Ыслау өчен иң җайлысы ат ите,  ул бик тәмле дә килеп чыга ди.   Итне ыслау өчен пычкы чүбе төтене яхшы. Анысын да Ринат үзе әзерли. Усак, каен утыны файдаланыла, миләш, шомырт, алмагач утыны да куллансаң, ит тәмле һәм хуш исле була икән. Ылыслы агачныкы ярамый, чөнки аның сагызы итнең тәмен дә югалта. Пычкы чүбен Ринат чүмечкә сала, аны ике сәгать саен өстәп тора. Төтен әкрен генә күтәрелеп, элеп куелган итне пешерә. Итнең мае эреп ут өстенә таммасын өчен, махсус тимер савыт та куелган. Ысланганнан соң, ун килограмм майлы итнең ике килограммы югала ди. Киләчәктә Ринат тагын бер мич ясап, анда балык ысларга хыяллана.     Ринатның әнисе Фәйрүзә апа да тик тормый. Шәлләр, күлмәкләр, кофталар, береткалар бәйли. Аның да заказы күп икән. Без килгәндә коңгырт төстәге бик матур күлмәген бәйләп бетереп утыра иде ул. Өйнең бер почмагында сарык җебеннән бәйләнгән ак төстәге йон оекларны юып киптерергә элгәннәр.   Эшлегә көн җитми дип менә шундый булган кешеләр турында әйтәләрдер инде ул.     1     2     3     4     5     6     7     8 Илфак ШИҺАПОВ, Дилбәр ГАРИФУЛЛИНА | (полный текст новости)

  • 2015-02-18 07:23 Индус Таһиров: “Кермәгән җирдән чыгып булмый”
    18.02.2015 Җәмгыять 1990 елның 30 августында Татарстан Югары Советы республикабызның дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул итте. Аның төп идеологларыннан берсе – КДУ профессоры Индус Ризак улы Таһиров иде. Шунысы кызык: ул елларны Индус абый депутат та, хөкүмәт әгъзасы да түгел, әмма татарның дәүләтчелек тарихын җентекләп өйрәнгән зур галим иде. Шуңа күрә бәйсезлек даулап йөргән елларны нәкъ менә Индус Ризак улы белән искә төшереп утыруыбыз табигый. “Декларация, бер уйлаганда, ниятне белдергән документ кына. Аны күпләр кабул итте. Әмма безнең дек­ларация – үзенчәлекле, без яңа оешып килгән союзга тулы хокуклы дәүләт булып керүне максат итеп куйган идек”, – диде И.Таһиров. Мондый кыю адымга бару өчен, әлбәттә, фикер­дәш­ләр кирәк иде. Ул чакта Татарстан Югары Советын җитәкләгән һәм Россиядәге милли республикаларның бәйсезлеккә омтылышында әйдәп баручы буларак танылган Минтимер Шәймиев безнекеләрне Башкортстанга җибәрә. “Безне­келәр” ди­гәнебез, партия­нең Реском секретаре (Обком беткән чак. – Р.Г.) Рево Идиятуллин белән Индус Таһиров була инде. “Анда Хөкүмәт әһел­ләре белән бик әйбәтләп сөй­ләштек. Башкортлар да безнеке кебек Декларация кабул итәргә теләгәннәр иде. Әмма аларның яңа сайланган Югары Советында мондый тәкъ­дим хупланмады”, – диде И.Таһиров. Бу хәбәрне ишетүгә, Минтимер Шәри­по­вич: “Ялгыз калдык”, – дип куйган. Индус абый исә: “Бер дә борчылмагыз, бит башкортлар Россия составына әллә кайчан үзләре теләп кергәннәр иде инде. Шул вакыйганың 400 еллыгын да үткәрделәр, Мәс­кәү­дән бү­ләкләр дә алдылар. Ә Та­тар­станның Россиягә ирек­ле рәвештә кергәне юк. Шуңа күрә халыкара хокук­ларга ия бәйсез дәүләт булырга омтылуыбызны раслап, шундый Декларация кабул итә алуыбыз белән Сез бик бәхетле кеше”, – дигән.   Бәхетлесен бәхетле дә, әмма Татарстанны, шәхсән М.Шәймиевне алда күп сынаулар көтә иде әле. “Без Россия һәм башка дәүләтләр белән килешүләр төзергә хокуклы дәүләт буларак яңа оешкан суверен дәүләтләр союзы белән килешүгә кул куярга тиеш идек. Бу көн 1991 елның 20 августына бил­геләнгән иде. Әмма 19 августта ГКЧП (гадәттән тыш хәлләр дәүләт комитеты) оешып һәм дәүләт түнтәреле­ше ясауга омтылыш ясалып, ниятләр тормышка ашмый калды”, – диде И.Таһиров. Тормышка ашмый калу өс­тенә Татарстанга, аның беренче Президенты М.Шәй­миевкә һөҗүм башлана. Ул чакта РФ Югары Советы Рәисе булган Руслан Хаз­булатовның: “Шәймиев­не­ ти­­мер читлеккә утыртып Мәс­кәүгә алып килергә ки­рәк”, – дип янаулары Татарстан халкын пошаманга салды. “Шәй­миевне кулга алалар икән” дигән озынколак хәбәрләр таралды. Бу хәбәр­ләр дөрес­леккә якын иде. М.Шәй­миевне ГКЧПны тән­кыйтьләп чыкмауда га­еп­ләделәр. Әгәр каршы сүз дәшмәгән икән, димәк, хуп­лаган, янәсе. Ә бит ул көн­нәр “эт баш – сыер аяк” булып, иртәгә нинди илдә туасыбызны да тәгаен генә белми идек. Шөкер, Татарстан халкы Мәскәү “кунакларына” үз сүзен өздереп әйтә алды: урам-мәйданнар тутырган меңләгән кеше: “Шәй­миевне Президент итеп без сайладык, бер­кемгә дә бирмибез!” – ди­деләр.   Мәскәү бе­лән тарткалашу елларга сузылды. Ике арада сөй­лә­шү­ләр алып барыр өчен вице-президент Василий Николаевич җитәкче­леген­дәге делегация төзелә, аның урынбасары итеп Индус Таһиров билгеләнә. Мондый билге­ләнү “бер калыпка да сыймый” кебек, чөнки, алдарак әйткәнемчә, Индус абый хакимият вәкиле дә, депутат та түгел. Үзенә кырын карауларын сизгән галим Президентка: “Минтимер Шәрипо­вич, минем урын­га дәгъва кылучылар бар, делегация җитәкчесе урынбасарлыгыннан азат итегез, мин делегация әгъ­засы булып калуга да риза”, – ди. Ә Президент сүзне кыс­ка тота: “Ни эшләгәнемне беләм мин”, – ди. Алдагы вакыйгалар Минтимер әфән­денең хаклы булганын мең кат раслыйлар.   Мәскәү белән ике арада барган бәхәс-тарткалаш­лар­ның һәркайсы турында аерым язып тормыйм. Россия Хөкүмәте Рәисе урынбасары Геннадий Бурбулис бүлмә­сендә очрашуны искә тө­ше­рик әле. И.Таһиров әлеге оч­рашуда сөйләшкән­нәрне сү­зен-сүзгә хәтерли. Хәтер­лә­мәс иде, әмма Дек­ларация кабул итәргә хокукый нигезебез булуын нәкъ менә Индус абыйга дәлил­ләргә туры килә.   Г.Бурбулис баштарак: “Дек­ларация белән кил­гән­сез, ә менә референдум да уздырып, халык фикере белән дә килгән булсагыз, тагын да әйбәт булыр иде”, – ди. И.Таһиров аңа ни өчен яңа берлеккә Россиядән башка, мөстәкыйль рә­вештә керергә теләвебезне, татар дәүләтче­легенең тамырлары бик ти­рән булуын, дәү­ләтчелекнең тарихи хәте­ребездә бүгенгә хәтле сак­лануын һәм халык­ның дәү­ләтне торгызуга омтылышын, бу омтылышны союздаш республика рәве­шендә тормышка ашырырга телә­вебезне аңлата.   Бурбулис: “Ә нинди юри­дик нигезләрегез бар?” – ди. И.Таһиров иң әүвәл 1918 елны кабул ителгән “Хезмәт ия­ләре һәм экс­плуата­ция­лән­гән халык­ларның хокуклары турында Деклара­ция”не искә ала. “Бу документ Рос­сиянең беренче Кон­ституциясенә дә тулысы бе­лән керде. Анда Россия рес­публикалар сыйфатында ирек­ле халыклар берлеге дип игълан ителә”, – ди. Сүзгә Россия Хөкүмәтен­дә милли мәсьәләләр белән шөгыль­лән­гән Сергей Шахрай кушыла:   – 1918 елда сез респуб­лика түгел идегез бит, – ди.   И.Таһиров аңа “респуб­ликалар барлыкка килгән сурәттә...” дигән җөмләгә төртеп күрсәтә. Сәяси һәм милли мәсьәләләр буенча РФ Президенты киңәшчесе С.Станкевич Декларацияне “большевистские штучки” дип бәяләп: “Россия дәүләт­челеге тарихыннан чыгып эш итәргә кирәк”, – ди. И.Таһиров: “Россия дәү­ләтчелеге тарихы Киев Ру­сеннән башлана, әйдәгез алайса, сөйләшүләрне Ки­евкә барып дәвам итик. Әмма безне анда ничек каршы алырлар бит!” – дип, Сергей Борисовичның авызын каплый.   Ул чакта Украина да тәмам “кайнап” бәйсезлек игълан итәргә маташа иде. Россия түрәләре моны яхшы белгән­гә, бәхәсне дәвам итмиләр, бары тик: – Йә, шуннан нишлибез инде? – диләр.   – Россия белән вәка­ләт­ләр алмашу турында килешү төзибез, – ди И.Таһиров.   Бурбулис: “Татар­стан­ның позициясе дөрес”, – дип куя.   Мәскәү белән тарткалашу елларга сузыла. Татарстан ягыннан сөйләшүләрдә катнашучылар алышынып торса да, Индус абый “алыш­тыр­гысыз”га әйләнә.   СССР таркалып бер ел узгач, 1992 елны, Татар­стан­ның зур делегациясе янә Мәскәүгә килеп төшә. Без­некеләрне инде бәйсез дәү­ләт илчеләре кебек кабул итәләр. Аларны Милләтләр эше буенча Россия дәүләт комитеты рәисе һәм “милли” министр Валерий Тишков каршы ала. Ул шәхсән, үзем хәтерләвемчә, Татарстанга якты чырай күрсә­тергә атлыгып торган кеше түгел иде.   Бу сөйләшүләр вакытында да: “Сез нәрсә, Россиядән чыгасызмыни?” – дип бәй­лән­гән.   – Ул делегациядә яңа кеше иде. Шуңа күрә әле моннан алдагы еллардагы очрашуда ук миңа шундый сорау бирелгәнен һәм минем: “Рос­сиягә ирекле рәвештә кергә­небез юк, кермәгән җирдән чыгып булмый ул”, – ди­гән­нәремне белми, ә Геннадий Бурбулис хәтерли иде. Шуңа күрә мин аңа: “Бу сорау­га җавап бирергәме?” – дидем. Геннадий Эдуардович Тиш­ковка кырыс кына карап алды да: “Татарстанга бүтән мондый ахмак сораулар бирмик”, – диде. Тишков дәшмә­де, – дип искә алды Индус абый.   Шунысын да әйтим: Мәс­кәү белән сөйләшүләр еш кына: “Иң элек профессорыбызга сүз бирик әле...” – дигән җөмлә белән башланып китә. И.Таһиров исә, референдум уздыру, федераль үзәк белән ике арада вә­каләтләр алмашу, милек бүлешү, икътисад-финанс мәсьәләләрендә һәр­чак кар­шы килә алмаслык дә­­­­лилләр китереп сөйли, ышан­дыра белә. “Өстәл янында утырып сөйләшү­ләрдә көч безнең якта була иде, – ди әңгәмәдәшем. – Ә менә көч куллану ягыннан, без, әлбәт­тә, Мәскәүгә каршы тора алмый идек”.   Ул елларда федераль үзәк белән 40лап килешү төзелә. Татарстан нык алга китә, “Татарстан моделе” дигән сүз телгә керә. Ә Геннадий Бурбулис исә: ”Татарстан башкаларга үрнәк булырдай юнә­леш алды”, – дип безгә зур бәя бирә.   Әлбәттә, соңрак без чи­генә башладык, Мәскәү күп кенә вәкаләтләрдән ваз ки­чәргә мәҗбүр итте. Әмма Хөкүмәтебез һәм бәйсез­легебезне хаклап күп кенә законнар кабул иткән парламентыбыз эшчәнлеге Татарстанны тарих баскычларыннан югары басмасына кү­тәреп калдырды.  Риман ГЫЙЛЕМХАНОВ 23 | 18.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-18 07:23 Гомеремне сезгә багышладым (бер ир-егет язмышы турында ХИКӘЯ)
    18.02.2015 Җәмгыять “Гомеремнең иң матур, иң кадерле елларын сиңа бирдем!”. Рәхәтен дә, кыенын да тигез бүлеп, гомер юлын бергә үткән парлар, күңел хәтирәләрен барлаганда, бер-берсенә шулай диешәләр. Кемдер кабатланмас яшьлеген газиз балаларына бирә, алар өчен яши. Парлы булып та бәхетсез булганы гомеренең заяга үткәне өчен ачына. Һәркем тормышыннан, яшәешеннән үз мәгънәсен эзли. Үз тормышы турында уйланганда ир уртасы яшенә җиткән Фәнүрнең акылына төрле уйлар килә. Кемгә бирдем яшьлек елларымны? Кем өчен яшәдем? Дөрес яшәдемме? Кайда ялгыштым? Ялгыштыммы? Иллене куып барган ирнең ни үз гайләсе юк, ни балалары булмады. Бу бит дөрес түгел кебек. Ир-егет иң башта гайлә терәге, бала атасы булырга тиеш. Әйе, бу шулай. Шулай да, Фәнүр үзен бәхетсез тоймый. Юкка яшәдем, дип ачынмый ул үткән тормышы турында уйланганда. Карашын түбән төшермичә, чиста намус белән кешеләр күзенә, дөньяга туры карый ала. Әти-әнисенең тыныч картлыгын үз бәхете бәһасы белән түләде уллары. Кеше җилкәсендәге иң зур, иң изге бурыч – ата-ана хакын кылган гамәлләре белән раслады. Еллар буена, үз тормышы турында уйламыйча, ата-анасына булган бурычын кайтарды. Шуңа күрә, яшьлек елларым заяга үтте, дип әйтә аламы Фәнүр? Юк! Киресенчә, ул шушы Ходай җибәргән сынауларны күтәрә алып, азаккача кеше булып кала алуына, ата-анасының алты баласы арасыннан бердәнбер игелекле бала булып кала алуына сөенә. Ә гайлә бәхете килер ул бервакыт... Балалары да булыр. Менә бу йөрәктәге яралар гына әзрәк төзәлсен әле...    Фәнүр тугыз балалы зур гайләдә, авылда туып үсте. Әнисе Хәтимә, ходай биргән һәр баланы шөкер итеп кабул итә-итә, үз бәхетен шул балаларны үстерүдә, кеше итүдә күрде. Әтиләре Галимҗан, көченнән килгәнчә, балаларның бәхетле балачагын тәэмин итәргә тырышты. Аяусыз чир өч балаларын алды. Хәтимә белән Галимҗан алты бала үстереп, тигез тәрбия биреп, кеше иттеләр. Ходай һәр кешегә беркемгә дә охшамаган, кабатланмас йөз-бит, холык, күңел бирә. Алты бала арасыннан төпчек малай Фәнүр дә башка туганнарыннан аерылып тора иде. Бәләкәйдән үк нечкә күңелле бала күңеле җыр-моңга сусап үсте. Кылдай нечкә күңеленә өстәп, ходай аңа башкалар җанында нидер уятырлык моңлы тавыш та бирде. Йөрәгенә сыймаганны шигырь юлларына салды. Кешеләргә әйтәсе килгәнне, сәхнәгә менеп, җыр-моң аша әйтте. Хәрби хезмәттән кайткач, югары уку йортын бетереп, авыл мәктәбендә балалар укытты.    Алты туганы булып та, бу дөньяда ялгыз гына икәнлеген Фәнүр беренче тапкыр әнисе ныклап чирләп киткәч тойды. Моңа хәтле ару гына йөреп яткан Хәтимә карчык, кинәт кенә чиргә бирешеп, урынга диярлек ятты. Үз йомышына торып йөри алса да, елдан ел сүнә барган әбинең тормыш көтәргә хәле юк иде. Фәнүр егерме ел буена сырхау әнисен карады. Егет кеше үз куллары белән әнисенең керләрен юды. Ашарга пешерергә өйрәнде. Анасын күтәреп алып барып, мунчада юындырды. Бала урынына тәрбияләде. Арада бердәнбер кыз туганы, килеп, әнисенең яулыгын да юып бирмәде. Фәнүр гомеренең иң кадерле елларын әнисен тәрбияләүгә бирде. Үз бәхете, үзенә гайлә төзү турында уйламады. Ул дөрестән дә үз гомеренең шушы өлешен әнисе белән әтисенә бирде. Алар өчен яшәде. Булдыра алганча әнисенең гомерен озайтты.    Үстергәндә тигез күргән кебек, ата-ана үскәч тә балаларын тигез ярата. Картайгач та, ата-ана баласы турында уйлавыннан туктамый. Аларга балаларының барсыннан да тигез игътибар, тигез тәрбия күрәсе килә. Ата-анасы алдында һәр баланың биреп, түләп бетерә алмаслык бурычы бар. Тик шул бурычны алты туганның берсе генә үз өстенә алганда бик авыр шул. Хәтимә белән Галимҗан да, картаеп көчсез калгач, төпчек улларыннан гына түгел, башка биш балаларыннан да шәфкать, мәрхәмәт көтмәделәр түгел. Тик олыгайгач, гәүдәне сырхау баскач, кеше кулына калгач хәлсез, көчсез ата-ана намуслы балага гына кирәк. Бик тә авыр чакларында Фәнүрнең йөрәге сулкылдаган чаклары да булды: “Мин генәме соң әти-әни улы? Ә апа-абыйлар аларга бала түгел?”. Шул сорауны туганнарына да биргәне булды. Тик аны ишетеп, ярдәмгә килүче булмады. Бердәнбер кыз туганы булган апасы никтер бәләкәйдән каты күңелле булды. Калган дүрт ир туганы да үз тормышларына чумып, картайган ата-аналарын оныттылар. Әйе, алар читтән караганда кешечә яшиләр кебек – үз гайләләре, балалары, үз тормышлары бар. Тик Фәнүр, үз бәхетен уйлап, туганнары кебек ата-анасыннан читләшмәде, соңгы елларында аларны ташламады. Сырхау әнисен карап, гайләсез калса калды, кешелеген югалтмады. Ата-ана – уртак бәхет. Аларны соңгы көннәренә хәтле карап, тәрбияләү дә балалары өчен уртак бурыч булырга тиеш. Тик бу аңлаган кеше өчен шулай. Ә туганнары бу хакыйкатьне аңламадылар. Бәлки, аңларга теләмәделәр.   Әнисен тиешенчә тәрбияләп җир куенына биргәч, Фәнүргә ходай тагын да зуррак сынау җибәрде. Картлыктан акылы зәгыйфьләнгән Галимҗан карт улы кулына калды. Туганнары аталарын карарга ярдәмләшмәделәр. Алай гына да түгел, гайләсеннән аерылып кайткан абыйсы, башка барыр урыны булмагач, кайтып, минем монда яшәргә хакым бар, дип тавыш чыгарды. Туганга кул күтәрүне мөмкин санамаган Фәнүр чигенде. Башы суккан якка, Зәйгә чыгып китте. Тик абыйсының аталарын карамаганлыгын күреп, Галимҗан картны үзе янына алды. Биш ел буена Фәнүр тагын әтисен карады. Картайган әтисе белән йортсыз-нисез интегүләрен үзе генә белә Фәнүр һәм ходай гына белә. Ә туганнар, аталары үлгәч, ызгыша-ызгыша, судлаша-судлаша ата йортын бүлештеләр.    Ата-анага килгән чир аша ходай аларга гына түгел, ә балаларга сынау бирә. Һәркем шул сынау каршында үз йөзен күрсәтә. Тугыз бала табып, шуларның алтысын үстереп кеше иткән әти белән әни балаларының тик берсенә – иң намуслысына гына кирәк булдылар. Калганнары ул сынауны, имтиханны тота алмадылар. Ә бит барысы да бер ата-ана күзәнәгеннән яралган. Бер карыннан чыккан, бер ана сөтен имеп үскән балалар иде. Һәркемнең дә картаясы бар, хәлсезләнәсе, соңгы юлга әзерләнәсе. Менә шул вакытта үзең ата-анаңа күрсәткән карашың алдыңа килеп баса. Чөнки балалар барысын да күреп-аңлап, сеңдереп үсәләр.   Үзенә калса, Фәнүр туганнарына күптән рәнҗеми. Ул үзен аларга хөкемдар санамый. Һәр кылган гамәлебез өчен безгә бары Ходай хаким.  Ә Фәнүргә әти-әнисе фатихасын, хәер-догасын тулысынча калдырып киттеләр. Ул, иң кадерле елларын әти-әнисенә бирсә дә, калган гомерен тыныч күңел, үтәлгән бурыч тойгысы белән яши ала. Зәйдә күңеле теләгән эшне таба алды. Сәхнәдә ул – халык җырчысы. Эшли торгач, фатир сатып алды. Әйе, ярты гомерен Фәнүр әти-әнисен тәрбияләүгә бирде. Үз бәхете барәбәренә язмышын әти-әнисенә багышлады. Тик ул үкенми. Туры килсә, тагын шул хәтле карар идем, ди ул аларны. “... Әти, әни, әткәй, әнкәй... Кеше өчен иң кыйммәтле, иң кадерле сүзләр бу. Әниең сине күкрәк сөтен имезеп үстергән, әтиең белән икесе төннәрен дә, көндезләрен дә синең өчен борчылган. Алар нинди генә эшкә тотынсалар да − барысы да синең өчен дип, синең хакка дип эшләнә. Әти белән әнидә кояш җылылыгы да, йолдызлар нуры да бар. Ачулансалар, шелтәләсәләр дә, без ул илаһи затларга ачу һәм үпкә сакларга тиеш түгелбез. Чөнки аларның шелтәле сүзләре дә син әйбәт булсын өчен әйтелә. Күңелләребездән, күз алдыбыздан аларның нурлы йөз сурәтләре китмәсен, югалмасын иде. Гомеребез буе әнкәй, әткәйләрнең җылы карашлары безне озата барсын иде...”    Җыр-моңлы, шигъри җанлы, чын йөрәкле ир-егетнең үз-үзен сүрәтләве:    “Авырлыклар китереп кыскан чакта Йөрәгемнең иң-иң түреннән,  Мин яшәргә дип алга атлыйм ,  Яшәр өчен гомер бирелгән.  Сабырлык бар әле, миндә яши.  Начар уйлар күптән күмелгән.  Мин яшәргә дип алга атлыйм,  Яшәр өчен гомер бирелгән.  Нинди генә кыенлыклар килеп,  Тотып алса тагын изүдән,  Мин бирешми һаман яши бирәм.  Яшәргә бит гомер бирелгән!”    Физәлия ДӘҮЛӘТГӘРӘЕВА --- | 18.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-18 07:23 Данир Сабировка кунакханәдә урын калдырмаганнар (ФОТО)
    18.02.2015 Шоу-бизнес Күптән түгел пародия остасы Данир Сабиров Чаллыда чираттагы сольный концертларын оештырды. Гадәттәгечә, шәһәргә килер алдыннан администраторы телефон аша сөйләшеп, кунакханәдәге бүлмәләрне алдан “броньлап” куя. Әмма 14 февраль көнне концерттан соң, сөйләшенгән кунакханәдәге бүлмәнең буш булмавы ачыкланыла. - Гадәттә, төркемебез белән без концертлар куйган урында фатирга кереп торабыз. Нишләптер бу юлы Чаллыда кунакханәдә тукталырбыз дип уйладык. Әмма нәкъ менә 14 февраль көнне кунакханәдәге алдан алып куелган бүлмәләрнең бүтән кешегә бирелүе ачыкланды. Аннан соң Чаллының башка кунакханәләренә чыктык. Шулай ук бер урын да калмавы гаҗәпкә калдырды. Әйтерсең лә, бөтен Чаллы нәкъ менә 14 февраль көнне бер-берсенә гашыйк булган (көлә). Фатирга кереп торырбыз дип, милек агентлыкларына шалтыратырга тотындык. Шулай ук фатир калмавы ачыкланды. Икенче көнгә генә: “Фатир бушады”, - дип шалтыратып әйттеләр. Рәхмәт яусын беренче көнне концертыбызга килгән тамашачы апага. Гадәттә, концерт тәмамланганнан соң, безнең яныбызга фотога төшәргә менәләр. Фотога төшүче апаның берсе безнең тормыш иптәшем, администраторым Миләүшә белән ду килеп кая куну мәсьләсен хәл итеп торуыбызны күрде дә: “Әллә кая йөрмәгез, безгә кайтыгыз. Без ирем белән икәү генә торабыз. Балаларыбыз өйдә юк”, - дип үзләренең 4 бүлмәле фатирларына чакырды. Бик кунакчыл апа булып чыкты. Ризыкка хәтле пешерәм дип торды. “Мәшәкатьләнмәгез, апа. Адресыгызны гына калдырыгыз”, - дип без төркемебез белән аларга кунарга гына кайттык. Тору мәсьәләсе буенча проблема килеп чыкканы булмады. Гомердә истә калыр инде. Шуннан төркем белән кафеда Гашыйклар көнен билгеләп алдык, - диде Данир Сабиров. 1 2 3 Эльза ГАЗИЗОВА | 17.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-18 07:23 Якташыбыз истәлегенә шахмат турниры үтте (ФОТО)
    18.02.2015 Спорт Нижгар өлкәсе Сечен спорт комплексы бинасына Сергач, Сечен, Кызыл Октябрь һәм Пильна районнарыннан СССРның атказанган тренеры Рәшит Гибәт улы Нәҗметдиновның истәлегенә багышланган шахмат турнирына өлкәннәрдән һәм яшүсмерләрдән торган командалар җыелды. Олы кунаклар арасында Сечен һәм Кызыл Октябрь районнарының җирле үзидарә башлыклары Алексей Кутырев һәм Халит Сөләйманов, өлкә татарлары конгрессы рәисе Гаяр Хәсәнов, РНКАТНОның Уразавылдагы даими вәкиллеге җитәкчесе Илдус Абдуллин, җирле район Земство җыены депутаты, Сечен агротехникумы директоры Вафа Айсин, Россия Федерациясенең атказанган физкультура хезмәткәре Зәки Валемеев, Сечен районының хөрмәтле гражданины Юрий Шекуров һәм Красный Остров авылы китапханәчесе Кадрия Армиханова бар иде. Турнирны бөек шахматчының авылдашы, Краснай авылы администрациясе башлыгы Максут Алимов тантаналы рәвештә ачып җибәрде һәм кунакларга сүз бирде.  Алар Рәшит Нәҗметдиновны күп яктан җылы сүзләр белән искә алдылар. Кадрия ханым Армиханова Рәшит Гибәт улының тормыш юлы турында кыскача сөйләп үтте.    Аннары түгәрәк система буенча 3 турдан торган шахмат турниры башланды. Яшүсмерләр арасында беренчелекне Сергач командасы яулады, икенчедә Сечен, өченчедә Кызыл Октябрь командалары булды. Ә өлкәннәр арасында җирле команда җиңеп чыкты, икенче-өченче урыннарга сергачлылар һәм кызыл- октябрьлылар лаек булды.    Ике категориядә дә гомум команда нәтиҗәләре буенча Сергач командасы җиңүче дип табылды, икенчедә Сечен, кызылоктябрьлылар өченче булды. Пильна районы данын яклап килгән Сафаҗай авылы шахматчылары актив катнашучылар буларак билгеләнде.    Беренчелекне алучы ике команда Сечен районы хакимияте тарафыннан исемле кубоклар һәм дипломнар, призлы урыннарга ирешүчеләр мактау грамоталары белән бүләкләнделәр. Гаяр Хәсәнов һәм Илдус Абдуллин үзләренең иҗтимагый оешмалары исеменнән бүләкләр алып килгән иделәр. Халит Сөләйманов, үз чиратында, актив катнашучыларга һәм “җиңүгә омтылучы” дип табылган Кече Рбишча мәктәбе укучысы Нуршат Хәйретдиновка бүләкләрен тапшырды.    Турнирдан соң оештырылган табын артында Кызыл Октябрь районы командасы җитәкчесе Мирсат Диянов һәм тренеры Камил Хәйретдинов ярышларның әйбәт оештырылуын югары бәяләделәр, киләчәктә дә шундый чараларга җыелырга теләкләрен белдерделәр.    Турнирның төп иганәчесе һәм оештыручысы Максут Алимов РНКАТНО, өлкә татарлары конгрессы һәм Краснайдан “Якубов В.А.” КФХсы исемнәренә материаль ярдәм күрсәткәннәре өчен рәхмәтле.    * * *   Белешмә: Рәшит Гибәт улы Нәҗметдинов 1912 елның 15 декабрендә Казакъстанда урнашкан Актүбә шәһәренә Түбән Новгород өлкәсе Красный Остров авылыннан эш эзләп килгән ярлы крестьян гаиләсендә туа. Биш яшендә ата-анасын югалта һәм ерак туганнарында тәрбияләнә. 1921 елда, ачлык вакытында балалар йортына эләгә.   1922 елда өлкән абыйсы Кави энесен үз янына Казанга ала. 1930 елда мәктәпне тәмамлагач, Рәшит Казан химия-технология институтының эзләнү факультетына укырга керә. Язучы абыйсы кулга алынганнан соң, Одессада яши, аннары Казанга кайта. 1937 елда Казан дәүләт педагогика институтының физика-математика факультетына укырга керә. Институтны 1940 елда тәмамлаганнан соң Кызыл Армия сафларына алына. Икенче Бөек Ватан сугышын “кече политрук” Нәҗметдинов Берлинда тәмамлый. Халыкара дәрәҗәдә шашка һәм шахмат остасы, СССРның атказанган тренеры, шахмат буенча биш тапкыр РСФСР чемпионы (1950, 1951, 1953, 1957, 1958 еллар), Татарстанның атказанган мәдәният эшлеклесе. Татар телендә шахмат уены турында беренче китап авторы, ә Казан шахмат мәктәбе Рәшит Нәҗметдинов исемен йөртә.   «Сабантуй мәйданыннан - Олимпия уеннарына» дип аталган китап 17 спорт төрендә дан казанган 48 татар һәм Татарстан спортчысының язмышын колачлый. Әйтик, автор китапта данлыклы шахматчы Рәшит Нәҗметдиновны беренче битеннән таныта. «Һәр шахматчының бәхетле саны була. Рәшит Нәҗметдинов өчен андый сан — бишле. Ул биш тапкыр РСФСР чемпионы була, биш мәртәбә икенче урыннарны ала. Биш тапкыр СССР чемпионатының финалында уйный. Халыкара турнирларның бишесендә алгы урыннарга чыга. Дөньяның биш чемпионы белән уйнап, дүртесен ота, берсе белән уртак нәтиҗәгә килә», дип яза китап авторы.    Интернеттан алынды.     1     2     3   Автор фотолары.    Ришат РАМАЗАНОВ | (полный текст новости)

  • 2015-02-17 08:31 Студентларын практикага "Себерке"гә җибәрергә мәҗбүр укытучы сары матбугатны тыярга чакыра (ВИДЕО)
    17.02.2015 Матбугат Татар журналистикасы барлыкка килгәнгә 110 ел вакыт узган санала. Узган гасыр башында матбугат милләтне туплап торган бер көч булган. Бүген ул ни хәлдә? Казанда узган чарада татар журналистикасының үткәне һәм бүгенгесе турында сөйләштеләр. Казан федераль университетының социаль-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм коммуникацияләр институты (элекке журналистика факультеты) тарафыннан ел саен февраль аенда татар журналистикасына кагылышлы конференция үткәрелә. Быелгы чара татар матбугатының 110 еллыгына багышланды. Татар журналистикасы тарихын, теориясен өйрәнүгә зур өлеш керткән Флорид Әгъзамовның туган көненә туры китереп ул 11 февраль үткәрелде. Чарада татар матбугаты, журналистикасына кагылышлы бүгенге проблемнар хакында cүз барды. Мисал өчен, Татарстан журналистлар берлеге җитәкчесе Римма Ратникова республика радио һәм телевидиние тапшыруларының 83%ы рус телендә баруын, татар телендәге тапшыруларның аз булуын билгеләде. Ратникова 2020 елга татар һәм рус тапшыруларын 50%ка 50% ясау тиешлеге, әмма моңа ирешү авыр булачагы хакында әйтте.   "2014 елда тагын бер дәүләт телләре програмы кабул ителде. Ул 2020 елга хәтле каралган. Бу програмның төп максатларына күз салсак, 2020 елга шундый нәтиҗәгә җитәргә тиешбез: аудио-визуаль коммуникацияләр мохитендә, дәүләт һәм муниципаль идарә итү, халыкка хезмәт күрсәтү өлкәсендә татар һәм рус - ике дәүләт телебезнең кулланылу өлеше тигез булырга тиеш. 50% ка 50%.   Бүгенге көнгә күз салсак, радио һәм телевидиние тапшыруларының 83%ы рус телендә чыга. Бары тик 17%, хәтта 15% кына татар телендә. Киләсе 5-6 елга менә нинди зур эшләр башкарасы бар. Әлбәттә, бу максатка ирешү бик авыр булачак. Чөнки бездән генә дә тормый, акча булдырудан, бирүдән генә дә түгел, безнең теләгебездән генә дә түгел. Гомумән, сәясәт һәм икътисади хәлләр, федераль җитәкчелекнең бу мәсьәләгә карашына бәйле. Барысын да комплекслап карарга кирәк”, дип сөйләде ул.   "Сары матбугат милләткә куркыныч тудыра"   “Ватаным Татарстан" газетасы баш мөхәррире Миңназыйм Сәфәров бүгенге проблемнар мәсьәләсендә татар матбугатында “күңел ачтыручы” (сары) матбугатның татар әхлагына сыймаган әйберләрне язып, аны халык өчен нормага кертүе милләткә куркыныч тудыра дип басым ясады.   “Дөньяда сары матбугат, сыйфатлы матбугат дигән бүленеш бар, ләкин без сары матбугат дигән сүздән качабыз инде хәзер, сары матбугат дигәч ничектер совет заманы исе килә шикелле тоела, буржуаз матбугат, сары матбугат дип сөйләнә торган чаклар бар иде, хәтерләсәгез, олырак кешеләр. Күңел ачтыручы дип сөйләшик бу очракта, шул мәгънә салынган. Алар барлыкка килгәннән соң без сөендек, чөнки ул күңел ачтыручы матбугат дәүләт тарафыннан ачылмады бу очракта аерым кешеләр, аерым нәширләр тарафыннан ачылды. Татар телендә нәрсә булса да язалар дип сөендек.   Алар күпмедер вакыттан соң сыйфатлыга әйләнерләрдип өметләндек. Ләкин алар беркайчан да сыйфатларын үзгәртмәделәр, чөнки ул сыйфатны алдан планлаштырып эшләделәр, “менә мондый матбугат булырга тиеш, халык безнең шушы дәрәҗәдә генә һәм аңа шул җиткән” дип.   Җәмәгать, әлбәттә, бөтенесе әйбәт, ләкин бер вакытны бик үк нормага сыймаган әйберләр нормага әйләнә башласа, җәмгыятькә куркыныч яный башлый. Менә хикмәт нәрсәдә.   Ягъни, без моңарчы ярамый, татар әхлагына сыймый дигән нәрсәләрне бүген итәк астыннан түгел, ә алга чыгарып уку, шул ук әхлакны үзгәртергә маташу – ул миңа калса зур куркыныч тудыра җәмгыять алдында гына түгел, гомумән, милләт алдында. Без моңарчы уңайсызланып сөйләгән әйберләр бүген норма рәвешендә килеп бастылар”, диде ул.   "Максатыбыз - милләт мәнфәгатьләрен яклаучы белгечләр тәрбияләү"   Чарада татар матбугаты тарихына кагылышлы проблемнар - беренче татар газет-журналларының бүгенге көндә тиешле дәрәҗәдә, системлы рәвештә өйрәнелмәве хакында әйтелде.   Татар журналистикасы кафедрасы мөдире Васил Гарифуллин милли матбугатның өйрәнелмәгән сәхифәләр бик күп булуын, ә кайберләре совет чорында беряклы гына өйрәнелгәнен әйтә.   "1905-1917 еллар эчендәге кыска гына вакытта Русиянең 20ләп шәһәрендә 120ләп газета һәм журнал нәшер ителгән. Бу бик зур сан. Алар арасында махсуслашканнары да булган. Мисал өчен, Самарда чыккан "Икътисад" журналы бер дә өйрәнелмәгән. Сатирик журналлар, фирка басмаларының күпчелеге өйрәнелмичә китапханәләрдә ята. Татар журналистикасы өлкәсендә зур хезмәт кирәк.   ​Татар журналистикасын өйрәнүчеләр бармак белән генә санарлык, безнең бик бай мирасыбыз бар һәм ул координацияләнергә тиеш. Бу эшләрне башкара торган фәнни үзәк кирәк. Ул дәүләт заказы нигезендә башкарылырга тиеш.   Бәлкем Татарстан фәннәр академиясе каршында гыйльми үзәк булдырып, шушы юнәлешне өйрәнә башларгадыр. Югыйсә фәннәр академиясендә һуманитар өлкәне өйрәнә торган шактый галимнәр бар. Телебез дә, тарихыбыз да, сәнгатебез дә, мәдәниятебез дә өйрәнелә, әмма журналистика кызганычка каршы өйрәнелми”, диде ул Азатлыкка.   Васил Гарифуллин XX гасыр башында милли матбугатның күпләп чыгуына басым ясый һәм ул милләтне туплап торган, берләштергән бер көч буларак барлыкка килүен әйтә.   “Бүген дә журналистика шул функцияне үти, ләкин бүген мөмкинлекләр һәм шартлар башка. Бүген милләтне берләштерергә сәләтле башка өлкәләр дә күп. Шул ук телевидение, радио, әдәбиятыбыз, сәнгатебез, интернет милләтне берләштерүдә кулланыла”, ди ул.   Васил әфәнде заманча технологияләр үзгәрүгә игътибар итәргә кирәк, чөнки дөнья бик тиз үзгәреп тора дигән фикердә.   “Шулай да без беренче чиратта сүзнең үтемлелегенә, журналистның объектив итеп җиткерә белүенә өйрәтәбез. Максатыбыз милләтнең тарихын, телен, мәнфәгатьләрен белә торган һәм яклый ала торган татарча матур итеп үз фикерен җиткерә торган студентларны тәрбияләү”, ди ул.   ​Ләкин Бердәм дәүләт имтиханы кертелгәч бу максатларга ирешү бераз авырлашкан.   “Бердәм дәүләт имтиханының милли һуманитар өлкәләр өчен тискәре яклары күбрәк. Студентларны туплаганда зур каршылыкларга очрыйбыз, чөнки безгә укырга кергәндә урыс теле һәм урыс әдәбияты имтиханы нәтиҗәләре искә алына. Шулай да безнең бер иләк бар - ул иҗади имтихан һәм аны без татар телендә алабыз. Аны БДИ шикелле 100 балл белән бәялибез, ә ул ике имтиханнан тора һәм шуңа 200 балл җыярга була. Без бу очракта абитуриентның әзерлек дәрәҗәсенә, телне, әдәбиятны, мәдәниятне, тарихны белүенә дә игътибар итә алабыз.   Ләкин икенче ягы бар, Русия мәгариф министрлыгы билгеләгән урыс әдәбияты имтиханын бик аз бала сайлый, чөнки ул мәҗбүри имтихан түгел. Әмма син журналистика бүлегенә керергә телисең икән, син аны тапшырырга тиеш. Ул шактый катлаулы имтихан булу сәбәпле, күп балалар, аеруча милли мәктәптә белем алучылар аны сайларга курка. Бу инде безнең потенциаль абитуриентлар саны кими дигән сүз.   Татарстанда урыс әдәбиятын бер генә укучы сайламаган районнар бар. Димәк бу районнардан журналистикага, филология белгечлекләренә килүчеләр булмый дигән сүз. БДИ аларның санын нык чикли.   Сайлап алу мөмкинлеге кимегәч әлбәттә ул инде сыйфатка йогынты ясамый калмый. Инде элек беренче, икенче курста укыганда эшли алырлык студентлар 80-90% булса, бүгенге көндә алар бармак белән генә санарлык”, ди ул.   Резидә ӘХМӘТВӘЛИЕВА, Ландыш ХАРРАСОВА | 16.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-17 08:31 Лаеш районында ирле-хатынлы ике кеше мәете табылган
    17.02.2015 Криминал Кичә иртән Лаеш районы Сиңгел авылы йортларының берсендә 58 яшьлек ир-ат һәм аның 57 яшьлек хатынының баш турысына атып үтерелгән гәүдәләре табыла. Ир-атның корсак турысында да ату эзләре бар. Әлеге факт буенча РФ тикшерү комитетының Татарстан Республикасы буенча тикшерү органнары РФ ҖКның 105нче маддәсе 2 өлешенең “а” пункты буенча (ике кешене үтерү) җинаять эше кузгаткан. Алдан алынган мәгълүматлар буенча, ирле-хатынллы моннан якынча ике тәүлек элек үлгән. Хәзерге вакытта тикшерү эшләре бара, диелә РФ Тикшерү комитетының ТР буенча тикшерү идарәсе җитәкчесенең өлкән ярдәмчесе хәбәрендә. | 16.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-17 08:31 Кыска эш көненә күчкән татарстанлылар арта
    17.02.2015 Икътисад Соңгы көннәрдә финанс һәм икътисади кризисның хезмәт базарына ясаган начар тәэсире үзен аеруча сиздерә башлады кебек. Татарстанның Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы китергән мәгълүматларга караганда, соңгы атнада республикада тулы булмаган эш көненә күчкән халык саны 3 тапкырга (!) арткан. Татарстанда эш белән тәэмин ителеш мәсьәләсе 2014 елның ахырында ук актуальләшкән иде инде. Ул чагында республика җитәкчелеген Татарстанда теркәлгән эшсезләр санының артып 15 меңгә җиткәнлеге борчуга салды. Соңрак исә бу сан бераз кимеде һәм шул рәвешле әлеге тармактагы вәзгыять тотрыклануга таба юнәлеш алды. Шулай да, соңгы вакытта хезмәт базарындагы вәзгыять яңадан катлаулана башлаган. Моны аңлау өчен саннарга күз салу да җитә. Мәсәлән, 4 февраль мәгълүматларына караганда, Татарстанда барлыгы 8,3 мең кеше тулы булмаган эш көненә (эш атнасына) күчерелгән булган. Бер атна эчендә исә андый халык саны кинәт кенә 24,5 меңгә җиткән. Бу узган атна белән чагыштырганда 3 тапкырга (!) күбрәк дигән сүз. Шунысын да билгеләп үтү кирәк, әлеге хезмәткәләрнең барысы да эш бирүченең шәхси карары нигезендә эш көнен кыскарткан.   9-15 февраль көннәрендә 454 кеше рәсми хезмәт урыны булып та, “эшсезлектән” интеккән, 147 кеше исә мәҗбүри рәвештә ялга җибәрелгән. Шунысы мөһим, мәҗбүри ял вакытында аларның хезмәт хаклары сакланмаячак икән.   Өстәвенә, 2015 елның гыйнвар-май айларында барлыгы 3 меңнән артык кеше эшсез калыр, дип фаразлана. Шуңа күрә хәзерге вакытта республика җитәкчелеге әлеге халыкка ярдәм ысулларын эзли башлады инде. Билгеле булганча, шушы көннәрдә Россия хөкүмәте  ипотека алган, әмма кризис сәбәпле эштән чыгарылган яки кыска эш көненә күчерелгән гражданнарга ярдәм күрсәтү максатыннан 4,5 миллиард сум күләмендә акча күчерү турында хәбәр иткән иде. Татарстан әлеге ярдәмгә ия булу өчен тиешле документларны әзерли башлады инде, дип ассызыклый Татарстанның төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры Ирек Фәйзуллин.   Татарстан Премьер-министры Илдар Халиков сүзләренә караганда, хезмәт базарындагы тотрыклылыкны саклау – иң мөһим максатларның берсе.   -  Моңа ирешү өчен 2008-2009 еллардагы кризис чорында тупланган тәҗрибәдән файдалану сорала. Ул чагында Татарстан алдынгылар рәтенә генә эләгеп калмады, ә Россиядә беренче урынны яулауга иреште. Шуңа күрә җитди проблемалар башланганны көтәргә кирәкми, бу эшне хәзердән үк оештыру мөһим, - дип белдергән иде Илдар Халиков киңәшмәләрнең берсендә. Рәмзия ЗАКИРОВА | 16.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-17 08:31 Әзһәр Шакиров: “Телен белмәгән татар, гомумән, кеше түгел!”
    17.02.2015 Җәмгыять Әзһәр Шакиров исемен ишеткәч, күз алдына сүзен ипләп кенә башлап, халыкны акрын-акрын кыздыра барган оста оратор килеп баса. Бәхеткә, аның андый чыгышларын байтак күрергә туры килде. Гадәттә, берәр кичәгә Шамил абый Закиров белән килеп керер­ләр, Камал театры кунакларына сүз бирелә дигәч, Шамил абый, әйдә, Әзһәр, син әйт дип, аңа букетны тоттырыр иде дә, аның халыкны уятып, сискәндереп җибәрүен канәгатьлек белән күзәтеп торыр иде. Бу аның насыйп булмаган Спартак ролен тормышта чынга ашыруы кебек тоелды. Г.Камал театрында ярты гасырдан артык эшләгән Татарстанның һәм Россиянең халык артисты, Татарс­тан­ның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Әзһәр Шакиров белән әңгәмә татар театры кыйбласын ачыклаудан башланды. – Әзһәр абый, бүген театр сәясәт коралы түгел дисәгез дә, быелгы репертуардагы күпче­лек премьераларда сәяси тема күтәрелгән бит. Ричард IIIне әзерләгән Илгиз Зәйни, мәсәлән, аны хәзерге сәяси вакыйгаларга җавап дип бәяләгән иде. “Хуҗа Насретдин” (Н.Исәнбәт), “Минем исемем Кы­зыл” (О.Памук) спек­такльлә­рендә дә шундый ук фәл­сәфә ята.   – Элек халык тилмереп билет эзли-эзли, басып карауны да бәхет санап театрга йөри иде. Ни өчен? Бер караганда, партия яр­дәмчесе, идеология коралы иде бит ул. Чөнки спектакльләрдә яшерен мәгънә бар иде. Анда бу тормышны, партияне генә мактау тү­гел, ничек бу тормышны рәтләргә дигән сорауга бәргәләнеп җавап эзләү бара иде. Шулай булмаса, театрның кызыгы бетәр иде. Хә­зерге тормышны гел мактап спектакль куясың икән, аннан халык бизәчәк. Чөнки бит ул тормышта нинди каршылыклар булганын кү­реп, тоеп яши. Ул моннан 2 мең ел элек тә шулай булган, хәзер дә шулай. Хәтта шамакайлыкта да аерым бер мәгънә ята.   – Әмма театрның яраклашкан вакытлары да була...   – Системага каршы чыккан театрның булганы юк дисәк тә, ялгыш булмас. Дөреслекне әйткән саен сәяси басым көчәя генә бара. Безнең заманда Таганка театры бар иде. Аның язмышы болай булды: режиссерын кудылар, чит илгә кит­кәч, кире кайтырга ирек бир­мә­деләр. Коммунистлар партиясе­нең көче беткәч, СССР җимерелгәч кенә кайтты ул. Безнең театрның максатын мин милләтне саклап калуда күрәм. Татар театры үз мил­ләтең белән горурлану хисләре уятырга тиеш. Үз телен оныткан, аннан ваз кичкән татар, минем өчен, татар түгел. Әмма бу хакыйкать дәүләт дәрәҗәсендә аңлатылырга тиеш. Әгәр андый аңлату эшләре алып барылмый икән, димәк, ул дәүләт булып җитешмәгән әле. Мил­ли рухны мәктәп, театр, әдә­бият, сәнгать аша тәрбияләп була.   – Режиссер да, артист та сәхнәдә ялгызы гына берни эшли алмый, дисез. Алар бер-берсенә бәйле. Ә Сез режиссерлардан уңдыгызмы?   – Театрны югары баскычка кү­тәргән талантлы режиссерлар­ның берсе – Ширияздан абый Сарымсаков иде. Аннан соң Празат абый Исәнбәт, Марсель Сәлимҗанов, Дамир Сираҗиев, менә хәзер Фәрит Бикчәнтәев... Аларның барысы бе­лән эшләргә туры килде. Режиссерлар әйбәт булды, мин әйбәт булалмадым. Чөнки һәрвакыт үз фикеремне әйтергә өйрәнгән кеше. Үзем­чә күрәм, үземчә эшләргә тырышам. Ә бу бер кешегә дә ошамый. Синең ролеңне режиссер үзенчә күрә, артист аңа ышанырга, тыңларга тиеш. Әгәр артист белән режиссер фикере туры килми икән, анда инде берничек тә уртак тел таба алмыйсың. Күп вакыт мин уртак тел таба алмый идем шул. Хәзер инде өйрәндем, ләкин бераз соң!   – Уртак тел таба алмау аркасында рольләрдән төшеп калган булмадымы?   – Рольләрдән төшеп калмадым, бирмәделәр генә. Ләкин бер режиссер алмаса, икенчесе, һичши­к­сез роль бирә иде. Ул вакытта, минем бәхеткәдер инде, режиссерлар күп иде. Бер генә режиссер булса, миңа авырга туры килер иде.   – Әзһәр абый, халыкта, ничек башлап җибәрәсең, шулай бара дигән әйтем бар. Бу Сезгә туры киләме? Беренче роль­ләрне искә алыйк әле.   – Мин бик яшьли картларны уйнадым. 25 яшь иде, Ширияздан абый Сарымсаков куйган “Ай тотылган төндә” (М. Кәрим) спектак­лендә Дәрвишне уйнадым. Шуннан китте инде. Миңа күп вакыт өлкән­нәрне-картларны уйнарга туры кил­де. Менә урамда бер көн: “Әле сез һаман исәнмени?” – дип әйт­теләр. Тамашачылар мине карт артист дип кабул иттеләр. Шәүкәт абый Биктимеров, Равил Шәрә­фиевләр минем малайны уйнап йөрделәр бит. Бер вакытны Марсель Хәкимовичка әйткән идем: “Әйдә алмаштырып куй, Шәүкәт абый Биктимеров минем әтине уйнасын, мин аның малаен уйныйм”, – дип. Югыйсә Шәүкәт абый миннән унике яшькә өлкәнрәк. Алмаштырмады. Миңа хәзер картайгач җи­ңел, яшьли картларны уйнагач, гел карт булып калдым. Мин йә бәхет­сез, йә катлаулы язмышлы кеше­ләрне уйнадым. Миңа үзең шундый булмасаң, сиңа андый роль бир­мәсләр иде дип әйткәннәре бар. Тамашачы мине рольләремдәгечә әшәке, гаилә бозучы, бәргәләнүче кеше итеп кабул итте. Янәсе, артист әшәке кешене яхшы итеп уйный икән, ул үзе тормышта шундый кеше. Аңа йә ак, йә кара булсын, ул башканы белми. Ә миндә агы да, карасы да, башка төсләре дә байтак булды. Ә бит яхшы кеше дә хаталар ясый, әшәке кеше дә яхшылыклар эшли ала. Совет сәнгате шуңа корылган ки, бай булса, ул, һичшик­сез, начар, хәерче булса, аннан да яхшы кеше юк. Тормышта бит күп очракта киресенчә була.   – Роль дигәннән, Марсель Сәлимҗанов вәгъдә иткән, әм­ма уйналмыйча калган Спартак роле Сезне хәзер дә борчыймы?   – Юк инде, андый хисләр узды. Әгәр Спартак ролен әзерләмәсәм, алай кызганыч булмас иде. Хәзер инде бу яшьтә ул турыда сөйләшеп утырудан мәгънә юк. Күрәсең, язмышым шулай булган.   – Бервакыт Сез, безнең театр­да Ричард IIIне уйнарлык артист юкмы әллә, дигән сорау куй­ган идегез. Менә хәзер ул спектакль сәхнәгә менде. Сезнең аңа карата фикерегез нинди?   – Минемчә, театр бик зур эш башкарды. Монда театрның баш режиссеры Фәрит Бикчәнтәевнең роле бик зур. Ул яшь режиссер Илгиз Зәйниевка катлаулы әсәрне ышанып тапшырды. Илгиз үзе теләгән максатка иреште дип уйлыйм. Монда Искәндәр Хәйруллин да зур эш башкарды. Ә бит Ричард образы бик зур осталык таләп итә. Ул артист өчен бик зур йөк. Мин шушы әсәргә алынганы өчен театр­га рәхмәтле. Спектакльдә катнашкан барлык яшьләр өчен дә сөендем. Чөнки вак әйберләр генә уйнап артист үсә алмый. Режиссер формасын, алымын тапкан. Зур сәх­нәдә барса, ул яңгырамаска да мөмкин иде. Кече сәхнәдәге 100 кешегә ул бик тәэсир итә.   – Классик әсәрләргә, тәрҗе­мә әсәрләренә тамашачы йөрми дигән фикер дә яши бит әле.   – Академия театрында татар әсәрләре куелырга тиеш. Әмма артист классик әсәрләрдә генә үсә ала. Минем уйлавымча, тамашачыга төрки халыклар, Шәрык халкы әсәрләре кызык булыр иде. Сәхнә­дә төрки кардәшләребез нинди уйлар белән яши, аларны нәрсәләр борчый дигән сораулар куелса, кардәшләребезнең тормышын күр­­сәк, безнең рухи ачлыгыбыз бермә-бер кимер иде. Быел Камал театры сәхнәсендә Орхан Памук­ның “Минем исемем Кызыл” әсәре буенча спектакль куелды. Мин төрек халкында мондый чын талантлы язучы булуына бик сөен­дем. Бу әсәрне сәхнәгә кую академия театры өчен яңалык булды.   – “20 йортлы кечкенә генә авылдан чыккан ике артист бит без. Укырга керер өчен справка алырга кирәк. Колхоз рәисе Ка­нәгать абый артыннан басуда сөргән кара җирдә: “Канәгать абый! Канәгать абый, зинһар, справка бир инде”, дип елый-елый Нәҗибә белән чапканым әле дә хәтеремдә”, – дип язасыз. Канәгать абый белән укып бе­тергәч очрашкан булдымы?   – Безнең авыл күптән юк шул инде. Әти-әни исән чакта кайтып йөрдек, хәзер авылның урыны гына бар. Әти Яңа Ташлыяр авылының соңгы кешесе иде. Ул үлгәннән соң авыл бетте. Минем бәхетемә “Таттелеком” җитәкчесе Лотфулла Нурисламович Шәфигуллин, Азнакай районы җитәкчесе Марсель Зөфә­рович Шәйдуллин авыл урынын мәңгеләштерделәр. Ике урынга стел­а (ягъни биек билгеләр) куйдылар. Нәҗибә Ихсанова белән мин яшәгән нигез алдына ташлар өеп, шулай ук истәлек такталары урнаштырдылар. Бер вакыт басудагы камылга ут төрткән булганнар. Ут зиратка да үтеп кереп, аны яндырган иде. Зиратны чистартып, 19 “Кам­аз” машинасы чүп-чар түкте­ләр. Зиратны өр-яңадан эшлә­деләр, андый зур эшне мин го­меремдә дә эшли алмас идем. Чын күңелемнән рәхмәт әйтәм мин аларга.   – Йөрәктән чыккан тагын бер җөмлә: “Совет паспортын синең кебек хәерчеләргә бирмиләр...” Шундый авырлыклар белән укыр­га кергәнсез, артист булгансыз. Бу һөнәрне әти-әниегез ничек кабул итте? Үткәннәрне барлап, бүгенгегә анализ ясасаң, артист һөнәре сайлаганга үкен­мисезме? Театрның дәрәҗәсе арт­тымы, кимедеме?   – Әти-әни бу профессиянең нәрсә икәнен каян белсен, алар тү­гел, мин үзем дә аны яхшылап белми идем. Әгәр врач яки укытучы булам дисәң, алар аңларлар иде. Үз гомерендә радио тыңла­маган, чын артистны күрмәгән кеше, ничек инде минем артистлыкка укуымны кабул итсен?!  Артист булырга укырга керүемне әти-әнигә әйтергә оялдым. Инде белгәч, Аллага шө­кер, каты бәрелмәделәр, авыр сүз әйт­мәделәр. Театрда эшләгәндә әти бик нык авырып киткәч, Азнакайга кайтып, өйгә табибларны чакырып, әтигә “концилиум” җыйгач, ул мине зур кеше дип кабул итте. Әнигә исә бервакыт радио тыңлат­кан­нар. Мин хикәя укыйм икән. Ита­лиядән туган иленә кайтып барган татар карчыгы турында. Бу карчык үзе­нең хыялын тормышка ашыра алмый, юлда үлеп кала. Әни елый да елый икән. Балакайларым, мине башка чакырмагыз, үзәгем өзелә, дип әйткән. Тавышны ишеткәч, мине сагынып елагандыр, күрәсең.   Театрның дәрәҗәсенә килгән­дә, ул вакытта театр – партиянең ярдәмчесе иде, социалистик идео­логиягә хезмәт итте. Хәзер инде аның андый роле юкка чыкты. Ми­немчә, татар театрының бүген бер генә юлы бар. Ул да булса, милләтне саклап калу. Г.Камал театрының абруе зур. Һәр премьераны җи­тәкчелек карап бара. Минтимер Шәймиев, мәсәлән, һәр спектакльгә килә, артистлар белән аралаша, сораулар бирә.   – Әзһәр абый, озакламый юбилеегыз җитә. Үткәнен бар­лап, бүгенге көнгә нәтиҗә ясасак, тормыштан, булмыштан канәгатьме Сез?   – Ходай Тәгаләгә гомер биргәне өчен рәхмәт. 75 яшькә җиткәнмен икән инде, канәгать булмый, нишлим? Дөрес, бер-ике мәртәбә үлем якадан эләктереп алгалады. Бер­сендә сукыр эчәге шартлады, анысы үтте. Аннан инфаркт булды, анысыннан да котылдым. Менә сигез ел яшим бит әле. Булганыннан ка­нәгать. Безнең артист язмышы яр буенда эре балык капканны көтеп утырган балыкчыныкына тиң. Зур рольләр көтеп гомер узганын да сиз­ми каласың. Мин театр репертуарында булган өч спектакльне аерып әйтер идем. Болар “Бичура” (М.Гыйләҗев), “Ахырзаман” (Ч.Айтматов), “Телсез күке” (З.Хәким), “Кур­чак туе” (М.Гыйләҗев, Р.Хә­мид). Үзем катнашкан өчен генә әйт­мим, болар милләт өчен кирәк­ле, тирән фәлсәфәле әсәрләр иде. Минем бәхеткә театрга Фәрит (Ф.Бик­чән­тәев – Г. Камал театрының баш режиссеры) килде. Беренче спектак­ле – “Бичура”да төп рольне бирде, шуннан китте инде. Биш елга бер мәртәбә кызыклы роль эләгә миңа. Вак балыклар кебек рольләр даими булса да, менә болары кү­ңелгә якыны, җанны биреп уйный торганы. Театр – бик зур хезмәт һәм тәр­тип таләп итә торган урын. Монда көне-төне эшләргә һәм шушы тәр­типкә буйсынырга кирәк. Театрда гади кеше эшли алмый, ул бу эштән тиз туячак, чөнки ул ке­шенең җа­нын суырып ала. Монда сабырлык, түземлек кирәк, юкса театрдан ки­тәргә туры килә. Андыйлар да булды. Русларда “Талант не пропьешь” дигән әйтем бар. Без дә алардан ким булмыйбыз дип бераз эчтек. Ә театр­дагы бүгенге яшьләр шулка­дәр итагатьле, тәртипле, алар, һич­шик­сез, без­дән яхшырак булачак.   – Гаиләдә аңлау тапмасаң, иҗат итүләре дә читен бит әле.   – Хатыным – сәнгать өлкәсен­нән ерак кеше. Финанс-икътисад университетында укыта. Улым хәр­би өлкәне сайлады. Әнисе алдан ук артист кына булмасын дип әйткән иде. Туктаусыз гастроль­ләрдә булдык, билгеле, Саҗидәгә җиңел булмагандыр. Әлбәттә, терәгең булмаса, иҗат бармый. Замандашларым турында, театр сән­гатенә кагылышлы мәсьәләләр күтәрелгән язмалар да тумас иде. Алар газета-журнал битләрендә дә, китап булып та тупланып чыкты. Гөлинә ГЫЙМАДОВА 22 | 13.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-17 08:31 “Җырчы була алмыйсың, авылга кайтып, урман кис” дип Вадим Захаровны укудан куганнар
    17.02.2015 Шоу-бизнес Вадим Захаровның татар эстрадасында үз юлы бар. Яшьләр аны ритмик җырлары өчен үз итсә, өлкән буыннар аның моңына шакката. Ә мин исә эчкерсезлегенә таң калдым. – Вадим, әнә, Рифат Зарипов: “Мин сәхнәдә күренмим дә”, – дип сөйләнергә ярата. Синең ул яктан бәхетең бар! Чыгып бассаң, сәхнәләр тулыланып китә. Бу буй-сыныңны җырчы булыр өчен махсус үстердеңме? Артистлыкка юллар кайдан башланды? – Кечкенәдән мондый (гәүдә торышына күрсәтә – Авт.) түгел идем мин, соңгы елларда гына... Мәктәптә укыганда ук җырлап йөрдем. “Тәңкәләр” керәшен-фольклор ансамбле солисты идем. Конкурсларда катнаштым. Җыр-моңга сәләт –  әти-әнидән. Сәхнәгә чыкмасалар да әти баянда уйный, әни бик матур итеп җырлый. Бабай 5 яшьтә гармун алып биргән иде, шунда үзлегемнән уйнап-җырларга өйрәндем. И-и, бабай сөенде инде! “Колагыңа аю басмаган икән, улым”, – диде. Мин әле байтак вакыт “Кемнең колагына аю баскан икән”, – дип, күргән бер кешенең колагына үрелеп карый идем. Күп җырчылар: “Без Илһам абыйны, Әлфия апаны тыңлап үстек”, – диләр. Ә мин Салават абыйны тыңлап үстем. Без – Салават буыны.   – Колагыңа аю басмагач, музыкаль белем алу нияте белән янгансыңдыр инде?   – Әйе, музыка училищесында укыдым. Ике ел. Кызганычка каршы, укып бетерә алмадым. Анда мине: “Җырчы була алмыйсың, авылга кайтып, әтиең белән урман кис”, – дип чыгарып җибәрделәр. Гаеп миндә дә бар инде. Ике ел беренче курста укыдым. Вокалдан имтихан куймадылар миңа. Тагын бер ел укыдым, анда да куймагач, чыгып китүдән башка чарам калмады. Мин бит инде артистны кулына микрофон тотып,  сәхнәдә басып җырлап торуына ияләшкән. Училищега килеп кергәч, бер бүлмәдә опера җырлыйлар, икенчесендә гармун уйныйлар, башка бүлмәләрдә тагын әллә ниләр. Шуларны ишеткәч: “Кайда килеп эләктем? –  минәйтәм. Укудан азат ителгәч тә артык көенмәдем бугай. Күрше авылдан гаилә дустыбыз Сәвия апа мине җитәкләп диярлек Мәдәният һәм сәнгать университетына алып килде.  Бәхетемә, Венера Ганиева классына тыңлану мөмкинлеге насыйп булды. 2010 елда университетны тәмамладым.   – Бик үзенчәлекле син, Вадим. Җырчылар арасында тормыш иптәшен радиодан тапкан кеше дә син үзең генә бугай?   – Кем белгән? Шулай язылган инде. Бервакыт концерттан кайтып барганда радиодан танышу смслары укыдылар. “Керәшен егетләре, языгыз”, – дигәне колакны ярып керде. Бераз шаярып алу максатыннан гына номерын җыеп, шалтыраттым. Мин – колхозчы, тракторда йөрим, фермада да хезмәт куям, тирес чыгарам, минәйтәм. Бу кыз Казанныкы булып чыкты. Әмма ни хикмәт, минем белән сөйләшүгә нокта куярга ашыкмады. Шулай сөйләшеп киттек, очрашырга сүз куештык. Мин Казанны белмим, минем анда Вадим Захаров дигән дустым бар, ул каршы ала дидем. Ярар, – ди бу, – мин сиңа аннары нинди автобус белән безгә кадәр киләсен аңлатырмын, – ди. Очрашасы көнне “Мин килдем”, – дип шалтыраттым. Ярты сәгать узгач кабат: “Мин автобуста йоклап киткәнмен. Төштем. Монда ниндидер зур мәчет, каршында “Цирк” дигән. Мин адаштым, дим. Шуннан соң ике атна аралашмый тордык. Уен белән башланган, уен белән бетсен, минәйтәм. Әмма күңелемә шул кызның җитмәвен аңладым. Кабат аралаша башладык. Күрешеп сөйләштек, аңлаштык, әзрәк үпкәләүләр дә булды инде анда. Шулай итеп, 1,5 ел йөргәч, өйләнештек. Ульяна исемле кыз үстерәбез.   – Начар гадәтләрең бармы?   – Начар гадәт бөтен кешедә бардыр инде ул. Минем начар гадәтем – тәмәке тартам. Ул начар гадәтме, гадәти хәлме, белмим. Артистларның күбесе тарта инде.   – Хыял канатында очасыңмы?   – Хыялланырга яратам. Шулай да, максат куеп, шуңа ирешү юллары яхшырак.   – Соңгы елларда тазарып киттең. Хатын әйбәт ашатамы, әллә тормыш җиңелме?   – Соңгы елларда дип, студент вакытта гына ябык идем мин. Тормыштан зарланырга яратабыз инде. Эшләмәсәң, чапмасаң, кемгә кем китереп бирә? Хатын тәмле ашатамы дип? Үземә дә пешереп ашарга туры килгәли әле...   – Кайда яшисең?   – Әби йортка кертте. Аның фатирында яшим.   – Бала тәрбияләүгә өлешең керәме?   – Артык мактана алмыйм. Ларисага рәхмәт инде! Кирәк чакта тәрбияче дә була, табиб та.   – Акча тота беләсеңме, Вадим?   – Күләменә карап. Кайвакытта гастрольгә чыгып киткәндә Ларисага әйтәм: “Менә, сиңа 150  сум акча, ни в чем себе не отказывай!” –  дим.   – Эстрадада җырчылар буа буарлык, үзеңнең урыныңны таптым дип уйлыйсыңмы?   – Эстраданың киләчәге белән белмим ни булыр? Үземнең юнәлешем, юлым бардыр дип уйлыйм инде.   – Янаганнары бармы?   – Янау дигәннән, бер вакыйга искә төште. Бервакыт әти машинасында төнлә Сабантуйдан кайтып барам шулай. Ике “Волга” машинасы туктатты да машинаны “дубинка”лар белән җимерделәр. 2010 елда бу хәл. Өйләнергә бер ай калган иде. Нәрсәгә икәнен белмим. Соңыннан ул егетләрне эзләп тапкач, “Машинаңны бутадык”, – диделәр. Белмим. Андый кеше бит инде машинаны җимерә дә тизрәк таю ягын карый. Болар мине “Корстон”га кадәр куып бардылар. Юлда йөргәндә менә шундыйрак хәлләр дә була икән. Ходай саклаган инде үземне. Ул мизгелдә үземне кинода кебек хис иттем.   – Хәзер юлга чыгарга курыкмыйсыңмы?   – Аллага тапшырып чыгам инде. Күңелдә барыбер курку хисе бар, юк түгел.   – Вадим, җырчылар хәзер Хәйрия концертларында, мәчет ачылу тантаналарында да катнаша. Сине чакыралармы андый җиргә?   – Ике-өч ел элек кайсыдыр бер мәгълүмат чарасында болай дип язганнар иде минем турында: “Мәчет төзү өчен оештырылган Хәйрия концертында җырчы, керәшен егете Вадим Захаров та катнашты. Акча күп кергәч, ул теләк теләп: “И, Ходаем, шушы концерттан кергән акча мәчет файдасына булсын дигән дә чын күңеленнән чукынып куйган”, – дип. Мәчет белән бәйле хатирәләр күп минем. Бервакыт Самара өлкәсенең Камышлы районында бер мәчеткә 250 ел тулу уңаеннан оештырылган кичәгә чакырдылар. Инде җырларга минем чират җитте дигәндә утлар бетеп, аппаратура сүнде. Көйләгәч, тагын чыгыйм гына дигән идем, мулланың азан әйтү сәгате җиткән. Белмим, бәлки, очраклылык кынадыр бу. Әллә Ходай керәшен егете мәчет янында җырларга тиеш түгел дигән нәтиҗә чыгарды микән?   – Вадим, тиздән Казан тамашачысы алдында имтихан тотарга җыенасың. Быелгы концертның үзенчәлеге нидә?   – Һәр концертны намус белән, чын сәнгать дәрәҗәсендә эшләргә тырышам. Аллага шөкер, фонограммага җырлаганым юк. Фольклор ансамбльләре булачак. Башкортстанда яшәүче бик күп иҗатташ дусларымның чыгышы да көтелә Ландыш КӘБИРОВА | (полный текст новости)

  • 2015-02-17 08:31 15 ел эчендә 9 мең сабыйга туарга ярдәм иткән Айрат Шәмсетдинов бүген үзе ярдәм көтә
    17.02.2015 Медицина Республика клиник хастаханәсенең перинаталь үзәгендәге бала тудыру бүлегендә эшләүче акушер-гинеколог Айрат Шәмсетдиновка ярдәм кирәк. Ул – 15 ел эчендә 9 меңнән артык сабыйга дөньяга аваз салырга булышкан кеше. Айрат  2009 елда, тән тире­сендә үзгәрешләр кү­реп, табиб­ларга мөрәҗә­гать итә. Әмма анализлар нәтиҗәсе сөендерми – тире меланомасы, ягъни яман чир дигән диагноз куялар. Ул бу турыда кешегә сиздерми, элеккечә яшәвен, эшләвен дәвам итә. “Мин  төшенкелеккә бирелеп утыра торган кеше түгел. Го­ме­ремдә авыруым өчен кайгырганым юк. Әле бит балаларымны аякка бастырасым бар. Алай гынамы, тагын бик күп сабыйларга дөнь­яга килергә булышырга кирәк бит”, – ди ул.   Мондый диагноз куелган кеше озак яшәми дисәләр дә, Айрат Фаил улы аның киресен раслый. Ме­нә 6 елдан артык әлеге чир белән көрәшеп, моңа кадәр аның турында кешегә дә сиздермичә яши ул. Россия табиблары да, чит илне­ке­ләр дә ярдәм итеп караган. Ул бик күп опе­рацияләр ки­черә, тик яман чирне туктатып бул­мый.   “Бу хакта кешеләргә сизде­рәсем, башкаларны борчыйсым килмәгән иде. Әмма дарулар кыйм­мәт­лән­гәнгә,  мәрхәмәтле ке­шеләрдән ярдәм сорарга булдым”,– ди ул. Авыруны дәвалау өчен дакарбазин дигән дару тәкъ­дим иткән­нәр. Әлегә табиб шушы дару белән яши. Тик аның тәэ­сире көннән-көн  кими бара икән. Алман табиблары Айратка  кейтруда дигән препарат тәкъ­дим итәләр икән. Әлеге даруны өч атнага бер тапкыр кулланырга кирәк икән. Ә ул бик кыйммәт – 957 мең 600 сум. Бу бит бер айга гына. Елына 12 миллион сумга якын акча кирәк дигән сүз бит бу. Табибның гаиләсе, туганнары, дуслары моны үзләре генә күтәрә алмый. Ярдәмгә 15 ел дәвамында Айрат Шәмсет­ди­нов­та бала табучы хатыннар алынган. “ВКонтакте” социаль чел­тәрендә алар­ның уй-киче­реш­ләрен укып белергә була.  Аларга Айрат Фаил улы  җавап  та язган: “Сезнең изге теләклә­регезне укып, са­быйларыгызның фо­то­сурәт­лә­ренә карап, яшәргә көч алам. Мондый теләкләр булганда, мин яшәргә тиеш. Авырыйм дип булмый, мин яраткан эшемне ташлый алмыйм. Барыгызга да рәх­мәт, тагын очрашырга язсын!” Әлеге табибта бала тапкан  Га­бидә Шаһиева менә мондый сүзләр язып калдырган:   “Айрат Фаилевич! Сез бит 11 ел элек баламны иң беренче үз кулыгызга алган КЕШЕ. Шушы елларда без сезгә Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтен теләп яшәгән идек бит. Нишлисең, тормыш сынаулар бе­лән бара шул. Сез бу сынауларны җиңәрсез, Аллаһ ярдәм итәр.Безнең ярдәмнең игелеген кү­рергә насыйп булсын дип теләп калабыз!” Айрат Шәмсет­динов­ның язмышына битараф калмаучылар газета укучылар арасында да табылыр. Андыйлар өчен исәп-хисап счетлары:   +7(987)227-85-05. МТС  +7(917)269-72-73. МТС  +7(906)322-83-35. Билайн Карта Сбербанка  6761 9600 0355 7064 59 Карта Энергобанка  5398 5085 2157 3122 Карта Татфондбанка  4232 1730 0264 5106 Карта Спуртбанка  4197 8150 1105 8738 Карта Связнойбанк  5203 3907 0599 9992 Гөлгенә ШИҺАПОВА --- | 17.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Бүген 16 февраль - күренекле шагыйрь һәм рәссам Гакыйль Сәгыйров туган көн
    16.02.2015 Мәдәният Самара өлкә хөкүмәте ярдәмендә шагыйрьнең тормыш һәм иҗат юлы турында китап дөнья күрәчәк. Мин аның турында, аның ачы язмышы турында беренче тапкыр үткән гасырның алтмышынчы еллары башында ишеткәнмендер, мөгаен. Ә беренче шигырьләрен Камышлы районының татар телендә нәшер ителүче “Югары уңыш өчен” газетасында укыганмындыр, дип уйлыйм. Моны ул елларда Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген тәмамлап, юллама буенча нәкъ шушы басмага эшкә җибәрелгән, аннан соң Татарстанның Лениногорск һәм Чирмешән районнары буенча “Социалистик Татарстан” (Хәзерге “Ватаным Татарстан”) газетасының үз хәбәрчесе булган, озак еллар Татарстан радиосы белән җитәкчелек иткән, “Чаян” журналында җаваплы секретарь булып эшләгән Минвагыйз Зәйнетдинов та сагынып искә ала. Камышлыда эшләгән шушы чорда ул “Югары уңыш өчен” газетасында шигърият түгәрәген ачып җибәрә һәм аның битләрендә җирле шагыйрьләрнең шигырьләре күпләп басыла башлый. Камышлы газетасы өлкәбездә татар телендә нәшер ителүче бердәнбер басма булганга, күрше Кошки районының Иске Фәйзулла (Иске Җүрәй) авылында яшәгән Гакыйль Сәгыйров та, иҗатын дөньяга чыгару өчен, үзенең шигырьләрен бирегә җибәргәндер.    - Яшь шагыйрьнең ул чакта язган шигырьләре үзләренең гадилеге, шул вакытта ниндидер яңа фикерләр кузгатуы белән башкаларныкыннан аерылып тора иде, - дип сөйли Минвагыйз әфәнде.    Ә инде тумышы буенча Татарстанның Нурлат районыннан булган Гакыйльнең шигырьләрен бастыручы икенче басма ул, әлбәттә, “Дуслык” газетасы (ул елларда бу район Октябрь исемен йөртә иде әле) булгандыр. Шул шигырьләрне укып танышканнан соң, Нурлатта шул ук “Социалистик Татарстан” газетасының үз хәбәрчесе булып эшләгән  Рәшит Зәкиев (аннан күп еллар “Чаян” журналының баш мөхәррире булган)  яшь шагыйрьне эзләп, Иске Фәйзуллага бара да инде. Шуннан соң республиканың төп басмасында Гакыйль Сәгыйровның, ачы язмыш тарафыннан бер хәрәкәтсез калып, түшәктә генә ятып торырга дучар ителүенә карамастан, тормыш авырлык¬ларына бирешмичә яшәргә, иҗат итәргә үзендә көч табуы турында журналистның язмасы дөнья күрә, шагыйрьнең беренче шигъри тәлгәшләре басыла.   Умыртка сөягенә уңышсыз ясалган операциядән соң бөтенләй хәрәкәтсез калып, 17 яше дә тулыр-тулмас түшәктә генә ятарга дучар ителгәч тә, тешләре арасына каләмен кабып яңадан язарга, рәсем ясарга өйрәнгән талантлы шагыйрь һәм рәссам турында бу хәбәр халыкта зур кызыксыну уята, зур теләктәшлек таба. Иске Фәйзулла авылындагы бу кечкенә генә өйгә хатлар һәм кунаклар килә башлый, “Комсомольская правда” газетасы үзенең 1965 елның 5 май санында Гакыйль Сәгыйров турында “Гакыйльнең ялкынлы каләме” дип аталган язма бастырып чыгаргач, аның исеме бөтен илебезгә таныла.   Ә инде 1966 елның көзендә Та¬тарстанның Лениногорск шәһәре телевидениесе беренче тапкыр Гакыйль Сәгыйровның ачы язмышы турында телетапшыру төшереп күрсәткәч (ул аннан соң Татарстан телевидениесендә дә дөнья күрә), шагыйрь янына еш кына нефтьчеләр килә башлый. Алар аңа һәр килгән саен йә телевизор, йә суыткыч һәм башка шуның кебек башка кирәкле әйберләр бүләк итәләр, ничек тә булса талантлы кешенең тормышын җиңеләйтергә тырышалар.    Гакыйль турында хәбәр комсомолның Үзәк комитетына да барып җитә Лениногорски шәһәре хастаханәсендә алты айлап вакыт дәваланып кайткач, комсомол Үзәк комитеты хезмәткәрләре үтенече буенча Иске Фәйзуллага очкыч белән очып килеп, Мәскәүнең  Бурденко исемендәге нейрохирургия институты врач-консультанты Гакыйльнең сәламәтлеген тикшерә. Тик барыбер егетнең кул-аякларын яңадан хәрәкәткә китерү мөмкин булмый инде.  Кайчакта көчле медицина да көчсез була икән шул!   Гакыйль янына Атилла Расих, Гөлшат  Зәйнашева, Роберт Әхмәтҗанов, Шәүкәт Галиев, Илдар Юзеев һәм башка танылган татар язучылары бер-бер артлы килеп киткәннән соң, ниһаять, 1968 елда Татарстан китап нәшриятында “Беренче карлыгачлар” дигән исем астында 11 яшь шагыйрьнең, шул исәптән Гакыйль Сәгыйровның да, иң яхшы шигырьләре тупланган күмәк җыентык дөнья күрә. Ул калын тышлыкта, шактый зур тираж – 6 мең данәдә басылган. Шул яшь шагыйрьләр арасында соңрак зур танылу алган Рәшит Гатауллин,  Сәлисә Гәрәева, Ренат Харис, Зөлфәт, Разил Вәлиев кебекләрнең дә булуы Гакыйль Сәгыйров иҗатының шул чакта ук югары бәяләнүен күрсәтеп тора. Ә инде 1970 елда Татарстанның халык шагыйре Илдар Юзеевның кереш сүзе белән Гакыйль Сәгыйровның шигырьләре һәм рәсемнәре тупланган беренче “Тормыш җиле” дип аталган җыентыгы дөнья күргәч, татарның тагын бер зур талантлы шагыйре һәм рәссамы барлыгына чын-чынлап ышана башлыйсың.   Минем үземә Гакыйль белән якыннан танышу бәхете 1980 елда гына насыйп булды. Төрле дөнья мәшәкатьләре мөмкинлек бирмәгәндер инде.  Ул вакытта “Волжская коммуна” өлкә газетасының үз хәбәрчесе булып эшли идем һәм Гакыйль Сәгыйровның тормышы һәм иҗаты турында зур мәкалә язарга йөкләмә алгач, моны бик тә шатланып кабул иттем.   Бу кешенең нинди халәттә булуын яхшы белсәм дә, килеп керүгә исәнләшергә кулларымны сузгач, бернинди дә җавап күренмәгәнгә  бераз каушап калсам да, моны сиздермәскә тырышып, аның гәүдәсен сыйпап алдым. Аның куллары да, гәүдәсе дә салкын һәм җансыз иделәр. Миңа таба төбәлгән күзләре генә моңсу елмаялар иде.   Гакыйль белән дә, әнисе Хәбибҗамал апа белән дә бик озак кына сөйләшеп утырдым. Шул сөйләшүдән соң өлкәнең төп газетасында минем “Тормыш җиле” дигән шактый зур күләмле язмам дөнья күрде. Анда шагыйрьнең балачактан алып хәзерге вакытка кадәр булган тормышы яктыртылып, аңа ярдәм итү кирәклеге турында дә әйтелгән иде. Мәсәлән, аңа балачак инвалидлыгы өчен түләнә торган пенсиянең бик аз күләмдә булуы һәм аны ничек тә арттыру, өлкә китап нәшриятында җирле шагыйрьләрнең тәрҗемәсендә авторның шигырьләрен рус телендә бастыру кебек мәсьәләләр дә күтәрелгән иде.   Мин үзем төрле югары оешмаларга бу турыда хатлар язып карасам да, файдасы булмады. Пенсияне арттырырга закон юк, дип кенә җавап бирделәр.   Ә Гакыйль белән икенче тапкыр очрашуым ун ел үткәннән соң гына булды.     1990 елда өлкәбездә “Бердәмлек” татар газетасы нәшер ителә башлап, мин аның баш мөхәррире итеп билгеләнгәч, Иске Фәйзуллага хәбәрчебез Идеал Галәүтдинов белән бардык без. Шуннан соң “Бердәмлек”тә “Тормыш җиле исә дә исә” дигән күләмле язмам да дөнья күрде.    Бу очрашу газетабызны шагыйрьнең тормышы һәм иҗаты белән бәйләүче беренче җеп булды да инде. Шуннан соң “Бердәмлек”тә Гакыйль Сәгыйровның шигырьләре, хикәяләре, публицистик язмалары, рәсемнәре даими бастырыла башлады. Идеал Галәүтдиновның “Идел моңнары” ансамбле коллективы белән Иске Фәйзуллага барып, шагыйрьгә ярдәм йөзеннән берничә хәйрия концерты да оештырдык. Ә инде 1994 елның 16 апрелендә Самара шәһәре  татарлары да Металлурглар Мәдәният сараенда каһарман якташыбызның беренче зур иҗат кичәсендә катнашу бәхетенә ирешә алдылар. Казаннан бертөркем язучылар, шагыйрьләр дә килгән иде.  Гакыйль Сәгыйровның әле яңа гына Татарстан нәшриятында 5000 данә тираж белән чыккан беренче күләмле “Кабатланмас моң” дип аталган шигырьләре һәм рәсемнәре җыентыгының тәүге нөсхәсе халыкка тәкъдим ителде. Бу кичәдә шагыйрьнең Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы итеп кабул ителүе турында хәбәр яңгыратылып, аңа танык¬лык та тапшырылды.   Шушы иҗат кичәсеннән башлап (ул чакта Гакыйльгә 56 яшь кенә иде әле) аның тормышына һәм иҗатына багышланган кичәләр, очрашулар, күрешүләр даими төс алдылар. Без, Самара, Ульян өлкәләренең, Татарстан Республикасының татар җәмәгатьчелеге, бергәләшеп аның 60, 70 яшьлек юбилейларын да, дөнья күргән яңа китапларын тәкъдим итү кичәләрен дә үткәрә торган булдык. Шуларның берсендә күренекле татар шагыйре һәм рәссаме, өч төбәкнең каһарман якташы Гакыйль Сәгыйровның тормыш һәм иҗат юлына  багышланган китап чыгару кирәклеге турында тәкъдим дә яңгыраган иде.   Тик бу эш, җәмәгатьчелек тарафыннан хуплап каршыланса да, озак тормышка ашырылмыйча кала бирде. Моңа алынучылар Татарстан язучылары, журналистлары арасында күренмәгәч, бу йөкне мин үз җилкәмә салырга җөрьәт иттем.   Якташыбызның үзе исән чагында барсы турында да сорашып, белеп калырга, аның истәлекләрен диктофонга яздырырга кирәк булган да бит, тик татар акылы төштән соң, диләр бит. Шулай да шагыйрьнең архивында сакланган, әле беркайда да басылмаган кулъязмаларны, көндәлек матбугатта дөнья күргән истәлекләрне, әңгәмәләрне, язмаларны бергә туплаганнан соң, аның тормыш юлын берникадәр тасвирлый алдым, дип әйтеп буладыр, дип уйлыйм. Бу укучыларыбыз өчен кызыклы да, файдалы да булыр, дип өметләнәм. Ә бу безгә каһарман якташыбызның иҗат үрнәген, рухи көчен шушындый кыен шартларда да яшәргә көч табып,  матурлыкка омтылуын раслау мөмкин икәнлеген тагын бер тапкыр күрсәтә.   Рәфгать ӘҺЛИУЛЛИН 7 | 16.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Культурно спортивный комплекс «КАИ ОЛИМП» приглашает посетителей (УСЛУГИ)
    13.02.2015 Спорт Культурно спортивный комплекс «КАИ ОЛИМП» - это: торжественно открытый в 2010 году плавательный бассейн «КАИ ОЛИМП» площадью 11000 м2 с одним из лучших в Европе плавательном бассейном (ванна 25х50 м, игровой зал 840 м2, зал «сухого плавания» 240 м2, тренажерный зал 220 м2).   Приглашаем Вас посетить наши новые услуги: Кислородный коктейль; Фитосауна "Кедровая бочка"; Инфракрасная сауна; Чайный бар; Медицинский осмотр для посещения бассейна. Всю интересующую информацию можно уточнить у администраторов крытого плавательного бассейна по тел.: 562-03-85. Универсальный спортивный зал:     Открытый в 2007 году универсальный спортивный зал площадью 4000 м2 (с игровым залом 32 х 48 м, тренажерным залом 500 м2, залом единоборств 18 х 24 м).     Всю интересующую информацию можно уточнить у администраторов универсального спортивного зала по тел.: 231-02-39. Футбольный стадион:     Футбольный стадион с искусственным покрытием, беговыми дорожками и трибунами на 1500 мест. На его открытии в 2010 году присутствовали инспекторы FIFA.   Всю дополнительную информацию можно уточнить по телефонам:  Рабочий: 562-03-80 Мобильный: 8-900-322-8824, 8-937-280-2262 - Гумеров Рамиль Зарифович.   полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Укытучылар бәхәсләшә – укучылар ни әйтер?
    16.02.2015 Мәгариф Газетабызның 30 гыйнвар санында дөнья күргән “Укытучының яшен сорамыйлар” дигән язма зур бәхәс уятты. Биектау районындагы Мәмдәл мәктәбендәге хәлләр бәян ителгән мәкалә газета укучылар арасында да, “Матбугат.ру” сайтында да бик күпләрнең игътибарын җәлеп итте. Әлеге язма чыккач, Мәмдәлнең мөхтәрәм пенсионер укытучыларыннан канәгатьсезлек белдергән тагын бер хат килде. Алар язма авторы Сәрия Садрисламованы директор ягына авышуда гаеплиләр. Шунысын әйтергә кирәк: газета пычрак атышу яки кемнедер дуслаштыру, дош­манлаштыру урыны түгел ул. Без үз чиратыбызда ике як­ның да фикерен җиткердек. Нәтиҗәне укучы чыгара, ә дөрес карар кабул итү белән район мәгариф бүлек­ләре, ахыр чиктә, Татарстан Фән һәм мәгариф министрлыгы шө­гыль­­ләнә. Һәрхәл­дә шулай булырга тиеш. Моннан тыш, хезмәт инспекциясе, инде эшләр зурга китсә, суд бар. Ә журналистларның андый вазыйфасы юк.   Хәтерләсәгез, мөхтәрәм укы­тучы Зөмәрә Шәрәфетдинова аларны эштән җибәргәндә, директор хезмәт кенәгәләрен селкеде, дип язылган иде. Директордан сорагач, ул моны инкяр итә. Ә инде дирек­тор­ның, укытучыларга бүләк бирдек, очрашуларга чакырдык, диюен пен­сионер-укы­тучылар булмаган факт итеп кабул итә. Мәгълүмат техноло­гияләренә килгәндә дә, директор укытучыларның белеменә карата бер начар сүз дә әйтми, мәгълүмат технологияләрен бел­мәүдә гаеп­ләми. Бары лаборатор эшләрдә кул­лану җитми, ди. Укытучылар бу яктан проблема булмавын җиткерә. Ике якка да үз фи­керләрен җиткерергә мөмкин­лек бирелде кебек.   Без олы яшьтәге укытучы­ларның белем дәрәҗәсенә карата да шик белдерә алмыйбыз. Югыйсә газетабызда Рәис абый Саттаров­ның хезмәте, сәләтле укытучы булуы, районда бердән­бер экологик музей оештыруы турында язма бас­тырган булыр идекме? Бу укы­ту­чыларның берсе дә начар белем бирде дигән сүз юк. Кәүсәрия апа Саттарова “Иң яхшы укытучы” гран­тын откан, Нурания апа да – тәҗрибәле укытучы, аның укучылары да төрле бәйгеләрдә җиңү яулаган икән. Лаеклы ял вакыты җитеп тә, һаман да эштән аерылырга теләмәү – бу үзе үк эшне ярату билгесе.   Хатта әйтелгәнчә, мәктәп директоры укытучыларны район башлыгы исеме белән куркытып гариза язарга мәҗбүр иткән икән. Зөмәрә апа әйтүенчә, ул рай­он башлыгына кергән, җи­тәкченең бу хакта эштән җибә­рергә дигән күрсәтмәсе булмаган. Игътибар итсәгез, язмада район мәгариф бүлеге башлы­гының да бу мәсьә­ләгә карата фикере бар. Белгәне­безчә, кыскарту эшләре директор­ларның үз белдекләре белән генә башкарыла торган эш түгел. Инде укытучыларны гариза яздыруга килгәндә, аларны беркем дә кулыннан тотып яздырмагандыр. Язган очракта да Хезмәт кодексында, ике атна дәвамында алар фикерләрен үзгәртергә хокуклы, дип язылган.   Мәкалә “Матбугат.ру” сайтына куелгач, Интернетта әлеге язма турында фикер алышулар башланды. “Сәрия, бәлкем, син алдыртырсың мәктәп директорын”, – дип яза берсе. Икенчесе: “А” дип әйткәнсең икән, давай “Б”сын да әйт! Туз­гыттың осиное гнездоны, давай дальше ачыкла, әль боишсә? Наверное!! Куркаклар күбәйде, прсидәтел дә катнашкан, куркырлык шул”, – дип куркаклыкта гаепли. Тик директорны эштән алдырту безнең вәкаләтләргә керми шул. Мәга­риф министры газетабызда басылган язмаларны укып бара дип беләбез, шуңа күрә ул хакта күптән хәбәрдардыр инде...   ...Гадәттә, лаеклы ялга чыккач, мәктәп пенсионер укытучылар белән элемтәдә тора. Укучылар белән очрашулар оештырыла. Бу очракта хәлләр күңелле түгел. Үпкә саклаудан файда юк. Инде укытучылар эштән киткән. Бу очракта кемдер юл куярга, гаепсез булган очракта да эшне тыныч юл белән хәл итәргә тырышырга иде. Ярый, директор тарафыннан игътибар җитмәгән булсын, ди. Әмма өлкән укытучылар күпкә тәҗрибәлерәк бит. “Мин җиңдем” дигән түгел, “мин юл бирдем” диюе күпкә акыллырак гамәл түгелме? Бу сорауга җа­вапны һәркем үзе таба. Мәктәптә һаман да тикшерүләр дәвам итә. Монысы да укучылар файдасына түгел. Ә газетада чыккан язма ике якка уртак тел табарга ярдәм итмәсә дә, аның файдасы барыбер бар. Башка мәктәпләрдә мондый гауга чыкмасын иде. Ахыр чиктә, сезне укучыларыгыз күреп тора бит, хөрмәтле укытучылар! Сез аларга белем генә түгел, тәрбия бирү белән дә шөгыль­ләнәсез түгелме? 21 | 13.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Чыңгыз Айтматов: Бөек солдат, бөек шагыйрь – Муса Җәлилне тудырган татар халкы алдында баш иям
    16.02.2015 Җәмгыять Русия күп милләтле һәм төрле динле халыклар тарафыннан үз җирләре нигезендә оешкан федератив дәүләт. Рус дәүләтенең иминлегенә куркыныч янаган чорлар да, аның бәйсезлеген саклап калу өчен барган канлы сугышларда да, славян халыклары белән бергә төрки халыклары да Ватан бәйсезлеге өчен гомерләрен корбан иткәннәр. Русиянең постсовет чорындагы киләчәге аналитиклар фикеренчә, милләтләр арасындагы тынычлыкка тулысынча бәйләнгән. Шуның өчен дә 2011 елда илебездә милли -ара тынычлык, толеранатлык принципларына нигезләнгән сәясәтне тирәнәйтүне күздә тоткан карарлар Уфада февраль аенда үткән Русия Дәүләт советы утрышында кабул ителде. Шулай ук 2011 елда ике тугандаш халык — татар һәм башкорт милләтләре арасындагы дуслык һәм хезмәттәшлекне киңәйтүгә юнәлдерелгән республикаларыбыз президентлары арасындагы рәсми очрашулар илебезнең иминлеген ныгытуга һәм милләтләр арасында дуслыкны урнаштыруга юнәлдерелгән. . Шул күзлектән чыгып карасаң, 2010 елда әтиле-уллы Басыйровларның «Ватанга тугры калдылар» дигән документаль повесте , «ТАТМЕДИА» ААҖ филиалы «Идел –Пресс» полиграфия –нәшрият комплексында басылып чыгуы, вакыт тәлапләренә җавап бирә. “Бу китап татар халкының бөек улы, патриот – шагыйрь Муса Җәлил һәм аның көрәштәшләре, Башкортстан җәлилчеләре, Бөек Ватан сугышында зур каһарманлык күрсәткән Украинада, Белорусиядә, Польшада, Франциядә партизан отрядларында йөргән, “Идел-Урал” легионында булган, концлагерьдә, төрмәләрдә, сөргеннәрдә газап чиккән якташлар турында”, -диелә кереш сүздә.   Билгеле булуынча, татар халкының тарихи тамырлары бик тирән. Безнең татар халкына хезмәт сөючәнлек, талант, тырышлык, башка милләтләр белән дус-тату яшәү хас.Нинди генә авыр сынулар килеп туган трагедик чорларда да авырлыклар алдында халкыбыз баш ими , рух ныклыгын югалтмый.   Ил язмышында килеп туган дәһшәтле сугыш чорларында да(1612, 1812, 1941-1945 еллар) татар халкы башка милләт вәкилләре белән иңне- иңгә куеп үзләрен аямыйча Ватаныбызның азатлыгы өчен көрәшкәннәр.   Бүген кешелек дөньясында төрле милли-ара мәдәни казанышлар, ачышлар чорында , әлбәттә үз-үзеңне табу . бер яктан, үз-үзеңне шәхес итеп таныту үскәннән үсә бара. Бу яклап халкыбызның каһарман улы, патриот –шагыйрь Муса Җәлилнең Бөек Ватан сугышында күрсәткән батырлыгы Прометей батырлыгына тиң.   Бөтен дөньяга мәгълүм булуынча, Муса Җәлилнең рух ныклыгын, Туган иленә булган сөюен, хәрби антын фашистлар кулына әсирлеккә төшкәч тә сындыра алмыйлар. Бөек татар халкының легендар улы гомеренең соңгы көненә тиклем үзендә явыз фашистларга каршы көрәшергә көч таба. Каһарман шагыйрнең “ Моабит дәфтәре” диеп аталган шигырьләр җыентыгында шундый сүзләр дә бар: “ гомерем минем моңлы бер җыр иде үлемем дә яңгырар җыр булып… соңгы җырым палач балтасына башны куйган килеш языла .”.. Шигырьләре язылган дәфтәрләрне Брюссельдәге совет консуллыгына бельгияле А. Тиммерманс — антифашист тапшыра. Төрмәдә ул Җәлил белән бер камерада тоткынлыкта була. 1953 елның 25 апрелендә “Литературная газета” да “Моабитта язылган шигыр ләр” дигән гомуми баш астында шагыйрь Муса Җәлилнең тоткынлыкта иҗат иткән шигырьләре рус телендә беренче мәртәбә дөнья күрде.Бу шигырьләр татар әдәбиятына, гомумән татар халкына йөз аклыгын китерде. Меңнәрчә чакрымнар, төрле- төрле дәүләт чикләрен үтеп, шагыйрнең “ палач балтасы астында” язылган шигырьләре, аның иленә, халкына, тугрылыгын тагын бер кат раслап, туган җиренә кайтты. Муса Җәлил фашизмга каршы иң каһарман көрәшче булып дөнья күләм символга әйләнде.   Муса Җәлил гомере һәм “..палач балтасына башны куйган килеш “язылган соңгы шигырьләр –үлемгә елмаеп карау көченең тиңсез үрнәге. Андый көчле ихтыярлы кешеләр, шагыйрьләр җирдә сирәк була, шундыйлар хакында легендалар туган да. Муса Җәлил -үзе х акында үзе тудырган легенда- XX гасыр легендасы .   Әдипнең шигырьләре явыз фашизмга каршы көрәштә Җир шарында яшәгән төрле милләт һәм дин кешеләренең гомуми әхлак бердәмлеге — “катехизисы” булып янгырый.   Әйтергә кирәк, үткән гасырның 1990 елларында башланган үзгәртеп кору сәясәте яшьләрне патриотик рухта тәрбияләү эшенә зур зыян китерде. Үкенечкә каршы рухи кыйммәтләргә караш үзгәрде. Ватан өчен, Хакым өчен, кешеләр өчен дигән төшенчәләр аста калып, үзем өчен, байлык өчен, шәхси иминлек өчен, дигән карашлар өстенлек алды. Дөрес, соңгы чорда патриотик тәрбиягә ныграк әһәмият бирергә дигән фикерләр яңгырый яңгырвын. Менә шушы шартларда җәлиләрнең батырлыгы турында сөйләү, яшь буынны патриотик рухта тәрбияләүдә зур әһәмияткә ия. Муса Җәлилнең һәм аның көрәштәшләре турында күп эзләнүләр нәтиҗәсендә язылган бу яңа документаль повесть әтиле-уллы Басыйровларның уникаль һәм зур фәнни хезмәте булып тора.   Муса һәм аның көрәштәшләре турында инде йөзләгән китаплар язылган, сәхнә әсәрләре эшләнгән. Җәлил образы әдәбиятта һәм сәнгатьтә бик күп чагылдырылган, төрле яктан ачылган. Гази Кашшаф, Шәйхи Маннур, Роберт Бикмөхәммәтов, Юрий Корольков, Исхак Зәбиров, Шәмси Хамматов, Рафаэль Мостафин, Леон Небенцаль һәм башка авторларның китаплары чыкты. Роман, повестьлар, монографияләр, очерклар иҗат ителде. Тик соңгы чорда гына Шаһинур Мостафинның “Хәтер яктысы”, Искәндәр Гыйләҗевның “Идел-Урал” легионы”, Әбделхан Әтәмҗанның “Муса Джалиль” и его соратники в сопротивлении фашизму” кебек китаплар өстәлде. Мәшһүр композитор Н.Җиһанов “Җәлил” операсын язды. “Ватанга тугры калдылар” дигән документаль повестьтә җәлилчеләр арасында Башкортостаннан чыккан милләттәшләребезнең дә байтак икәне әйтелә. Башкортостан җәлилчеләре турында матбугатта аерым мәкаләләр басылып чыкса да, алар турындагы язмалар бер урында тупланган китап әлегә юк иде.   Татар халкының, Бөек Ватан сугышы чорындагы тарихын өйрәнү, аны пропагандалау, яшьләр арасында патриотик тәрбия алып баручылар өчен бу китап аеруча әһәмиятле.   Укчы карамагына бирелгән бу документаль повесть үз төзелеше белән кереш сүздән, җиде бүлектән һәм авторлар турында белешмәдән тора. Кереш сүз “Батырлык һәм тугрылык символы” исеме астында сайланган теманың һәм язылган хезмәтнең зур актуальлеккә ия булуын тагын да бер тапкыр раслый.   Егерме бер параграфтан торган беренче булектә тарих күзлегеннән “Идел-Урал” легионының барлыкка килүе тасвирлана. Бүлектә архив документлары, шул вакыйгада катнашучыларның истәлекләре, Татарстанның күренекле тарихчысы Искәндәр Гыйләҗевның “Легион “Идел-Урал” дигән фундаменталь хезмәте дә нигездә урын алган.   Икенче бүлек “Шәһит булдылар изге сугышта”дигән исем астында 14 параграфтан тора. Беренче параграфта архив материалларына, күп санлы истәлекләргә һәм башка тарихый материалларга таянып Муса Җәлилнең данлыклы тормыш һәм көрәш юллары күрсәтелгән. Муса Җәлил һәм көрәштәләренең дошман тылында да үз Ватаннары алдында биргән хәрби антларына тугры калып зур батырлык күрсәтүләре чагылыш тапкан. Күпләре илебезнең бәйсезлеге, якты киләчәге өчен батырларча һәлак булган. Шунысын әйтеп үтү урынлы булыр, алар арасында күп милләтле СССР ның төрле вәкилләре була.Шулар арасында: Гайнан Курмаш, Әхәт Атнашов, Үзбәкстаннан-Фоат Сәйфелмулюков, Татарстаннан –Абдулла Алиш, Абдулла Баттал, Зиннәт Хәсанов, Башкортостаннан-Фоат Булатов, Гариф Шабаев, Сәлим Бухаров, Пенза өлкәсенән-Әхмәт Гимаев.. Билгеле булуынча, Муса Җәлил 1942 елның июнендә Бөек Ватан сугышы тарихында киң билгеле Мясной Бор станциясе тирәсендәге үлем үзәнендә яраланып, әсирлеккә эләккән. Ленинград өлкәсендә, Латвия ССРнда, Польшадагы концлагерьда, Берлинан ерак түгел Вустрау дигән аерым лагерьда булган. Дошманның үз оясында яшерен оешма төзеп, аның белән җитәкчелек иткән. Ничә еллар буена Җәлил һәм аның көрәштәшләре хыянәтчеләр исемлегендә йөри. Әмма бөек шагыйребез һәм аның көрәштәшләре нинди гегә авыр газапларга дучар булсалар да сынмыйлар, сыгылмыйлар. Ватанга,халкына тугры булып калалар.   Әйтеп үтүебезчә, фашист тоткынлыгында да Муса Җәлил пролетар шагыйрь Маяковскийның “ Я хочу, чтоб к штыку приравняли перо…», дигән чакыруын тормышка ашыргандай, дошманның үз өнендә каләмен аның күкрәгенә төбәгән.   Ә менә”Җәлилләрне аклау юлында”исемле параграфта (96-107 битләр) авторлар тарафыннан билгеле булмаган фактлар ачыла: Муса Җәлилнең исемен аклауда Башкортосанның Чакмагыш районында туып үскән, күп еллар дәвамында Татарстан партия өлкә комитетын җитәкләгән, күренекле дәүләт эшлеклеләре Зиннәт Моратов һәм Салихҗан Батыевларның роле зур була.   Бүлекнең “Шагыйрьнең беренче укытучысы” дигән параграфы күренекле мөгаллим, Ленин ордены бүләк иясе Габдулла Габдрахман улы Усмановка багышланган. Мусаның шагыйрь һәм шәхес буларак формалашуында, бала чактан ук кечкенә Мусаның күңелендә белемгә, Туган иленә тугрылык , мәһаббәт тәрбияләүдә беренче укытучысының роле документаль фактларга нигезләнеп тасвирланган. (107-118 битләр)   Өченче бүлек “Җәлилнең көрәтәшләре” дигән исем астында, ул өч параграфтан тора (119-174 битләр). Бу булектә чагылыш тапкан реаль геройлар М.Жәлилне күреп белгән, аралашкан кешеләр шуларның берсе-Рушат Хисаметдинов, ул шагыйр белән Демблин крепостенда тәү тапкыр очраша. Әсирләрне милләтенә карап төрле лагерьларга җыялар, татар –башкорт милләтеннән булган әсирләрдән “ Идел-Урал “ легионы формалаша. Легиончылар фашистларга каршы көрәш алып баралар, яшерен рәвештә төрле телләрдә “Йолдыз”, “Патриот”, “Дүртенче комитет” исемнәре астында листовкалар бастаралар. Муса дошман тылындагы башка яшерен оешмалар белән бәйләнешкә керә, яшерен рәвештә Бушманов, Рыбалченко, Иконников кебек рус патриотлары белән тыгыз бәйләнештә була.   Дүртенче бүлек “Хөсәен Мөхәммәтов-825 батальонны партизаннар ягына алып чыгучы”дип атала, 23 параграфтан тора.Хөсәен Мөхәммәтов, шушы хезмәт авторларының якташы, чыгышы белән Башкортостаның Чакмагыш районы Кәшәк авылынан. Яшьлек елларында комсомол эшендә актив катнаша. Совет Армиясе сафларына чакрылгач, хәрби курслар тәмамлый. Сержант , ә соңынан СССР ның көнбатыш чигендә лейтенант званиясе алып Бөек Ватан сугышын элемтә взводы командиры вазыйфасында каршылый . Дәһшәтле сугышның беренче көннәренән үк бөтен авырлыкларны да үз җилкәсендә татырга туры килә аңа. 1941 елның августь аенда 12 Армия составында авыр сугышларда әсирлеккә төшә. 1942 елны Польшада урнашкан Едлинода “Идел-Урал “легионы оештырыла һәм соңрак легионның беренче батальоны белән партизанар ягына чыга.(175-257 битләр). Бишенче бүлектә язылуынча Муса Җәлил һәм аның көрәштәшләре оештырган яшерен оешма сотавында, шулай ук “Идел-Урал”легонында Башкортостанан чыккан кешеләр да аз түгел. Алар татар һәм башкорт халкының батыр уллары: Рәхим Саттар, Әмир Үтәшев, Нигъмәт Терегулов, Муллаян Габдуллин , Галим Садыйков, Хәниф Мөхәммәтов, Зәки Зөбәеров, Галимҗан Галиев һәм башкалар.Китап авторлары бу бүлекне бик күп кызыклы материаллар туплап әдәби документаль повесть югарылыгына җиткереп язганнар.(258-397 битләр).   Алтынчы бүлек дәһшәтле сугыш елларында Җәлил белән очрашкан Башкортостанның Чакмагыш районында туып үскән каһарман егетләргә багышланган. Алар Иске Калмаштан Нурдәүләт Акчурин, Уйбулат авылыннан Хөсәен Тимерханов Соңрак бу сугышчылар француз партизаннары белән бергә фашистларга каршы көрәштә катнашып, алар җиңү яулап, Туган илебезгә исән-имин кайталар.(398-456 битләр).   Җиденче бүлек “Сез табарсыз килеп шушы эздән”( 457-521 битләр) Алтмыш елдан артык вакыт язучылар, галимнәр, җурналистлар, сәнгать әһелләре шагыйрьнең героик образын үзләренең әсәрләрендә чагылдырдылар. Бу бүлектә китап авторлары зур ихтирам белән күренекле рус шагыйре, Ленин премиясе ,СССР Дәүләт премиясе лауреаты, Социалистик Хезмәт Герое Константин Симоновның Муса Жәлилнең тормыш юлын ачыклау юнәлешендә искиткеч зур өлеш кертүле хакында язалар. Билгеле рус язучылары А.Фадеев, А Сурков, Ю. Корольков, И. Френкель, В .Кузнецов шагыйрьнең якты исемен Туган иленә кайтаруда бетмәс тырышлык керткәннәр. Муса Җәлилгә багышлап күренекле татар классигы Г. Әпсәләмов ның “Агыла болыт “ романы, Ш. Маннурның “Муса” романы, язучы Ә Фәйзинең “Муса Җәлил” либреттосы, С Хакимнең “Эзлиләр Европа буйлап” дигән поэмасы һәм башка бик күп әсәрләр иҗат ителгән. Укучылар өчен әлегә чаклы аз билгеле булган мәгълүмәт- аның улыАльберт Җәлилов хакында да бик җылы язылган. Ул подполковник званиясендә Совет Армиясендә 1976-1988 елларда отставкага чаклы хезмәт иткән.   Йомгаклап шуны әйтәсе килә. Укучыларга тәкъдим ителгән документаль повестьның авторлары аталы- уллы Басыйровлар бу китапны язар өчен ничә дистә ел күләмендә зур ком таулары арасыннан бөртекләп алтын җыйган кебек Муса Җәлил хакында барлык мәгълүмәтләрне дә туплап монография дәрәҗәсендәге фәнни-популяр хезмәт язганнар. Бу үзе бер гражданлык батырлыгы! Административ хокук фәнендә шундый төшенчә бар- ул стимул нормалары дип атала. Шуның нигезендә Башкортостанның һәм Татарстанның шул компетенциягә ия булган дәүләт органнары җитәкчеләре аеруча хезмәтләре өчен граҗданнарны материаль яки мораль яктан бүләкләргә хаклы.Әйткәндәй, авторлар ике республиканың да җитәкчеләренә, кайбер депутатларга, предприятие җитәкчеләренә һәм язучыларга «Ватанга тугры калдылар» документаль повестларын автогрофларын куеп бирделәр. Шик юк, ике тугандаш респулика җитәкчеләре, тиешле җәмәгать оешмалары бу китапның авторларын республика күләмендәге Дәүләт премиясенә( Муса Җәлил премиясенэ) лаеклы дип табарлар дигән ышаныч белдерәсе килә.Чөнки аларның документаль повесты Советлар Союзы Герое, Ленин примиясе лауреаты, патриот –шагыйрь Муса Җәлилгә багышланган. Чынлап та патриотизм төшенчәсе гасырлар буена дөнья цивилизацияләре тудырган рухи кыйммәтләрнең берсе дип таныла һәм авторларның шушы документаль повесте моны ачык исбатлый.   Бу документаль повесть соңгы вакытларда Муса Җәлилнең каһарманлыгын инкар итәргә маташучы бәгъзе берәүләрнең нахагын юкка чыгара. Бу хезмәт һичшиксез тиешенчә баһалауга лаек.   Хокук һәм дәүләт”Нәшрият йортының (Мәскәү) Башкортостан һәм Татарстан буенча вәкиле, юр.фәннәр кандидаты, Башкортостанның атказанган юристы Гаяз Фәйзуллин   УрГЮА экология һәм җир хокугы кафедрасы соискателе, юрист,Лия Фәйзуллина Адрес: Казан, Х. Такташ урамы, 41-84   Моб. 8919-640-77-64 и E-mail: gayaz fajzullin@yandex.ru   Тирән эчтәлекле, фотоиллюстрацияләргә бай булган китап чыгарган авторларның үзләре турында:   Басыйров Хәйдәр Фәйзрахман улы 1939 елда Башкортстан Республикасы Чакмагыш районы Югары Аташ авылында туган. Хезмәт юлын Уфада техник училищесында төзүче һөнәре алып Казахстанның Кустанай шәһәрендә башлый. 1960-1965 елларда Башкорт дәүләт университетының филология факультеты татар һәм урыс телләре – әдәбиятлары бүлегендә укый. 1965 елдан алып Чакмагыш районының “Игенче” гәзитендә әдәби хезмәткәр булып эшли башлый. 1968-1975 елларда ВЛКСМның Чакмагыш райкомы беренче секретаре итеп сайлана. 1975-2002 елларда районның “Игенче” гәзите мөхәррире булып эшли. . 27 ел буе район гәзите мөхәррире йөген тарту чорында да гаять зур тәҗрибә туплый. Беренче китабы – “Кая бара бу дөнья” исемле хикәяләр җыентыгы 1999 елда басылып чыга. Аңа Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелгән. Ул район “Игенче” гәзите редакциясенең язучы Вазих Исхаков исемендәге премиясенә лаек була. Яшьлегендә ВЛКСМның XVII съезды делегаты итеп сайлана.   Басыйров Айдар Хәйдәр улы 1972 елда Башкортстан Республикасы Чакмагыш авылында туган. 1994 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. 1995 елда Уфадагы “Шәрык” радиокомпаниясендә тапшырулар алып бара. Университетта укыганда бер үк вакытта Ризаэтдин Фәхретдин исемендәге мәдрәсәдә дә белем ала. Ислам тәгълиматын тирәнрәк өйрәнергә теләп, 1996-1997 елларда Мисырның башкаласы Каһирә шәһәрендә “Әл-Әзһәр” университетында укый. Аннан кайткач, Чакмагыш районының “Игенче” гәзитенә бүлек мөдире булып урнаша. Әлеге көндә дә шул вазыйфаны үти. Гәзит битләрендә яшьләр, спорт, дин, мәдәният һәм башка темалар буенча мәкаләләре чыга. Җәмәгать башлангычында дини мәгърифәтчелек белән шөгыльләнә.   2009 елда диссертация яклап, философия фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә ала. 1990 еллардан алып әдәби иҗат белән шөгыльләнә. , “Имтихан” исемле юмористик хикәяләр җыентыгы авторы. “Игенче” гәзите редакциясенең Вазих Исхаков исемендәге премиясе белән бүләкләнә. Адреслары: 452200, Республика Башкортостан, село Чекмагуш, ул. Западная, 10.   Тел.: 8(34796) 3-28-69 (Хайдар Файзрахманович).8-917-784-68-00 (Айдар Хайдарович) E-mail: aidar-basyrov@mail.ru | 13.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Җәлил хәзрәт Фазлыев: “Ышануны хөрмәт итәргә кирәк!”
    16.02.2015 Дин Татарстанның баш казые, Балтач районы имам мөхтәсибе Җәлил хәзрәт Фазлыев сөйләгән вәгазьләрне тыңлап, язган китапларны укып туя торган түгел. Ислам дине, шәригать кануннары турында гыйлем ияләренең акыллы фикерләрен, шигъри юлларын, тормыштан мисаллар китереп, шулкадәр аңлаешлы, тәмле тел белән яза ул. Гади җөмләләрдән оешкан тирән фәлсәфи фикерләр беркайчан онытылмаслык булып күңелгә сеңәләр дә, җанны тетрәтеп, яшәү-үлем-мәңгелек турында уйланырга мәҗбүр итәләр. Балтач районы, Борбаш авылында туган һәм шунда гомер кичерүче Җәлил хәзрәт дин белән кызыксынучыларга “Гомер баскычлары”, ”Әле соң түгел...”, “Тигез гомер итегез”, “Җәлил хәзрәт дәресләре”, “Әти-әниләргә нәсыйхәт” һәм башка җыентык-китаплары аша да таныш. – Җәлил хәзрәт, сез 1956 елда – денсезлек, дингә каршы көрәш чорында тугансыз. Шулкадәр эчкерсез иман-ышануны дин яңарган заманга кадәр ничек саклап килә алдыгыз?   – Без денсез вакытны хәтерләмибез. Минем әбием белән бабам биш вакыт намаз укучылар иде. Өйдә һәрберебезгә ашар алдыннан кычкырып бисмилла әйтәсе, аннан кычкырып дога кыласы иде. Әти белән әни дә әбигә буйсыналар, шәригать кушкан әдәп-тәртип белән яшиләр иде.   Дүртенче сыйныфта укыганда үзебезнең урамда яшәүче Фатыйх абый янына барып, гарәп әлифбасы өйрәнергә талпынып карадым. Аннан миңа ул имланы күршебез, итекче Габдерахман абый өйрәтте. Миңа “Иман һәм гыйбадәт” китабын биреп чыгарды. Мәктәптә мактанасы килеп, гарәп хәрефләрен өйрәнүемне әйткәч, шелтәләделәр. Ә мин: “Нигә фашист телен – нимесчә өйрәнергә ярый, ә Коръән телен ярамый?” – дип ризасызлык белдердем. Шулай да, бик яхшы укыгач, барлык олимпиадаларга да йөргәч, спорт ярышларында, концерт-спектакльләрдә дә актив катнашкач, укытучылар миңа хәерхаклы мөнәсәбәт күрсәттеләр. Инглиз теле укытучысы Зөлфия апа белән гарәп әлифбасы китабын сорап, Казан дәүләт университетына хат та язып карадык әле, әмма андый китап студентлар өчен генә дигән җавап килде. Аннан Көнчыгыш телләр белгече, филолог Җәмил Зәйнуллин телевизордан гарәп хәрефләрен өйрәтә башлады. Бу алфавитны үзем җентекләп өйрәнгәч, Казанда югары белем алып, авылга эшкә кайткач, теләге булган авыл балаларына гарәп теле өйрәтә башладым. Бик күп бала җыелды.   – Сез дә балаларыгызны әби-бабагыз үрнәгендә үстердегезме?   – Мәктәпне бик яхшы билгеләргә тәмамлаганнан соң мин Казан авыл хуҗалыгы институтының икътисад факультетында укыдым. Тулай торакта Николай исемле керәшен егете белән яшәдек. Мин аңа әйтеп куйдым: “Бүлмәгә дуңгыз ите кертмисең, юкса, аерым ашыйбыз”.   Әле хәләл ризыклар турында уйларга да юк ул заманда. Дин кушканча дөнья көтүләре авыр икән, шуңа балаларымны ислам кысаларында яшәргә өйрәтмәм дип күңелемә беркетеп куйган идем. Әмма гаилә корып, балалар үстерә башлагач, фикеремне үзгәрттем – баланы дин генә чын кеше итә ала дигән нәтиҗәгә килдем.   Хатыным Гөлфәния үзебезнең районның Көшкәтбаш авылыннан, педагог-тәрбияче. Аның белән ике ул, бер кыз үстердек. Балаларга догаларны аз-азлап өйрәтә килдем. Олы улыбыз Булатка 9 яшь тулган көнне: “Улым, бүген мин сиңа бер намаз бүләк итәм”, – дидем һәм ул шул көннән бер вакыт намаз укый башлады. 10 тулганда ике намаз бүләк итәм дидем. Бездән күреп, үзләре теләп, улларыбыз Булат белән Алмаз да, кызыбыз Айсылу да 11 яшьләре тулганда 5 вакыт намаз укыйлар иде инде.   – Хәзер телевизордан, интернеттан үтереш-суеш, шәрәлек, оятсызлык күрсәтелеп, тормышта әдәпсезлек чәчәк атканда балаларны чиста күңелле, тәртипле, әхлаклы итеп ничек саклап калырга?   – Риваять. Баласыз хатын бер ананың яшь баласын урлый. Анасы, баласын эзләп табып: “Бу минем балам, кире кайтар”, – дигәч, тегесе: “Юк, бу бала минеке”, – дип дәгъва кыла. Мәсьәләне хәл итү өчен Сөләйман (г.с.) янына баралар. Ул исә баланы бер бүкән өстенә яткыра да, кылычлы сакчыны чакырып китереп әйтә: “Шул баланы урталай чап та, яртысын берсенә, яртысын икенчесенә бир”, – ди. Баланың үз анасы “аһ” итеп кычкырып җибәрә һәм әйтә: “Бу минем бала түгел, әнә теге хатынга бирегез”, – дип, баласының гомерен саклап калыр өчен иң кадерле йөрәк җимешеннән баш тарта. Сөләйман (г.с.): “Баласыннан баш тартканы – аның чын әнисе, шуңа бирегез”, – дип хөкем чыгара. Ягъни, бала, иң беренче чиратта, әнисенең газизе һәм төп тәрбияче – әни кеше. Ә әтиләр баланы шәхси үрнәк белән тәрбияләргә тиеш. Бала алдында әти кешенең – гаиләнең терәк-таянычы, гаиләне саклаучы һәм үз сүзендә тора белүче, ихтыярлы кеше булуы мөһим. Әти-әнисенә якын-газиз булган кебек, бала бакча тәрбиячесенә дә, укытучыларга да, хәтта әби-бабасына да ул кадәр якын була алмый. Ата-анага шуны белү һәм баласына җиткерү-сеңдерү зарур: кешене кеше иткән дүрт сыйфат бар – акыл, дин, оят һәм игелекле гамәлләр. Бүген күп әти-әни, балага җиңел булсын дип, бөтен эшне үз өстенә ала, шулай итеп, баласының хөрмәтен казанмакчы була. Ләкин бу – ялгыш фикер. Киресенчә, баланы кечкенәдән әти-әнисенә, өлкәннәргә, мохтаҗларга ярдәм итүдән тәм табарга, рәхәтлек алырга өйрәтергә кирәк.   Һәркайсыбызның бурычы – үзебездән соң безгә караганда яхшырак бала калдыру, берне генә түгел, берничәне. Хакыйкатьтә, дөньяда чишәсе бер генә мәсьәлә бар, ул – яхшы тәрбияле бала үстерү. Бер генә һөнәр бар, ул – әти-әни булу. Әгәр дә кешелек дөньясы үзенең әти-әни вазыйфасын җиренә җиткереп үтәп, бала тәрбияләү мәсьәләсен хәл итә алса, башка проблемалар үзләреннән-үзләре чишелеш табачак. Балаларыбыз дөньяда һәм ахирәттә бәхетле булсын дисәк, аларны Аллаһны танырга һәм аның хөкемнәренә риза булып яшәргә өйрәтү – һәр ата-ананың бурычы. Әгәр кечкенә вакытта балага Аллаһ турында сөйләмәсәң, картаймыш көнеңдә Аллаһы Тәгаләгә балаң турында сөйләргә туры киләчәк.   – Җәлил хәзрәт, тәрбия дигәндә тел мәсьәләсе дә калкып чыга. Татар телен саклауда дин дә үз өлешен кертергә тиештер бит, кайвакыт вәгазьләрне урыс телендә укыйлар, күңел шуны һич кабул итми...   – Әйе, кызганыч, тар фикерле дин әһелләре әле бүген дә: “Исламда милләт юк, милли үзенчәлекләргә, гореф-гадәтләргә урын юк”, – дип акыл саталар. Безнең кебек милли азчылыкны, дини азчылыкны да тәшкил итүче халыкка үзебезнең милли үзенчәлекләребезне саклау аеруча мөһим. Бездә телне югалту – динне югалтуга бәрабәр. Телебезне, гореф-гадәтләребезне оныту безне урыслашуга, шуның белән бергә динебездән ваз кичүгә дә китерә. Үз заманында Шиһабетдин Мәрҗани хәзрәтләре дә: “Өч төрле әйбер диндә булмаса да, динне саклый: алар – милли тел, милли кием, милли гореф”, – дип язды. Аллаһ Раббыбыз Коръәндә: “Җир вә күкләрнең төзелеше, вә телләрегез, вә төсләрегез төрлечә булуы Аллаһының галәмәтләреннәндер, әлбәттә, Аллаһының бу эшләрендә белем ияләре өчен дәлилләр бардыр”, – ди. Милләтләр кирәк булмаса, Аллаһ аларны яралтмас, аятьләре белән әһәмиятен дә аңлатмас иде. Телебезне саклау өчен иң беренче чиратта динебезне саклау кирәк. Узган гасырда халкыбыз динсез яшәп карады. Динсезлекнең әдәп-әхлак мәсьәләсендә, тел мәсьәләсендә никадәр фаҗига ясаганын бүген исбатлап торасы юк. Кызганыч, әле бүген дә сәхнәләрдә җырлап-биеп кенә милли аңны уятырга маташу бара. Нәрсәнең нәрсә икәнен аңларга вакыт җиткәндер инде. Безнең бөтен гореф-гадәтләребез, яшәү рәвешебез, ризыкларыбыз дин белән бәйле.   – Дөньядагы хәлләрне: Франциядә Мөхәммәд пәйгамбәргә бәйле күңелсез вакыйганы, илдәге кризис матавыкларын да шәрехләп үтсәгез иде.   – Франциядәге хәлләрне ахмаклык-тилелекнең чиге юк дип кенә шәрехләргә була. Миллиардлаган кешенең намусына төкереп карау бу. Башка милләтләргә карата кыек сүз кулланылса, “расизм”, “семетизм” ярлыгы тагып, гаепли башлыйлар. Ә монда “сүз иреге” дигән булып, кешенең иң нечкә, беренче мәхәббәт кебек иң саф хисен – ышануын мәсхәрәлиләр. Бу хис белән шаярырга ярамый.   Ә кризиска килгәндә, кризис сүзе грекчадан “Аллаһның хөкем итүе” дигән мәгънәне аңлата икән. Безнеңчә әйтсәк – Аллаһ Үзенең нигъмәтләрен кысып куеп, безне уйланырга этәрә, безгә сабак бирә. Бүгенге кризисның төп сәбәбе – дөнья икътисадының рибага (банк процентларына) корылуы. Аллаһ Раббыбыз Коръәндә: “Әй, иман китергән кешеләр, риба ашамагыз”, – дип безне кисәтте. Акча, җитештерү тармаклары аша үтеп, продукциягә һәм кабат акчага әйләнергә тиеш. Әмма бүген күп кешеләр, шул исәптән илебез дә, акчаны акчага алыштырып, акча эшләү юлына кереп киттеләр, ә җитештерү тармаклары читтә калды. Авыл хуҗалыгы һәм сәнәгать тармагы үз эшчәнлекләрен нормаль алып барырга, эшчеләргә тиешле хезмәт хакы түләргә тиеннәр таба алмаганда, аларга кредит тәкъдим иттеләр. Шул ук вакытта миллиард сумнар банктан-банкка күчеп, бер тиенгә ярамаган кәгазьгә әйләнеп ятты. Бүген банкларда акча беткән, “кризис” диләр. Элек җир шарында күпме акча булган – шул акча калды. Берәүдә югалган икән, димәк, икенче берәүнең кесәсенә күчкән. Әгәр ул акча җитештерү тармакларына салынган булса, яхшы техникага, станокларга әйләнеп, халыкка хезмәт итәр иде. Аллаһ Раббыбыз Коръәндә: “Җир һәм аннан табылган байлык – бөтен халыкныкы”, – дигән икән, табылган байлык халыкка хезмәт итәргә тиеш. Шул байлыкның риба юлы белән банктан-банкка күчеп йөрүе кризисны китереп чыгарды да инде.   Шулай да дөнья кризисы дип артык кайгырырга ярамый, шәхси кризис яманрак. Бер җирең авыртып, урын өстенә мендең яки тешең генә сызлый, йә тырнак астына шырпы керде ди – күзеңә берәр нәрсә күренәме соң? Өеңдә тәүфыйксыз, юлдан язган балаң булса, бөтен дөнья шау чәчәккә күмелсә дә, бу гүзәллек сиңа күренми бит. Без бит бәхетне дә: “Ни теләсәң, шуны эшли, ни теләсәң шуны ашый алу”, – дип саныйбыз. Шуңа ирешә алмасак, зарланабыз. Безнең иң зур дошманыбыз – нәфесебез. Нәфес артыннан куу сәламәтлекне какшата, гомерне кыскарта. Дин ул – нәфесне йөгәндә тотарга өйрәтә торган фән. Ризыкны күбәйтә торган тагын бер гамәл – туганнар, дин кардәшләр белән аралашу. Пәйгамбәребез (с.г.в.): “Туганнары белән аралашып, күркәм мөгамәлә кылу кешенең йөзен нурлы, кальбен чиста итәр, ризыгын киңәйтер, кешеләрдә аңа карата мәхәббәт уятыр. Туганнар белән, дин кардәшләр белән араны өзү йөзне каралтыр, кальбне пычратыр, ризыкны тарайтыр, кешеләрдә нәфрәт уятыр”, – диде. Мин кечкенә чагымны искә төшерәм: биш метрга биш метр үлчәмле өй, өйдә җиде кеше, бозау, дүрт сарык бәтие, карават астында ике оя каз. Шунда ат җигеп күрше авылдан тәтәләр, җизниләр, кодалар килә. Күршедән савыт-саба, юрган, таба алып чыгасың, кунак итәсең.   Без узган елның сентябренә кадәр дүрт буын бер түбә астында яшәдек, сентябрьдә әнием бакыйлыкка күчте. Хәзер улыбыз гаиләсе белән бергә яшибез. Бу уңайдан мин үзебезнең киленгә һәм төп йортта торырлык кыз тәрбияләп үстергән өчен аның әти-әнисенә – кода белән кодагыйга зур рәхмәт белдерәм. Төп нигезне яшәтүче – килен кеше. Ашларга барганда да, әгәр йортта тулы – әби-бабайлы, уллы-киленле һәм оныклары булган гаилә яши икән, мин иң элек шул йортта торучы киленгә, аннан аны шунда яшәрлек итеп тәрбияләгән әти-әнисенә рәхмәт белдерәм.   Кызганыч, хәзер киң күңеллелек, мәрхәмәтлелек турында күзләрдән яшьләр агызырлык итеп вәгазьләр сөйләүче кайбер хәзрәтләр арасында да үз әти-әниләре белән бер йортта яши алмаучылар бар... Рухи кризис күзәтелә: күп кешенең өе 100 квадрат метр гына түгел, һәркемдә диярлек машина бар. Аш уздырганда да савыт-саба сорап кешегә керәсе түгел, әмма туганнарга йөрергә, күршенең хәлен белеп чыгарга вакыт юк – телевизорны тамаша кылудан бушый алмыйбыз...   - Татарстанның баш казые буларак, халык сорауларына җавап бирәсез, журналистлар белән аралашасыз, районыгызда мөхтәсибәт эшен алып барасыз, авылыгызда имамлык итәсез, китаплар язасыз... Сезнең телевизор карарга вакытыгыз да калмыйдыр?..   – Мин тарихи, тирән мәгънәле, матур эчтәлекле, маҗаралы фильмнар карарга яратам үзе. Спорт уеннарына исем китми, шулай да авылда балалар өчен шугалак ясатып куйдым. Җырга, концертка исем китми. Әйе, казый буларак шактый сорауларга җавап бирергә туры килә. Имамлык кыла башлавыма быел ноябрьдә 25 ел тула, Аллаһ боерса. Шунысы куандыра – акыллы, сәламәт яшәүче, туры юлга басып, хәтта әти-әниләрен дә намазга бастыручы яшьләр күп хәзер.  Назилә САФИУЛЛИНА 4 | (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Силсәвит персидәтеле турындагы КЛИПны миллион кеше караган
    16.02.2015 Шоу-бизнес Башкортстан егете Илнур Юламановның "Председатель сельсовета" клибы җәйге авылда төшерелгән. Суперхитка әверелеп бара торган әлеге роликта күпләр таныш мизгелләрен күрәдер, мөгаен.          --- --- | 16.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Әфган сугышы корбаны
    16.02.2015 Җәмгыять Чирек гасырдан артык вакыт үтсә дә, ул сугышның кайтавазы әле дә кайбер гаиләләрне авыр кичерешләргә этәрә, чөнки интернациональ бурычларын үтәгәндә гарипләнеп кайтучылар да булды, ябык цинк табутлар да аз гына килмәде авылларга. Равил Арифулла улы Хөсәинов та Әфган сугышы корбаны (фотода). Берничә ел элек Уразавыл урта мәктәбендә аның якты истәлегенә мемориаль такта ачтылар. Һәр ел шул датага туры китереп мәктәп укытучылары район социаль яклау бүлеге белән берлектә Хәтер кичәсе оештыра. Менә бүген дә мәктәп коллективы, укучылар, мәрхүм Равилның дуслары, якыннары һәм К.Октябрь районының Әфган сугышы ветераннары чит илдә һәлак булган бу егетне искә алдылар.   Равил Арифулла улы Хөсәинов 1965 елның 3 октябрендә Куйсуы авылында туа. Әтисе Арифулла Хөсәин улы һәм әнисе Рабия Атаулла кызы район үзәгенә күченеп, Уразавыл күмәк хуҗалыгында терлекчеләр булып эшлиләр. Биш балалы гаиләдә Равил өлкәне булган. Ул Уразавыл урта мәктәбен тәмамлап, җирле колхозда тракторчы булып хезмәт юлын башлый. Аннары язмыш юллары аны Мәскәү шәһәренә алып китә. Анда профессиональ-техник училищеда слесарь һөнәрен үзләштереп, ЖЭКка эшкә урнаша.    1985 елның май аенда Равилны танк гаскәрләренә хәрби хезмәткә алалар һәм шул ук елның октябрендә интернациональ бурычын үтәргә Әфганстанга озаталар. Ул барча сугышчан заданиеләрне намус белән үти, 20 хәрби операциядә катнаша, яраланып госпитальдә дәвалана. 1986 елның 10 ноябрендә “За отвагу” медаленә тәкъдим ителә, тик егет бу бүләкне алып өлгерми – 22 декабрьдә ул батырларча һәлак була. Танкка боеприпаслар төягән чакта дошман кинәттән безнекеләрне утка тота. Равил югалып калмый, автоматы белән каршы ут ача һәм иптәшләренә танкка кереп качарга боерык бирә. Тирә-якта тынлык урнашуга, Равил беренче булып танктан чыга һәм һич көтмәгәндә дошман пулясы аның яшь гомерен өзә.    Часть командирыннан килгән хатта: “Уважаемые Рабия Атаулловна и Арифулла Хусяинович! Командование и партийная организация войсковой части с глубоким прискорбием сообщают вам, что выполняя свой служебный интернациональный долг на территории ДРА, ваш сын погиб в бою 22 декабря 1986 года. С первых дней службы и до последнего часа он проявлял высокие боевые качества и боевое мастерство, был примером выполнения воинского долга. Боевые друзья Равиля и командование части выражают вам слова глубокой благодарности за достойное воспитание сына и разделяют вместе с вами боль и печаль за постигшее горе”, - дип язылган.    Командование Равил Хөсәиновны үлгәннән соң алып өлгермәгән медале һәм “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкли. Аны ябык цинк табут белән китереп, Уразавыл зиярәтендә җирлиләр.      Р.РАМАЗАНОВ | (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Гакыйль Сәгыйровның “Буранлы кичтә” хикәясе
    16.02.2015 Җәмгыять Кышкы көннәрдә, бигрәк тә җепшек кар явып торган чакларда, бүлмәдәге утны сүндереп, тәрәзәмнең пәрдәсен ачып куеп, сызылып-сызылып карлар төшүен карап ятырга яратам. Җил уңаена бер тоташ тасма булып кыйгачлап очкан карлар агымсуны хәтерләтә. Аккан суга карап торсаң, су түгел, ә тирәкле ярларга баскан килеш син үзең каядыр агып барасың кебек. Кар ява да, кар ява! Минем тәрәзәмне иңләп туктамый үтеп торган шушы ак ефәк сызыклардан кала дөньяда берни дә юк кебек. Ә бәлки, дөрестән дә шулайдыр: ак карлар артыннан очсыз-кырыйсыз кара төн җәелеп киткән...  ...Ул кышны кар бик соң төште – декабрь башларына кадәр туңган ачык урамнар – кырлар өстеннән тузан бураны гына сызгырып үтә, тәрәзә төпләрендә, ишек алларына туфрак өелә иде. Көннәр аяз, суык, җилле. Ул көнне генә кичке якта күкне болыт томалап алды, җылымса җил канаты биткә бәрелде. Башта берәм-сәрәм генә, кыюсыз гына оча башлаган карлар ишәеп, җил дә көчәеп, караңгыда бөтенләй ирек алып, эт чыкмас буранга әйләнде.   Йортта нидер шатырдый-дөберди, җил дулкыны килеп бәрелгән саен өй кыегы шыгырдап куя. Чыбыклар бер-беренә кагыла, күрәсең - лампочкалар әледән-әле сүнеп алалар. Әни: “Сүндереп куймагайлары, чәй кайнатып калыйк тизрәк”, - дип сөйләнеп, лампа пыяласын чистарта - анысы да кирәк булачак.    Буран бер мизгел сабыраеп – хәл җыйнап ала да тагын да зәһәррәк кыйланып, өй тирәсендә бөтерелә башлый, минем ачык тәрәзәмә туктаусыз кар бәрә.   Буран күтәргән мең төрле авазларга кушылып, әнинең шылдыр-шылдыр тегү машинасы әйләндерүе кушыла – кемгәдер күлмәк тегә инде. Сәгать бергә-икегә кадәр утыра бичара, аркасы, биле авырта башлаган.  Мин – мин инде, кызгансам да, берничек тә ярдәм итә алмыйм.   Буранда карлар очуы да тәртипсез, матур түгел, пәрдәмне корып, радиодан берәр рәтлерәк, җанга ятышлырак музыка эзләндем...   Әллә ни купкандай тәрәзә шакудан сискәнеп: “Кем ул?” – дип, кычкырып соравымны сизми дә калдым. Минем тавышны ишетмәделәр булса кирәк: “Откройте, пожалуйста!” – дип шакуларын дәвам иттеләр.   Алдагы бүлмәдән: “Нәрсә бар?” – дип, әни чыкты. Ишектә хатын-кыз тавышы ишетелде. Ишек алдына чыккан әни куркып, минем карават янына килеп басты.   - Анда әллә кемнәр, кунарга кертергә сорыйлар. Башка кешеләр беткәнмени?!   - Курыкма, ач, әни. Аптыраган юлчылар гына алар, нишләп начар кешеләр булсын инде?   - Һәрвакыт шулай дисең, бер башыбызга җиткерәсең син...   - Бандитлар кызыгырлык нәрсәбез бар соң?   - Алар таба...   Шулай да, бик икеләнеп булса да, әни ишекне ачты. Чоланга буран белән бергә яшь бала күтәргән ике хатын, бер ир килеп керделәр. Мин алдан ук әйтеп куям – ирле-хатынлы һәм аларның киленнәре, оныклары белән Мәләкәстә төрмәдә утыручы уллары янына баралар икән.   Бераз тын алгач, көрәкләр белән юл ачып, зур ябык йөк машинасын тәрәзә каршына ук китереп куйдылар.   - Без юлга чыкканда бернинди буран да юк иде. Авылыгыз читенә килеп җиткәндә сәгать ун гына иде бит әле, сезгә кадәр килдек – кертүче булмады. Рәхмәт, апаем, юкса балам туңып үлгән булыр иде. Әнә бит, карлыгачым, юешләнгән дә, - дип сөйләнеп, яшь ханым баласын чишеп, астын алыштырды. Үксеп беткән бала, кул-аягы иркенгә чыккач, елаудан туктады, әнисенә елмаеп куйды.   - Бөтенләй чишендереп ташлама әле, суык тия күрмәсен, - дип, әнкәй мич алдында калын яулыгын җылытып килеп, баланы урады да күтәреп алды. Чит кеше кулына алгач, елап җибәрә язган сабый ягымлы тавыш ишетеп, еламаска булды, әнинең кызыл муенсасына үрелде.   Танышып-сөйләшеп киттек. Тиздән чәй кайнаган, кайнар бәрәңге пешкән иде. Әмма дүртенче аена гына киткән нәни кызчык бик көйсезләнә – үзенең тирбәткеч караватын сорап елый башлады.    Төрле кыенлыклардан җиңел генә юл табып чыга торган әни, бишек юк, дип аптырап калмады – он җилпучы алып кереп төбенә бер сырма түшәде дә бәбәйне шунда салды. “Күз тимәсен матур кызыма”, - дип нидер укып өрде, як-якка тирбәтә башлады. Ә сабый бер-ике генә сулыш алды, елмаеп куйды да күзләрен йомды. Иртән китәргә җыенганда гына уятып алдылар үзен.   Әнисә туйдан соң мәңгегә дип кушылган тормыш иптәше белән озак тора алмый. Язмыш шулай язгандыр, күрәсең – кырдан машинасы белән салам төяп кайтып барганда салам өеменә ышыкланып ятып торган көтүче өстеннән үтеп киткән. Берни белмичә абзар башына салам күтәрүче Әнисәләргә әнә шулай көтмәгәндә хәсрәт тавы ишелеп төшә... Әле ире бик еракта түгел – бала тугач та икенче барулары бу.   Чәй янында тынычка калгач, мин аның сагышлы күркәм йөзен күреп, әллә нишләп киттем. Булса да була икән шундый гүзәл хатыннар! Аның аксыл түгәрәк йөзен, сөйкемлелеген сөйләп аңлатып булмый, аны үз күзең белән күрергә кирәк.   Берәүнең Самарага ит сатарга килгән җирендә үз хатынын ташлап, әллә ничә мәртәбә буфетта эшләүче кызны карарга баруын сөйләгәннәр иде. Китәргә чыккач та: “Мин аны тагын бер күреп кайтам әле”, - дип китеп барган, ди.   Күңелгә тышау салып, йөрәккә йөгән булмый икән шул. Мин аның матурлыгына хәйран калып утырганда, алар өстәл тирәсенә урнашкан килеш, әллә кайчангы танышлар кебек серләшепме-сөйләшепме мәш киләләр, көлешеп тә алалар иде. Мин аларның фикер җепләрен югалтканмын. Әнинең генә: “Без Гарифулла бабай белән барган идек, аларның карендәшләре иде кебек беләм”, - дип сөйли башлаганын ишетеп алдым. Аның сөйләгәне күп вакыт кызыклы да, гыйбрәтле дә була иде.   "Без барып кергәндә кичке ашларын әзерләп маташалар иде. Калын гына бер карчык самовар кырыена сәке башына менеп утырган. Тавышы да даң-даң итеп тора. Почмакта яшь бала үкерә. Мин кердем дә шулай ишек янында эскәмия кисәгенә утырдым. Малае белән килене сәке кырыена иякләрен элеп идәнгә утырдылар. Карчык чәй янына Гарифулла бабайны да утыртты. Мин шунда карап утырам, әйтүче булмады. Миңа кайнар су гына кирәк инде, бөтен ашамлыгым бар минем – ипием дә, шикәрем дә бар. Карчык килененә әйрән кертергә кушты. Чүлмәктән гөбе әйрәнен малаена бер стакан салды да чыгартып куйдырды. Бүтән беркемгә дә юк. Кипкән иренемне ялап, җаным көеп утырам инде.   Чәй эчеп бетерделәр дә килен чиләк алып суга китте. Мин дә иярдем. Юл буена мескен елап барды: “Мин сезне шунда утыртыр идемме соң?” – ди. “Балам шартлап үлсә дә тирбәтми, балам туганнан бирле бишек янына килгән кеше түгел. Ташлап китәр генә идем, балам бар. Килен каршына бала асып ничек кайтып керим?” – ди.   Шунда мичкә сөялеп, утырып кундым, нишлисең.  Дөньяда әллә нинди кешеләр бар шул".   Без утны сүнедергәндә сәгать икенче яртылар булгандыр. Барысы да татлы йокыга изрәп, тынычланып калдылар.   Дөньяда мин дә, әле һаман ризасызлык белдереп, йорт тирәсендә үрле-кырлы сикергәләп йөргән буран гына йокыга бирешмибез. Буранның әле һаман да улыйсы-улап, дулыйсы-дулап бетмәгән. Ә мине уйлыйсы уйларым тынгысызлый. Моңа кадәр әле минем җаныма таныш булмаган хиссияттә йөзәм, тойгылар кичерәм.   Рәхмәт сиңа, буран. Рәхмәт сезгә, күршеләр, шушы гүзәлгә урын бирмәгән өчен, рәхмәт язмышка – башка берәүнең шатлыгына әверелгән шушы гүзәлкәйне минем белән очрашуга китергән өчен.   Җырларымда мәхәббәтне олылап җырласам, белегез – ул җырларымның саф чишмәсе әнә шушы буранлы кичтән башланып киткән булыр.   09.11.1992.   Гакыйль СӘГЫЙРОВ 7 | (полный текст новости)

  • 2015-02-16 10:49 Ранил Нуриев Мәскәүгә күченә? (ФОТО)
    16.02.2015 Шоу-бизнес Җырчы Ранил Нуриевка “МУЗ-ТВ” музыкаль каналына эшкә чакыру тәкъдимен ясаганнар. Әлегә “йолдыз”ыбыз уйлануда. Чөнки тәкъдимне кабул иткән очракта, аңа Казаннан бөтенләйгә күченеп китәргә туры киләчәк. Шулай ук татар сәхнәсе һәм күптән түгел ачкан киемнәр кибете дә арткы планда кала дигән сүз. Хәтерләсәгез: узган елгы II телевизион “TURKVIZYON” фестивален Ранил Нуриев алып барган иде. Финалдан соң оештыручыларны, мөхтәрәм кунакларны җыеп, банкет уздырылды. Менә шунда җырчы “МУЗ-ТВ” каналының генераль директоры, фестивальнең мәртәбәле жюри әгъзасы Арман Дәүләтьяров белән бер өстәл артына туры килә. Фестивальне бик оста алып баруын күреп, Арман Дәүләтьяров Ранил Нуриевне үзенең телеканалына эшкә чакырып кала.     - Арман Дәүләтьяровның алып баручы буларак эшкә чакыру тәкъдиме җәйгә хәл ителер дип уйлыйм. Ул мине нәкъ менә җәй көне узачак “Премия МУЗ-ТВ”га чакырды. Шунда мине бөтен рус шоу-бизнесының яшәешен күрә алачаксың, диде. Җәйгә минем Мәскәүгә күчү-күчмәвем хәт ителәчәк, – диде Ранил Нуриев.     Җырчының әти-әнисе Ранилнең Казаннан күченеп китүен бик үк хуплап та бетерми икән. Шулай да алдагы тормышында үсү өчен менә дигән шанс икәнлеген дә аңлыйлар. Ә бит күптән түгел генә Ранил киемнәр кибетен ачкан иде. Китә калсам, аны сеңлемә калдырам, ди. Иң мөһимен онытып торам: татар шоу-бизнесыннан китмәячәген вәгъдә итеп калды. Мәскәүгә киткән очракта да, параллель рәвештә эшләргә исәп, ди үзе. Эльза ГАЗИЗОВА --- | 16.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-16 01:45 Җырчылар үз балалары белән чыгыш ясаган концертның сәхнә арты хәлләре һәм ФОТОлар
    14.02.2015 Шоу-бизнес 31 январь көнне “УНИКС”та “Балалы солянка” булып узды. Концертын да карадым, сәхнә артына кереп, күзгә чалынган җырчылар һәм аларның балалары белән аралашып алырга да өлгердем. Илдар Әхмәтовның улы төелгән бәрәңге ярата   Сәхнә артына керүем генә булды,  каршыма бер малай йөгереп килеп чыкты. Җырчы Илдар Әхмәтовның улы – Ислам икән. Әтисе күрмәгәндә, аулакта серләшеп алдык үзе белән.    – Ислам, сиңа ничә яшь?   – 5. Энем дә бар әле. Айдар исемле. Аңа 2 яшь.    – Садикта син яратмаган балалар бармы?   – Бар. Булат белән Станислав.   – Ник яратмыйсың?   – Алар әшәке. Станислав этә. Күземә сукты. Егылдым.    – Нәрсә ашарга яратасың?   – Төелгән бәрәңге белән кәтлит.   – Әтиеңнең нинди җырларын яттан беләсең?   – “Дудый да дудый буран”. Бүген шуны җырладым.   – Үскәч кем буласың?   – Хоккейчы... яки артист. Кичә хоккейга бардым. “Ак Барс” җиңде. 2:1.    – Кем белән бардың?   – Эльвир абый белән. Тагын ниндидер кыз бар иде. Мин аны белмим.   – Үзеңнең хоккей уйныйсың киләме?   – Үземнең дә шайба белән кәшәкәм бар, әти алып бирде.    Илдар Әхмәтовка сүз каттым:   – Илдар, улың хоккейчы булам ди бит әле...   – Хоккей белән кызыксына шул. Капкачыны аеруча кызыксынып күзәтә. Уенчыларның исемнәрен дә белә.    – Холкы белән кайсыгызга тарткан?   – Икебездән дә алган бугай. Хатын да, мин дә юашрак кешеләр. Әрсезләнә белмибез... “Ярамый” дигән сүзне артык еш кабатлыйбыз кебек.    – Балалар бакчасында малаегызның күзенә сукканнар икән...   – Миңа анысын әйтмәде әле. “Сдача” бирә ул үзе, алай ук юаш түгел.      Рөстәм Асаевның кызы үзен эгоистка саный   Аларны әтиле-кызлы дип тә әйтеп булмый кебек. Әйтерсең, яшь егет белән кыз. Рөстәм Асаев һәм аның кызы Гөлназ турында әйтүем.    – Рөстәм, булачак киявегезнең нинди булуын теләр идегез?   – Иң мөһиме – кеше булсын. Акыллы кеше. Кызымны хөрмәт итсен, яратсын.   –  Гөлназ, үзең ни әйтерсең?   – Әти әйткәнчә, кеше булсын. Иң мөһиме – артист булмасын.   – Нишләп?   – Иремнең нормаль һөнәр иясе булуын телим.    – Ник, артист нормаль түгелмени?   – Артистка бит аңа аерым игътибар кирәк. Ә җырчы кыз буларак, үземне назлап торуларын телим.   – Характерың нинди?   – Бик эгоист мин. Гаиләдә бер генә бала, мөгаен, шуңадыр. Үз-үземне яратам, тик тәнкыйть белән дә карый беләм.    – Кайда укыйсың?   –  Казан музыка көллиятендә.   – 18 яшь тулдымы?   – Юк әле.   – Гөлназ, әтиеңнең икенче хатыны белән нинди мөнәсәбәттә сез?   – Әйбә-әт. Яшь арабыз да әллә ни зур түгел. Дус кызлар кебек без аның белән. Рәхәтләнеп серләремне дә сөйлим. Безнең гаилә  “Санта-Барбара”ны хәтерләтә.   – Әниең  шулай аралашуыгызны яхшы кабул итәме?   – Әлбәттә! Алар әнием белән дә әйбәт аралаша. Шундый тату гаилә инде без. Әниләр Казанга килгәндә ике әти бергә эшләре буенча чыгып китә. Кафеда утыралар.    – Без Лилия белән аңлашып аерылыштык, – дип кызын тулыландырып куя  әти кеше. – Бер-берең белән туры килмәгәч, бернишләп булмый. Уртак кызыбыз үсеп килә менә, Аллага шөкер.   – Минем бер таныш сукыр әбием бар. Ул берничә җырчының иҗатын үлеп ярата. Шуларның берсе – сез. “Рөстәмнең тавышы бик көчле, тик үз өстендә эшләми”,  – дип борчыла шул әби...   – Эшлим. Авторлардан яңа җырлар алам да, студиядә эшләүчеләрнең кайчан вакыты була, шунда барып тиз генә җырны яздырып та кайтам. Әмма еш кына җыр өстендә әйбәтләп эшләп бетерергә өлгерми каласың. Аны нәрсә өчен яздырабызмы? Аранжировка өчен. Аннары шуңа  тере уен коралларын кушабыз. Менә шул эшләнеп бетмәгән җырлар кайвакыт автоматик рәвештә ротациягә китә. Бәлки шул вакытта тавышым тиешенчә яңгырамыйдыр. Ул әбине минем “сольный” концертыма алып килегез!     Закир Шаһбанның кызы җиләк сатып, “айфон” алган   Җырчы Закир Шаһбан гримеркада кайнашкан арада, хатыны Гөлүсә һәм 5 сыйныфта укучы кызы Алисә белән сөйләшеп алдык.    – Алисә, сәхнәгә чыгарга куркасыңмы?   – Юк.   – Җырлыйсыңмы?   – Әти баянда, мин скрипкада уйныйм.   – Мәктәптә ошатып йөргән егетең бармы?   – Юк әле.   – Кулыңда – “айфон”. Әти-әниең алып бирдеме?   – Юк, – дип сүзгә әнисе кушылды. – Җәй көне үзе җиләк җыеп сатты. Күп җиләкле, шәп урыннарны беләбез.   – Сез дә булышкансыздыр инде, үзе генә җыймагандыр?   – Юк. Мин ашадым гына. Өйгә дип тә җыйдым. Бөтен кешедә “айфон” бит хәзер. Үзалдына максат куйды да телефон алды менә. Алисә акчаның каян, нинди юллар белән килүен яхшы белә. Үзенең бюджеты бар. Әбисе һәм без биргән акчаларны җыеп бара да, аннары  шуңа теләгән әйберен ала.     Равил Галиевның улы Сәйдәш кызларны рәнҗетүдән курка   Җырчы Равил Галиевның улы Сәйдәш белән кызы Әминә матур итеп җырладылар. Әминә һинд биюе дә башкарды. Сәйдәш белән сөйләшәбез:   – Сәйдәш, ничәнче сыйныфта укыйсың?   – 2нче гимназиянең 4Б сыйныфында. Болай яхшы укыйм. Ләкин бераз ялкаулык та бар.    – Буш вакытың ничек уза?   – Әтинең концертларында җырлыйм.   – Концертта җырлау ошыймы?   – Әлбәттә. Кайвакыт алып та барам әле.    – Әтиең аның өчен түлиме?   – Рәхмәт әйтә. 500 сум тирәсе акча да бирә.    – Ул акчаны нишләтәсең?   – Җыеп барырга тырышам да, ләкин җыен чүп-чарга китеп бетә ул. Шоколад, сагыз ише нәрсәгә.   – Көндәлек режимың нинди?   – Кояш белән торам, кояш белән ятам. Иртән зарядка ясыйм. Җыр түгәрәгенә, атнага бер тапкыр футболга йөрим.   – Яраткан кызың бармы?   – Хәзергә юк, киләчәктә булыр дип ышанам.   – Мәктәптә кызларның чәчен тартасыңмы?   – Юк. Нигә аларны рәнҗетергә? Берәр җире авыртса?   – Әтиеңнең нинди җырын яратасың?   – Минемчә, “Әти карашы” –  иң матуры!     Булат Бәйрәмов үзе уйлап чыгарып әкиятләр сөйли   Булат Бәйрәмов белән дә рәхәтләнеп гаиләсе, кызлары турында сөйләшеп утырдык.    – Олы кызыгыз Таңсылу – бик сәләтле бала. “Беренче театр” спектаклен сәхнәләштергәндә сокланып утырдым. Үз ролен шулкадәр ышандырып башкарды. Берәр театр түгәрәгенә йөриме әллә?   – Йөрми. Атнасына өч тапкыр биюгә бара. 3 сыйныфта укый. Ә артистлык сәләте каян килә дигәндә... Мультфильмнар карый да, геройларга пародия ясый, алар булып сөйләшә. Өйдә Ләйсән булып кыланырга ярата. Сеңлесе Зифа белән безгә курчак театры да куялар әле.    –  Син таләпчән әтиме?   – Гаиләдә билгеле бер таләпләр куелган. Уку – беренче урында. Өйдә татарча гына сөйләшергә. Йокларга сәгать 10нан да соңга калмаска, уенчыклар белән уйнагач, бүлмәне җыештырып куярга һ.б.    – Әтиләре кызларына әкиятләр сөйлиме?   – Сөйли. Әмма ни кызганыч, алып укырлык татар халык әкиятләре генә юк безнең. Тегесенең “башын чапканнар”, монысын “асканнар”... Ужас! Шуңа күрә тәрбияви әкиятләрне үземә уйлап чыгарырга туры килә. Бер китап язарлык булды инде алар.    –  Сезне гел күзәтеп киләм. Интернетка элгән фотоларыгызга карасаң, сездән дә бәхетле, матур гаилә юк. Чыннан да шулаймы ул?   – Идеаль гаилә булмый инде. Бездә дә вак-төяк проблемалар чыгарга мөмкин. Ләйсән белән төчеләнеп сөйләшмибез. Ул да, мин дә төчелекне яратмыйбыз.    – Соңгы тапкыр кайчан ачуланыштыгыз?   – Хәтерләмим дә. Яшь барган саен сабырлана барасың. Башка гаиләләр белән чагыштырасың да, шөкер итәсең. Авыру бала үстерүче ата-аналар бар, кайдадыр сугыш...    – Гафу үтенә беләсеңме?   – Әлбәттә! Рәхәтләнеп! Ялгышымны таныйм икән, барам да гафу сорыйм. Ләйсән дә шулай. Тәкәбберлек, масаю, горурлык дигән нәрсә безгә хас түгел. Ул бит гөнаһ.   – Гаиләдә кем күбрәк акча эшли?   – Бу турыда сүз дә кузгатасым килми. Гаиләбездә акча турында сүз чыкканы юк. Әгәр ир яки хатын: “Мин синнән күбрәк эшлим”, – дип лаф ора икән, бу бик начар инде.     Илгәрәйнең кызы кар ашарга өйрәнгән   Кайтырга җыенып йөргәндә җырчы Илгәрәйне дә тотып алдым.   – Илгәрәй, хатыныңны күрдем әле. Икенче тапкыр әти булырга җыенасың икән... Монысы малаймы?   – Анысы сер. Срокны 16 мартка билгеләделәр. Безнең тормыш 16 санына бәйләнгән. Хатыным Айгөл белән 16 апрельдә йөри башладык. 16 июльдә өйләнештек, хатыным 16 гимназиядә эшләп алды, туган көне дә – 16 ноябрьдә. Кызыбыз Әдиләне дә 16 декабрьдә туачак дип әйткәннәр иде. Анысы бик үк туры килеп бетмәде, кәнишне.    – Әдилә ниләр белән сөендерә?   – Быел беренче тапкыр кар кабып карап, аның нәрсә икәнен белде. Дөнья белән танышуын дәвам итә.    – Балага кул күтәргәнең бармы?   – Гомеремдә дә!  Әнисе сугып ала инде, тыңламаганда.      Фойеда кызы белән куышлы уйнап йөрүче Альбина Апанаевага да бәйләнеп аласы иттем. Ул әнисе һәм ире белән килгән иде. Миралиягә 1 яшь тә 9 ай булган. Исеменең мәгънәсе  – “бәләкәй принцесса” дигәнне аңлата икән. Бик шук бала. Рәхәтләнеп йөгереп йөри, әнисенә тоттырмый да хәтта. Фотога төшерәм дигәч тә, башта киреләнеп маташты.         Нәзилә ХУҖИНА | (полный текст новости)

  • 2015-02-16 01:45 Казанда автомобиль тукталышы тыелган урамнар ИСЕМЛЕГЕ
    15.02.2015 Авто Татарстан башкаласының үзәгендә тукталышлар һәм транспорт чараларын калдырып китү тыелган урамнар исемлеге артты. Казан шәһәре Башкарма комитетының 129-нчы номерлы карары шушы хакта һәм әлеге карар Казан шәһәре муниципаль берәмлегенең 3(284)-нче номерлы хокукый актлар һәм документлар җыентыгында бастырылган. Шәһәрнең үзәк өлешендәге түбәндәге 74 урамда тукталыш тыелган: Таҗи Гыйззәт урамы, Париж Коммунасы, К.Фукс, Япеев, Миславский, Р.Яхин, Гаяз Исхакый, Кави Нәҗми, Солтан Зәйни, Рахматуллин, Мөштәри, Сафьян, Лесгафт, Ульянов-Ленин, Айвазовский, Агрономия, Г.Тукай, Нариманов, Петербург урамы, 65 буенча, Калинин, Г.Камал, М.Межлаук, Бехтерев, Тельман, Жуковский, Подлужная, Ш.Мәрҗәни, Әхтәмов, С.Сәйдәшев, Муса Җәлил, Островский, Профсоюз, Спартак, Мәскәү, Лобачевский, Дзержинский, Чернышевский, Астрономия, Университет, Батурин, Б.Шаһиди, Бутлеров, Волков, Толстой, Маяковский, Кочетов тыкрыгы, Некрасов, Лейтенант Шмидт, Чехов, Груздев, Достоевский, Зеленая, Щапов, Бассейн, Большая Красная, Малая Красная, Касаткин, Федосеев, З.Космодемьянская, Нагорная, Коротченко, Сәетгалиев, Худяков, Н.Столбов, Профессор Нужин, Гоголь, Тихомирнов, Щербаков тыкрыгы, А.Айдинов, Адамюк, Галактионов, Роща Фрунзе, Уң як Болак, Сул як Болак.  | (полный текст новости)

  • 2015-02-16 01:45 Ил кызы (Фатыйма Ильская турында) (ФОТО)
    14.02.2015 Мәдәният Соңгы лекция бетүгә, гадәттәгечә, чыштыр-чыштыр килеп, дәфтәр-каләмнәрне дипломатларга тутыра башладык. Шулвакыт параллель группадан Гөлира Сәйфетдинованың тавышы 20 нче аудитория һавасын ярды: – Кызлар! Кайсыгыз, миңа ияреп, артистка янына бара?! «Артистка» сүзен ишетүгә:   – Мин, мин! – дип чәчрәп чыктым.   Юл буе мин Гөлирага бер-бер артлы сорауларымны яудырдым. Ул, бичара, ирексездән, сорау яңгыры астында барды.   Мин РСФСРның халык артисткасы Фатыйма Ильская фатирының бусагасын, көтмәгәндә-уйламаганда, шулай атлап кердем. Ул безнең икебезне дә балкып каршылады. Аның бөтен йөзеннән, бераздан абайлап алдым, шомырттай кара күзләреннән нурлы балкыш бөркелә иде. Мин аның нур чәчеп торган мөлаемлыгын күреп, таң калдым. Якты, мәгънәле карашына сок­ландым.   Әңгәмә вакытында, аның бәрхет тавышын ишетеп, үземне театрда спектакль карап утыргандай хис иттем. Чөнки тугызынчы дистәне ваклый башлаган артистканың гадәти сөйләме дә югары дәрәҗәдә культуралы иде. Менә дигән сөйләмгә ия булуы күренеп тора! Ул сөйләгәндә, аның гап-гади фатиры яхшы акустикалы бинаны хәтерләтеп куя. Тавышы яңгырап ишетелә. Кайтавазлы тавыш. Күңелгә рәхәт, йомшак-ягымлы... Андый тембрлы һәм диапазонлы тавыш сирәк кешедә очрый.   Минем каршымда татар театрының тере легендасы, әтисе Салихтан – ике айлык вакытта, әнисе Хиҗәстәдән – ике яшьтә ятим калып, Галимҗан бабасы һәм Гобәйдә әбисе тәрбиясендә, ләкин авыр тормышта, эшкә җигелеп үскән, 13 яшендә актёрлык эшчәнлеген башлап җибәргән Оренбург кызы Фатыйма Ильская үзе утыра иде. Шулвакытта исем китте: псевдонимын да дөрес сайлаганнар бит! Үсмер кыз вакытыннан алып, 65 ел гомерен һәм шәхси тормышын театрга багышлап, халкына һәм иленә тугры хезмәт итеп, ул үзенең чынлыкта Ил кызы булуын күрсәткән. Татар театр сәнгатенең эстафета йөзеге аңа күчүе дә күп нәрсә турында сөйли!   Хисчән, күтәренке рухы аның тышкы гүзәллегенә бик тә туры килгән. Атаклы Зөһрә (Ф.Бурнаш, «Таһир-Зөһ­рә»), Джульетта (У.Шекспир, «Ро­мео-Джульетта») рольләрендә нәкъ шундый шәхес кенә уйнарга тиеш булгандыр да. Лирик-романтик пландагы актриса сәхнәдә дә, көнкүрештә дә үзе булып калган. Ул миңа тормышта да артистлыгын дәвам иткән кебек тоелды. Мәсәлән, Фәтхи Бурнашка карата күрсәткән көйсезлекләре (капризлары) үзе үк кечкенә «уен»ны хәтерләткән бит.   Фатыйма ханым ялгыз яши иде. Аңа әңгәмәдәшнең бик тансык булуын мин шундук аңлап алдым. Килгәләп йөрергә рөхсәт соравыма шатланып ризалашты. Дөрес, ул телефон аша да танышлары белән аралашып-сөйләшеп яши икән. Алар: «Аһ, тавышың ла, тавышың!» – дип, соклануларын белдерәләр икән. Шул сүзләр карт артистканың кәефен җибәрә дә икән инде.   – Матур тавышымның кирәге шулкадәр генә хәзер! Менә аякларым сәламәт булсын иде! Дөнья йөзен күрә алмыйча, өйдә ябылуда ятам, – ди ул, кул таягына ымлап. Ләкин бу күңелсезләнүе һич тә озакка сузылмый. Аның һәр сүзен игътибар белән тыңлавымны, авызыннан чыгуын көтеп утыруымны күреп-белеп тора. Шуңа күрә «Ширкәт», «Сәйяр» труппаларында ничек эшләвен кыскача гына сөйли. Беренче тапкыр Казан тамашачысы алдына Фатыйма Хуҗасәетова 14 яшендә «Сәйяр» артисткасы буларак чыгып баса. Габдулла Кариев кушуы буенча, Фатих Бәкер Оренбургка хат язып, танышы Фатыйманы эшкә чакыра. Труппа җитәкчесенең тәкъдиме белән, сәхнә өчен «Ильская» псевдонимын сайлыйлар. (Фатих Бәкер – озак еллар Ташкентта яшәгән галим, профессор.) Шул чорлар турында: «Юньле-башлы белем дә ала алмадым», – дип, зарланып искә ала Фатыйма апа. Үзенең сәхнә кумиры Сәхипҗамал Гыйззәтуллина-Волжская булуын әйтә. «Ул да ялгыз яшәде. Берьялгызы үлеп тә китте», – ди ул, уфтанып. «Үзбәктә ачылган Татар театрының баш режиссёры Бакиров иде, мин дә шул труппада уйнадым», – ди. Гражданнар сугышы чорында фронт театрларында да уйнаган ул. Ил тарихы шул рәвешле аерым кешеләрнең тарихына да теркәлеп барган...   Без, пединститутның ике студенткасы, бик еш булмаса да, артистканың хәлен белергә баргалыйбыз. Аена бер тапкыр «Горький исемендәге культура һәм ял паркы» тукталышындагы гастрономнан персональ пенсионерлар өчен әзерләп куелган махсус паек алып кайтып бирәбез. Кем әйтмешли, аннары идән-сәкесен юабыз, тузаннарын сөртәбез. Аның сөйләгәнен тыңлыйбыз, үзебез дә аңа кушылып китәбез. Шушы эшләрне тәмамлагач, кайту ягына җыена башлыйбыз. Туй кунакларын кыстаган кебек, паек ризыклары белән Фатыйма ханым безне сыйларга әзерләнә. «Аштан өстен булмагыз», – ди. Аның күңелен күрер өчен, матур итеп табын көйлибез. Дегустаторлар кебек, тәм-томыннан авыз итәбез дә, табынны җыештырып, хуҗабикә белән саубуллашабыз...   Татар-рус бүлегенең төрле группаларында укыганлыктан, Фатыйма ханым янына Гөлира аерым, мин аерым йөри башладык. Мондый бүленеш минем өчен берникадәр файдалы да булды. Чөнки үземне кызыксындырган темаларга сөйләшү мөмкинлеге артты. Горький урамындагы 17 нче йортта мәшһүр шәхесләр яшәгән. Муса Җәлил дә фронтка шушыннан киткән. Гаилә дуслары булган Җәлиловлар турында артистка рәсми төстәрәк сөйләде. Җәлилне «зур талант» дип атады. Ул, ишле фоторәсемнәр арасыннан аралап, бергәләп төшкән рәсемнәрен күрсәтте. Соңыннан, елмаеп: «Муса бик мут иде», – диде.   Фоторәсемнәр арасында котлау открыткалары да бар. Берсе шагыйрь Хәсән Туфан кулы белән язылган:   Сез – беренче гөле сәхнәбезнең, Сезнең иҗат әле дә чәчкәле, Даһи халык, бөек халыкның сез Үзе кебек һаман яшь әле!   Туган илебез кебек талантлы сез, Халык кебек җитез, чая сез; Эшегезгә лаек сезнең исем: Чын мәгънәдә Ильская сез!   Ул аны артистканың сәхнә иҗа­тын­дагы уңышлары алдында баш иеп кенә түгел, ә хатыны Луиза Салиәскәровага күрсәткән ярдәмен истә тотып та язган булса кирәк. РСФСРның атказанган артисткасы булганлыктан, Фатыйма Ильскаяга, башкаларга караганда, паек күбрәк бирелгән. Шәфкатьле артистка Туфанның хатынына да шуннан өлеш чыгарган. Иренең гомерен саклап калу өчен донор булган, «халык дош­маны хатыны» дигән мөһер сугылып, эшеннән дә, фатирыннан да куылган артистканы үлем тырнагыннан барыбер коткарып кала алмаган Фатыйма ханым...   Артист тормышы төрле хәлләргә бай булуы белән дә аерылып тора. Фатыйма Ильскаяга үз исемендәге героиняларны уйнарга туры килә. Мирсәй Әмирнең «Тормыш җыры»ндагы Фатыйма – иң популяр сәхнә образы. Бу спектакльдә артистка, сөйгән яры Басыйрга багышлап, җыр башкара. Димәк, аның җырлау сәләте дә камил булган. «Тормыш җыры»нда кешенең язмышы җырга ышанып тапшырыла. Ил иминлеге өчен борчылу, ил исән булса – үзеңнең дә исән булуың фәлсәфәсе, дөресрәге, туган-үскән илеңнән «бетмәс көч алу» фикере, язучы Гариф Ахунов язганча, халык җырларыннан ук килә торган шушы фәлсәфә – бу җырны үлемсез итә.   С.Җамалның «Фатыйма Сабри» әсәрендә дә төп рольдә – Ф.Ильская. Бу ике рольне башкарганда да, фронтта һәлак булган газиз улы аның хыялында гәүдәләнә. Кем белә, йөзе-кыяфәте белән дә әнисенә тартым Фуатның йомшак-җылы тавышы, бәлки, театр сәхнәсендә чыңлар иде!.. Ләкин егерме яше дә тулмаган Фуат Бакиров 1943 елның 8 ноябрендә Украинаны азат итүдә барган канлы сугышларда һәлак була... РСФСРның халык артисткасы Рәшидә Җиһаншина үзенең хатирәләрендә менә нәрсәләр яза: «Сугыш беткәннән соң, Фатыйма апа улының каберенә барды, озак вакытлар Фуатның исән калган дуслары белән хәбәрләшеп торды. Соңрак ул гарәп язучысы С.Җамалның «Фатыйма Сабри» драмасында карт ана – Фатыйма образын башкарды. Ул йомшак күңелле, горур, нык табигатьле ананың сагышын бик тирән итеп гәүдәләндерде. Фәкать зур кайгы кичергән аналар гына шундый тирән хисләрне бирә ала, минемчә, олы мәгънәсендә Ил исемен йөртергә лаек булган Фатыйма Ильская кебекләр генә».   Без, студент халкы, театрга яратып йөрибез, спектакльләрне карап барабыз. Группадашларым Әл­фия Шәйдәүләтова белән Рузалия Шә­рифуллина, «авылга киткәч, мон­­дый мөмкинлек булмаячак» дип, Г.Камал театрыннан кайтып та кермиләр. Күпчелек шулай да концертларга йөри. Группаны тулы сос­тавта «Әдәби җомга» кичәләрендә Тукай клубында гына күрергә була. Академ җитәкчебез Мәдинә Шәйхи кызы Җәләлиева Опера һәм балет театрына да культпоходлар оештыргалый. Кыскасы, хәзерге көн тамашасы белән без таныш. Элек ничек булган? Мине шул кызыксындыра. Фатыйма ханым янына барган саен, әүвәлгеләр турында ни дә булса белеп, хәбәрдар булып кайтам. Мин сораштырам, ул иренмичә сөйли. Элек спектакль турында тулы мәгълүмат афишаларда, газета битләрендә басылган. Алар тамашаны килеп карарга чакырган үгетләүләр белән чуарланган. Халыкны җәлеп итү өчен, танцылар оештырылачагы игълан ителгән. Спектакльдән соң, афишада алдан хәбәр итеп, концерт куелу очраклары да булган. Анда аерым артист «сольный» чыгыш ясаган. Афишада баш рольләрне башкаручылар һәм катнашучылар аерым исемлек белән бирелгән. Иң ахырда театр мөдире, баш режиссёр, суфлёр, администратор күрсәтелгән. Билетлар алдан китап кибетендә, китапханәдә сатылган. Спектакль куеласы көнне театр бинасында сатып алырга мөмкин булган. Артистлар атна ахырында, ягъни җомга, шимбә һәм якшәмбе көннәрендә генә уйнаганнар. Атнаның беренче яртысы роль өйрәнүгә, репетиция ясауга киткән. Тамаша көндезге 2дә яисә 3тә, кичке 8дә яки 8дә 30да башланган. Тәнәфес вакытында Салих Сәйдәшев җитәкчелегендәге 20 кешелек оркестр борынгы һәм яңа милли көйләрне уйнап торган. Программада алдагы көндә нинди спектакль, кемнең бенефисы булачагы анонс итеп бирелгән.    Габдулла Кариев җитәкчелек иткән «Сәйяр» труппасының беренче артисткаларыннан Фатыйма Ильскаяның бенефисы аңа 14 яшь тулып узгач ук оештырылган. Бу вакыйга Казанда булган. Талантлы яшь артистка, гомумән, спектакльләрдә, күбесенчә, төп рольләрдә уйнаган. Аны «татар-башкорт сәхнәсенең талантлы артисткасы» дип бәяләгәннәр. Ул туган шәһәре Оренбургны да онытмаган. Узып барышлый булса да, якташларына бер гастроль спектакленнән өлеш чыгара торган булган. Мәсәлән, шушы шәһәрдән күтәрелгән артистка үзен югары биеклеккә җиткергән халкы алдында «имтихан тотып», берсендә Фәтхи Бурнашның атаклы «Таһир-Зөһрә»сен бүләк иткән. 21 яшендә, икенче мәртәбә Казанга килеп, Татар академия театрында эшли башлаган «хәзинә»не, тора-бара, афишаларда, зурлап, «Фатыйма ханым Ильская» дип яза башлаганнар. Талантлы кызын халык та таныган, ә хөкүмәт аңа «ТАССРның атказанган артисткасы» исемен сәхнә эшчәнлеге егерме елдан артып киткәч кенә биргән...   Камил талант иясе хакында заманында «ул бик холыксыз икән» дигән сүзләр дә йөргән. Мондый хәбәр гади халык арасында таралганмы, әллә артистканың үз даирәсендә генәме? Ничек кенә булмасын, үзен кемнәр беләндер дорфа тотуына китергән сәбәпләр бар кебек. Беренчедән, ул – олуг шәхес, бөтен барлыгын иленә биргән. Димәк, биргән кешегә, киресенчә, тияре дә тиеш. Әмма җәмгыять аны эшләми. Гаделсезлек белән көрәшә-көрәшә, талант «эт каешына» әйләнә. Тупас мөнәсәбәтле чиновниклар белән «сугыша-сугыша», үзе дә тупаслана. Текә тауга менгән альпинист сыман, үҗәтләнә-үҗәтләнә, йөрәк каны бәрабәренә, һаман иҗат үрләрен яулый. Ул югары үрмәләгән саен, аның башына «суга торалар». Әйе, бөекләр биеклеккә шәхси югалтулар хисабына күтәреләләр. «Ил кызы» псевдонимын иҗатына юлдаш, компас иткән Фатыйма ханым да гомеренең соңгы көннәрендә ачы үкенү хисләре кичермәгәндер, дип кайсыбыз әйтә ала?!   1923 ел   «Таһир-Зөһрә» (Ф.Бурнаш). Зөһрә ролендә – Фатыйма Ильская   «Тау чәчәге» (Х.Уразиков). Вера Минкина, Фатыйма Ильская. 1957 ел.   Рухия АХУНҖАНОВА 2 | (полный текст новости)

  • 2015-02-15 06:44 Муса Җәлилнең “Моабит дәфтәрләре” халыкка тәкъдим ителә
    14.02.2015 Җәмгыять 15 февраль сәгать көндезге 12дә ТР Милли музеенда “Төп нөсхә көне” үткәрелә. Бу көнне Советлар Союзы Герое Муса Җәлилнең фашистлар тоткынлыгында язган “Моабит дәфтәрләре” тамашачылар хозурына чыгарыла. Быел аларны тәкъдим итү чарасында Советлар Союзы Герое, Бөек Ватан сугышы ветераны Борис Кузнецов та катнашыр дип көтелә, диелә ТР Милли музее матбугат хезмәте хәбәрендә. Тантаналы чараларда ТРның күренекле мәдәният, мәгариф һәм җәмәгать эшлеклеләре чакырулы. Бәйрәмдә Муса Җәлилнең шигырьләре укыла, аның сүзләренә язылган музыкаль композицияләр башкарыла. “Моабит дәфтәрләре” – Татарстан Республикасы Милли музее фондларында саклана торган кыйммәтле әдәби һәм тарихи истәлек.   Политрук Муса Мостафа улы Җәлилов 1942 нче елның 26 нчы июнендә солдат һәм офицерлар белән чолганыштан чыкканда. Авыр яраланып, аңсыз хәлендә әсирлеккә эләгә. Берлинның Моабит төрмәсендә М.Җәлил Ватанына, туган җиренә, халкына чиксез мәхәббәт белән сугарылган үлемсез шигырьләрен яза. Соңрак ул шигырьләрдән “Моабит дәфтәрләре” җыентыгы төзелә. Күп авырлыкларны җиңеп, туган илебезгә озак еллардан соң кайткан бу үлемсез әсәрләр сугыш һәм тынычлык, үлгәннәр һәм исәннәр, бүгенгебез һәм үткәнебез арасында төп элемтә чыганагы булып тора. | 14.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-15 06:44 Бүген Рөстәм Миңнеханов Илһам Шакировка медаль һәм "Форд Мондео" тапшырды (ФОТО)
    14.02.2015 Мәдәният Бүген ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов Россия Федерациясе һәм Татарстан Республикасы халык артисты, Г.Тукай исемендәге ТР Дәүләт премиясе лауреаты Илһам Шакировка Татарстан Республикасы “Фидакарь хезмәте өчен” медален тапшырды. Бүләкләү тантанасы Казан Кремлендә ТР Президенты резиденциясендә узды. Рөстәм Миңнеханов мәшһүр җырчыны 80 яшьлек юбилее белән котлады, сәламәтлек теләде һәм таланты, татар мәдәниятен үстерүдә күпьеллык иҗади хезмәте өчен рәхмәт белдерде. Моннан тыш, Татарстан Президенты юбилярга “Форд Мондео” автомобиле ачкычын тапшырды.   Бүләкләү тантанасында шулай ук ТР Президенты Аппараты җитәкчесе Әсгать Сәфәров, ТР мәдәният министры Айрат Сибагатуллин һ.б. катнашты, дип хәбәр итә ТР Президенты матбугат хезмәте.   Илһам Шакиров 1935 елның 15 февралендә ТР Сарман районы Яңа Бүләк авылында туган.1960 елда Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаган һәм шул елдан башлап Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә әйдәп баручы солист-вокалчы булып эшләгән.   Илһам Шакиров – Россия Федерациясе һәм Татарстан Республикасы халык артисты, Г.Тукай исемендәге ТР Дәүләт премиясе лауреаты. 1986 елда “Халыклар дуслыгы” ордены белән бүләкләнгән.   15 февраль көнне кичке 5 тә Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында Илһам Шакировның юбилей кичәсен уздыру ниятләнә.   13 март көнне Мәскәүнең Дәүләт Кремль сараенда Илһам Шакировның юбилей концертын уздыру планлаштырыла. Чара Татарстан Республикасы Хөкүмәте һәм ТР Мәдәният министрлыгы ярдәме белән узачак.                 Татарстан Президенты матбугат хезмәте фотолары. --- --- | 14.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-14 10:21 Мәхәббәт һәм сөю. Камаллылар күзлегеннән
    14.02.2015 Мәдәният Бу атна башында Самараның Максим Горький исемендәге драма театры бинасында Татарстанның Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры гастрольләре узды. Гастрольләрне ачып җибәрү өчен сәхнәгә Казан театры директоры Илфир ЯКУПОВ һәм Самара театрының сәнгать җитәкчесе Вячеслав ГВОЗДКОВ чыктылар. Алар унбиш ел эчендә бу ике театр арасында дустанә мөнәсәбәтләр барлыкка килүе, бер-берсенә кунакка йөрешеп, иҗади табышлар белән уртаклашулары турында сөйләделәр, ә соңында туган телебездә спектакль карап ләззәт алуыбызны теләделәр. Казанлылар бу юлы да ике спектакль алып килгәннәр иде. Беренчесен, “Мәхәббәт FM” дип аталган комедияне, яшь автор Илгиз Зәйниев язган һәм сәхнәгә куйган. Ә “Сөясеңме-сөймисеңме” пьесасы Флорид Бүләков авторлыгында. Аны Радик Бариев сәхнәләштергән. Бу ике пьеса да мәхәббәт турында, ләкин берсеннән-берсе нык аерылып торалар.  “Мәхәббәт FM”, исеменнән үк күренгәнчә, яшьләр өчен куелган эстрада-джаз комедия. Баш рольне башкаручы бик талантлы яшь актер Эмиль Талипов сүзләренә караганда, пьеса Фәрит Бикчәнтәевнең актерлык-режиссерлык курсында укыган актерлар төркеме өчен махсус язылган. Чөнки бу төркемнән Эмиль Талипов, Нәфисә Хәйруллина, Ләйсән Фәйзуллина, Алмаз Гәрәев, Ирек Кашапов кебек бик талантлы актерлар чыккан. Хәзер алар бергәләшеп театр алласы Мельпоменага хезмәт итәләр.    Спектакль - җиңел, күңелле, бер тында карала торган тамаша. Өч сәгать вакыт үткәнен сизмисең дә. Тормышыбызның бөтен тискәре якларын көлкегә күтәргән спектакльне халык эче катканчы көлеп, авторның очкынлы юморына сокланып, актерларның оста уенын, режиссер табышларын гаҗәпләнеп карый. Ахырда, әлбәттә, олы хисләр һәм саф мәхәббәт тантана итә.   “Сөясеңме-сөймисеңме” әсәре исә “моңсу комедия” дип атала.  Ул гади татар авылында яшәүче гади татар гаиләсендәге тормышны тасвирлый. Ләкин тормыш кайсы күрексез ягы белән борылса да, хатын-кыз иреннән сөю сүзләре, назлы караш көтә. Кызганычка, ирләр моны бик соң аңлый. Комедияәне караган хатын-кызлар залдан күз яшьләренә буылып, ә ирләр уйланып чыктылар. Күпләр бу спектакльдән соң үз гаиләсендәге мөнәсәбәтләрне яхшы якка үзгәртергә тырышыр, дигән өмет уяна.    “Мәхәббәт FM” комедиясен караганда яшь артистлар уенына сокланган Самараның “Яктылык” татар мәктәбе директоры Радик Газизов аларны мәктәпкә чакырган. Балалар, каршыларына тезелеп утырган сәхнә йолдызларын күргәч, бераз каушадылар бугай. Шулай да “Абый, сез ничек артист булдыгыз?”, “Моңа ничек әзерләнергә кирәк?” дигән кыюсыз сораулар яңгырады. Театр йолдызларына әверелеп баручы яшь труппа егетләре-кызларының җавабы, гомумән, балачактан китап укып, шигырь сөйләп, үзешчән театрларда уйнап һәм биеп үсәргә кирәк, дигән фикергә барып терәлде. Мәсәлән, Алмаз Гәрәев яшүсмер чагында галәмәт озын “Шүрәле” әкият-поэмасын ятлап сәхнә юлына баскан. Бу очрашуда да ул бик мәзәк шигырь укып күрсәтте. Шулай ук җырчылар да бар икән араларында – Ирек Кашапов “Кара урман”ны,  ә Раил Шәмсуаров “Тулганай”ны бик моңлы итеп җырладылар. Артист кеше һәрьяклап талантлы була бит ул.  Ләкин “яктылык”лылар да бирешмәде, җавап итеп Казан турында җыр җырлаган Альбина Мингалиеваның акапелло башкаруы артистларныкыннан ким түгел иде.   Ахырда кунаклар мәктәп китапханәсенә Камал театрының 110 еллыгына багышлап нәшер ителгән зур һәм бай эчтәлекле китаплар бүләк иттеләр һәм мәктәпне карап чыктылар.   Фотода: Илфир ЯКУПОВ һәм Вячеслав ГВОЗДКОВ гастрольләрне ачып җибәрәләр.   Эльмира ШӘВӘЛИЕВА 7 | 14.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-14 10:21 Бүген Актаныш районында килеп чыккан янгында 6 кеше янып үлгән (ВИДЕО)
    13.02.2015 Фаҗига 2015 нче елның 13 нче февралендә төнлә Актаныш районы Пучы авылының Кызыл Армия урамындагы йортларның берсендә чыккан янгын буенча тикшерү алып барыла. Хәзерге вакытта РФ Җинаять кодексының 109 нчы маддәсенең 3 нче часте (ике һәм аннан күбрәк затны саксызлык аркасында үлемгә дучар итү) буенча җинаять эше кузгату турындагы мәсьәлә хәл ителә. Билгеле булганча, янгын нәтиҗәсендә 2002, 2004 һәм 2012 нче елгы өч бала, аларның 34 яшьлек анасы, аның белән бер түбә астында яшәгән 24 яшьлек ир-ат һәм тагын шәхесе ачыкланмаган бер ир-ат һәлак булган.   Янгынның сәбәпләре ачыклана. Төп версияләр буларак ут белән саксыз эш итү һәм мичнең төзексезлеге карала. Фаҗиганең барлык нечкәлекләрен ачыклауга юнәлдерелгән башка чаралар үткәрелә, дип хәбәр итә Россия Тикшерү комитетының ТР буенча идарәсе җитәкчесе ярдәмчесе.     --- --- | 13.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-14 10:21 "День Валентина" дигәннәренә ничек карыйсыз?
    14.02.2015 Бәйрәм Бүген - Гашыйклар көне. Русча әйткәндә, День Святого Валентина. Кемдер аны Изге Вәли көне дип тәрҗемә итә. Сез бу тәрҗемәгә ничек карыйсыз? Бүген сездә бәйрәмме? Сөйгән ярыгыз бармы?    --- --- | 14.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-13 04:34 Салаватка 1001 сорау
    13.02.2015 Җәмгыять Хөрмәтле укучыларыбыз! Тормышының 55 яшьлегенә килеп җиткән Салаватка нинди сорауларыгыз бар? Ул һәр сорауга да ачыктан-ачык җавап бирергә әзер, дип мөрәҗәгать иткән идек. Шөкер, җырчының иҗатына, тормышына берәү дә битараф түгел. Конвертларга салып та, электрон почта аша да редакциягә күп хат алынды. Хатларда исә кимендә 3-4 сорау һәм аларның барысы да Салават Фәтхетдиновны туган көне белән ихлас котлаудан, аңа, әнисенә, хәләл җефете Ләйсәнгә, балаларына, киявенә, оныкларына саулык-сәламәтлек теләүдән башлана. Ихлас теләкләргә “Ватаным Татарстан” газетасы да бик теләп кушыла. Редакция Самара өлкәсенең Похвистено районы, Новое Мансуркино авылының Колхоз урамы, 3 нче йортында яшәүче Бәдия Әүхәди кызы Кәримовадан посылка да алды. Эче тулы йон оекбашлар, барысы да чуклап-чәчәкләп бизәлгән. Бер төргәге Салаватның үзенә, икенчесе – Ләйсәнгә, өченчесе – Рөстәмгә, кызларына, киявенә, оныкларына. Иң зур төргәк, авылда яшәвен искә алып булса кирәк, әнисе Тәклимә апага. “Мөселман кардә­шем Салават, аякларың гел җы­лыда булсын, – дип тели Бәдия апа. – Йөргән юлларыңда Хозер-Ильяс, Җәбраил фәрештә канаты астында сакласын. Ходай каршында без барыбыз да туганнар. Барыбызны да Ходай яратып дөньяга китергән. Бу күчтә­нәч­ләремне, үзебездә дә бар ул, ник җибәргән инде, дип тә әйтә­сездер. Әмма ихлас күңе­лемнән якын итәм үзегезне. Салават улым билен авырттыргач та бик сызландым. Миннән шундыйрак сораулар:   – Автоузышта тән җәрәхә­те алганнан соң сәхнәгә сү­рәлеп кенә чыга идең, хәзер хәл­ләрең ничек соң? – Илһам, Әлфияләр ни хәл­дә? – Самара бездән 180 километр ераклыкта, Богырыслан җитмеш километрда гына, кон­­цертларыңны туган-ту­ма­ча белән шунда барып карый идек, әмма соңгы вакытларда килми башладың, берәр сә­бә­бе юктыр бит?”   Салават: Минем туган көн­не шулай күңелегезгә якын итү­егез, бүләкләрегез өчен бик зур рәхмәт Сезгә, Бәдия апа. Аяк-кул­ларыгыз сызлауның ни икән­леген белмәсен, оекбашларыгыз чын сәнгать әсәре дип бәя­лә­нерлек. Казандагы концертларым көннәрендә мин алар­ны киеп тә йөрдем, Ләйсәнгә дә, балаларга да бик ошады, авылдагы әнәй, бу оекбашларны киеп пычратмам, карап кына торырмын инде, диде. Аның дә рәх­мәтен җит­керәм.   Әлфия апа да, Илһам абый да, Аллага шөкер, таза-сау. Алар бе­лән гел элемтәдә торам. Алар без­нең өчен буй җитмәслек би­еклектә. Алардан өйрәнергә дә өйрәнергә инде безгә. Илһам абый “Татар моңы” фестиваленә дә килгән иде, февраль аенда аңа сиксән яшь тула. Казаннан читтә гастрольләр вакытында әлеге ике олуг шәхес хакында сорауларны бик еш бирәләр. Ходайдан алар­ның исән-сау, һаман да көр күңелле булуларын сорыйбыз.   Богырысланны бераз онытып торуыбызның бернинди җитди сәбәбе дә юк, бары тик вакыт җитмәү генә бар, хәзер инде без Россия күләмендә чыгышларыбызны башлыйбыз һәм, Бәдия апа, сезнең төбәк тә исемлектә булыр. Сәхнәгә хәзер сүрәлеп чыкмыйм инде, таякларны да таш­ладым. Ходай тарафыннан җитди бер кисәтү булды, ахры, ул миңа. Спорт та, эстрада сәнгате дә җитдилекне таләп итә. Гому­мән, һәр һөнәр осталык сорый. *** Сәхнәгә чыгуыңның беренче елларында концертларны үзең бик кызык итеп алып бара идең. “Тагын берәрне сылаеммы?”– дип әйтүең генә дә залны җан­ландырып җибәрә иде. Ике тычкан кочаклашып кереп бара ти­шеккә, ике тычкан кавышканны кавышырбыз ничек тә, дип җыр­лавың да үзеңә гел килешле иде. Хәзер концертларыңа бара алмыйбыз, олыгайдык. Үземә 80 яшь тула. Салават дус, җырла, кар­тайма, өлкәннәрдән сиңа те­ләк шул.   Хәлим бабай Хәлиуллин. Казан. Камышлы урамы   *** Салаватның бер генә сезон концертын да калдырганым юк. Аның концертларында кайгы-хәсрәт, борчылулар, хәтта акча җитмәүчелек тә онытыла. Зә­вык­лы, мәгънәле җырлар үзенә тарта мине. Сезгә, Салават, Ходай тарафыннан акыл, сәләт бирелгән, булдыклылык, эшчән­лек, халыкка хезмәт итү кебек сыйфатлар хас. Шулай да илаһи көчкә ия бул­саң, иң беренче итеп ниләр эшләр идең?   Роза Әлмиева. Казан. Волгоград ур., 1 нче йорт   Салават: Кыйблам барыбер халыкка хезмәт итү белән бәйле булыр иде.   *** Ике яшьлек оныгым Данияр Закиров “Юк, юк” җырына төше­рел­гән клипны карый да: “Ә Салават үзе кайда?” – дип сорап куя. Балакаем ике тапкыр операция ки­черсә дә, хәтере шундый яхшы, күпчелек җырларыгызны яттан белә, үзе­гезне таный. Улыгыз Рөс­тәмчә итеп: “Яратмасаң яра­тырсың, мин бераз көтеп торам”, – дип җыр­лый. Дәү әни буларак (Сез дә дәү әти бит) шуны сорыйм әле: “Үз балаңа куелган та­ләпне ни өчен оныкларга куеп бул­мый икән?”   Салават: Безнең халык: “Баланың баласы балдан татлы”, дип юкка гына әйтмәгән инде.   *** Салават өлкән буын артистларны да үзенә ияртә. Безнең кебек авыл әбиләренә дә шундый мөмкинлек тудырмас микән? Шулай була калса, моңнары белән безгә яшәү көче өстәгән Са­ла­ватның иңнәреннән аналарча кочып, туган көне белән котлап үзенә дә бер җыр бүләк итәргә иде. Җырның сүзләре исә болайрак булыр иде: Сабыр түгел мин, дип әйтмә, Аяз көндә Син – яшен. Котлы булсын – Моң иясе Синең 55 яшең.   Тәнзилә Хәбибуллина. Әгерҗе районы, Салагыш авылы   Нәрсә булды соң әле безгә? Концертларга барасыңмы, телевизорны борып куясыңмы, бер-бер­сенә охшаган, игезәк, күңел кайтаргыч җырларны тыңлыйм да, без нинди хәлгә калдык, дип куям. Җыр сәнгатендә моң бетте. Син үзең дә кайвакытта кон­церт­ла­рың­да моңсыз җырлар җырлый­сың. Танылган башка җырчыла­рыбызның да шушы тайгак юлга кереп барулары бик аяныч. Алга таба да эшләр шулай барса, татар телсез генә түгел, моңсыз да, җырсыз да, көйсез дә калачак. Салават халык җырла­рын, мәшһүр компо­зитор­ла­рыбызның көйлә­рен онытты, тамашачылар аның концертларына йөрми башлады, дисәләр, ни дип әйтер идең?   Син, Салават, күп еллар элек, бер концертыңда, тамашачы сорау биргәч, шундый вакыт җитәр, костюмнарны кибетләрнең арт ише­геннән түгел, алгы ишеген­нән генә кереп алырбыз, дигән идең. Андый заманнар күптән җитте, әмма ләкин кайбер җыр­чылар сәхнәгә кыршылып беткән джинсы чалбардан, элек әбиләр киеп йөри торган чуар чәчәкле күлмәктән чыгалар. Акчалары юкмы, әллә башка бер сәбәбе бармы? Бу бит тамашачыны хөрмәт итмәү. Концертка килгән кешеләр артист сәхнәгә чыгып басуга аның киеменә карый. Шул чак затлы киемнәр­дән сәхнәгә ел­маеп-көлеп чыгып баскан Рә­шит Ваһа­пов, Габдулла Рәхимкулов, Ил­һам Шакиров һәм башка кайбер җыр­чылар күз алдыма килә. Син, Салават, күлмәк яки шуңа охшаган ки­емнәр белән тамашачы каршына микрофон тотып чыккан ир җыр­чыларга карата нинди фикер­дә?   Ихтирам белән гармунчы егет Мөнир Абдуллин. Казан   Салават: Борчылуыгыз бик урынлы, гармунчы егет Мөнир абый. Моң ул – халыкны халык итүче. Халык көйләрен, композиторларыбыз әсәрләрен без һич онытырга тиеш түгел. Әмма, ни кызганыч, сәхнәне акрынлап чүп баса, бу хал­кыбызның зәвыгын да зәгыйфь­ли. Хәтта ки тамашачыдан һич уңай­сызланмыйча, оятсыз җырлар да җырлана башлады. Әзерлеге булмаган, әти-әнисе, туганнары куш­кан өчен генә сәхнәгә менү­челәр дә күп. Сәхнәнең чүп оясы түгел­леген халык алдына чыкканчы аң­ласын иде яшьләребез. Халкыбыз борын-борыннан тыйнак булган, гореф-гадәтләребез дә, динебез дә, денебез дә андый ямьсез­лек­ләр­дән азат. Без, безнең буын җыр­чылары, бездән өлкән буын җыр­чылар, әлбәттә, чаң сугабыз. Тың­лау, нәтиҗә ясау дәрәҗәсе генә без көткәнчә түгел. Бәлки, элеккеге сән­гать советларын ка­бат яңартыр­гадыр?   Шулай да җыр өлкәсендәге без­нең киләчәк алай ук өметсез түгел әле. Җыр фестивальләре, конкурслар оештыру – сәләтле яшь­ләре­безне барлау максатыннан. Һәм шатланып әйтергә тиешбез: чын мәгънәсендә талантлы яшьләребез күп, алар сәхнәдә үз урыннарын алып киләләр. Килде-китте җыр белән фес­тивальдә урын яулап булмый. Дәрәҗәле жюри җыр сәнгатенә килүчене иләк аша уздыра: тавыш мөмкинлекләре дә, сәхнәдә тотыш та, кием дә һ.б. искә алына. Без үзебез дә менә шундый сынаулар аша үтеп сәхнәгә кү­тәрелгән һәм хәзер дә бәйгеләр­дә катнашып килә торган җырчылар.   Бәйгеләрдә катнашмыйча этеп-төртеп кенә сәхнәгә күтә­релүчеләр бүген – бар, иртәгә – юк. Әмма, ни аяныч, ан­дый­ларның урыны тулыланып тора, берсе “сүнә”, үзенең бер көнлек икәнен дә аңламастан, аның урынына икенчесе калка.   Мин үземне җырчы дип түгел, җырлаучы дип саныйм. Җыр­чы­лар, инде әйткәнемчә, Илһам Шакиров, Әлфия Авзалова.   *** – Авыр вакытларда әниең янына кайтып киңәш-табыш итәсеңме? Әти-әниеңнең кыйнаганы булдымы?   Тәнзилә Шәрәфиева. Теләче районы, Максабаш авылы   Салават: Гаиләдә без алты бала үстек. Хәзер өчебез исән-сау. Мин гаиләдә өченче бала һәм, зарланып әйтүем түгел, гаилә арбасына чын-чынлап җигелү, аны тарту күбрәк миңа эләкте. Тормыш, Аллага шөкер, авырлыкларны мулдан өеп бирде. Әмма аңа карап сынмадык, сыгылмадык, киресенчә, үзе­без­не тормышка яраклы икән­легебезне исбатладык. Монысы инде иң мөһиме. Әти – әти, инәй инәй урынында иде. Хәзер әнә нинди ямьсез күренешләргә юлыгабыз: әти-әниләрен судка биргән балалар да бар, үз балаларыннан кул селтәгән ата-аналар да җитәрлек.   Без әти-әнидән кыен ашап үс­мәдек. Аларның безне кыйнарга вакытлары җитмәде, гел эштә булдылар, без дә эштә идек. Әти инде мәрхүм (урыны җән­нәт түрләрендә булсын), инәйгә көн дә шалтыратып хәл-әхвәл беле­шәм дип мактана алмыйм. Әмма аның миңа хәер-догада икән­леген белеп, сизеп торам.   Вакыт кысанлыгы сиздерә, оны­тып та җибәрәм. Быелдан башлап: “Инәйгә шалтыратырга кирәк”, – дип кәгазьгә язып кую гадәтен керттем. Бу ысулның файдасы зур, башкаларга да киңәш итәм.   Ни кызганыч, авылга сирәг­рәк кайтыла. Бу хәл ир-атларда үзен күб­рәк сиздерә: тормыш куабыз ди­гән булып, аклану сә­бәпләрен дә табабыз. Рәхмәт хатын-кызларга, алар кырык эшен кырык якка ташлый да әти-әнисе янына кайтып килә.   *** Казаннан Рәхилә Апакаева хаты Салават сүзләрен дәлилләп тора сыман. “Мин Ленин исе­мен­дәге мәдәният йортына якын гына урында сату итәм. Билет таратучылар якын танышларыма әй­ләнеп бетте инде. Шулай, гыйнвар аенда булачак бер концертка мак­тый-мактый билет тәкъдим итте бу. Билетка көлкеле тамаша дип тә язылган. 250 сум түләп билет алдым да күрсәтелгән вакытка мәдә­ният йортына килдем. Халык бик аз, шулай да тамаша дигәннәре баш­ланды һәм концертны алып баручы да, җырчы да шул бер кыз булып чыкты, ни генә кыланмый... Кө­мәнле халәттә килеп чыкты бу бер­мәлне, корсагы алагаем зур, күл­мәгенең итәге биленә менеп җит­кән диярлек. Янәсе, шушы кыяфәте белән тамашачыны көл­дерә. Ул да булмады: “Балага узуымны өй­дәгеләр белмәде, сез дә әйт­мәгез, – ди бу. – Менә хәзер әти­сен эзлим, залдагылар арасында булырга тиеш”. Китте шуннан эзләү, сәхнәгә әле бер ирне чакыра, әле икенчесен... Йә Алла, шушы да булдымы көлкеле тамаша? Ярый әле кызымны алып килмәгәнмен, дип шатланып утырдым. Тамаша бет­кәч тотындылар сәхнәгә чәчәк ташырга. Туганнары, таныш-белеш­ләре икән. Бу баланың әнисе дә сәхнәдә булып чыкты һәм халык алдына чыгып җырлады да әле. Көл­келе тамаша дигәннәре чыннан да көлке, мәсхәрә булды. Йә Раббым, сәләтең чамалы була торып нигә сәхнәгә чыгарга. Сәхнә изге урын, тәрбия урыны бит ул.   Салават белән юлларыбыз ки­сешкән чаклар булды безнең. Шу­ның бер ачык мисалы – архивымнан аның үзенә дә таныш булмаган фотосын җибәрәм. Күреш­кән, үр­тәшкән чакларга килсәк, беренчесе, Салават Зәкиевич җыр­лый баш­лаган чорында минем туган авылым Иске Карамалыга килгән иде. Залда нибарысы алты кеше. Талашып кайтып китте. Ышанмасагыз, клуб мөдире шул ук Ми­ләүшә – раслар, шәт.   Икенче мизгел – фото белән бәйле 2003 ел. Мөслимгә концерт белән килгән иде. Сабантуй мәй­даны урынында: “Мин монда Әхи­яр өчен генә килдем!” – ди бу. Анысы кем булгандыр, чуртым белсен. Ә мин үзем ул чорларда Әлмәт шәһәрендә “Город А” газетасы баш мөхәррире булып эшли идем. Исәп – әңгәмә кору. Салаватның җавабы кыска: “Ниемә кирәк ул Әлмәтләр. Мин Мөслимдә ич!” Ярый әле качып-посып фотога тө­шерә алдым. Тагын бер “чәкәләшү” – 20 нче юбилей сезоны концертларын Камал сәхнәсендә карап, идән тулы кәгазь битләре күреп шаккаткач мәкаләм дөнья күрде. Кыскасы, Салават Фәтхетдинов антигероем булды минем. Язмадым түгел яздым! Шәп һәм калкансыман кебек башкалардан бөек икәнен танып, шул ук вакытта гади җир кешесе кебек хаталардан хали булмавын ассызыклап яздым. Соравым шул – сез миңа үп­кә саклыйсызмы?   Үземчә ярату белән Гөлназ Шәмси   Салават: Һич юк. Миләү­шәгә дә, үзе­гезгә дә сәлам. Фотолар – шәп. Минем өчен яңалык булды. Ил-көннәр тыныч булып, сәх­нә­ләрдә күрешергә насыйп булсын. Алты кешегә килгәндә – мин үземнең киләчәкне халык тулы тамаша залларында күргәнмен инде. Ходай шуны насыйп итте дә.   *** – Үзегезне ничә яшьтә дип хис итәсез?   – Унсигездә.   – Уйлап, санап карасаң, та­тар­ның бик күп талантлы ша­гыйрьләре, җырчылары Баш­кортстан ягыннан. Моның сә­бәбе нидә икән?   – Татар һәм башкорт аһәңен тыңлап үсүдәндер, дип беләм.   – Безнең илдә яшәү ошыймы Сезгә?   – Татарстанда яшәү ошый.   – Үткән елларыгыздан канә­гатьме?   – “Үткәнне каргамаек” дип җырлыйм мин. Әмма соңгы ун ел пассиврак, эзсезрәк үтте сыман.   – Машинада барганда нинди көй яки радио куясыз?   – Күп очракта телефоннан сөйләшәм һәм күзне йокы баса.   – Дан һәм популярлыкка мөнәсәбәтегез нинди?   –Алар икесе дә бик тиз узып ки­түчән. Иң мөһиме – кеше булып калу.   – Иҗат итәргә Сезне нәрсә илһамландыра?   – Халкым көч бирә.   Фәрдия Хәбибуллина. Әтнә районы, Күәм авылы   *** Хәтерем ялгышмаса, элегрәк берәү сорау биргән иде: “Сез Илһам Шакиров җырлаган “Кара урман”ны җырлый алыр идегезме?” – дип. Сез: “Урманга керсәм йә адашырмын, ул урманда Илһам абый үзе генә йөрсен инде”, – дигән идегез. Гомумән, моң дигәннәре нәрсә ул?   Дәлия әбиегез Ханнанова.   Актаныш   Салават: Бу сорауга җа­вапны Илһам абыйның үзеннән үк бирдерик әле. Миңа аның моң турындагы фикерләрен тыңлау насыйп булган иде. “Энекәш, моң дигәннәрен сизеп, тоеп, хәтта ки күреп тә була, әмма тәрҗемә итеп кенә булмый, – дигән иде ул һәм мисаллар да китерде. Әйтик, берәү урамга чыга да күккә, янәшә-тирәдәге матурлыкка карап моңлана. Бу халәт аның йөзенә дә чыга. Эңгер-меңгер кергәч яшь егетләр елга буйларында ат, сыер саклыйлар, шунда учак та ягып җибәрәләр. Бу инде шул хәтле гаҗәп күренеш – моңлы, йөрәкләргә тия, әллә кайларга китәсе, әллә ниләр майтарасы килә. Бу да моң! Безнең татар, башкорт җырларына бормалар, мелизмнар хас бит инде. Кай­берәүләр мелизмны моң дип аңлый. Алай гына түгел шул: күңелнең дә саф булуы кирәк, явыз, кабахәт кешедән беркайчан да моң чыкмый. Кайгы, сагыш булса гына моң була дию белән дә килешмим, мәйданда шатлык моң­нары яңгырады, дип әйтәбезме? Әйтәбез. Димәк, үзе шатлыклы, үзе моңлы. “Сәйдәш марш”ларын тың­лаганнан соң да моңланабыз. Үзе марш, үзе моң! Моңның иң мөһиме милли булуы кирәк. Моның өчен инде үз тарихыңны, музыкаль фольклорны, бүгенгене белү шарт. Без, җырлаучылар, барыбыз да менә шушы хакыйкатьне онытмаска тиеш”.   ***   – Мине соңгы вакытта туган телебезнең хәле бик тә борчый, башкалабыз Казанда күп чаралар рус телендә үтә, яшьләр туган тел­ләрен оныта, аны куллануны ки­рәк тапмый, аннан ничектер ким­сенә дә кебек. Алар рус те­лен­дә сөйләшеп үзләрен “текә­рәк” хис итә, ахры. Сез саф татар телен­дә җырлаучы җырчы буларак, әй­тегез әле, туган телгә карата хөр­­мәтне ничек итеп кайтарырга? Якын киләчәктә хәлләр болай дәвам итсә, татар теленең авыл ке­шесенең кулланышында гына калуы һәм аннары бөтенләй үк юкка чыгу куркынычы да бар бит.   Сез инде күп еллар сәхнәдә чыгыш ясап киләсез, елдан-ел яңа сезоныгызны ачып безгә мавыктыргыч концертлар бүләк итәсез. Шул форсаттан әйтеп китсәгез иде, Сез ничек итеп үзегездә алга таба эшләргә ихтыяр көче табасыз?   Зөлфәт Закиров, 23 яшь.   Авылда туып үсеп, бүгенге көндә Казанда яшәүче   Салават: Купшы сүз булып кабул ителмәсен – халкыма хез­мәт итүем белән мин бик горурланам. Халкым күтәрде, халкым мине бар да итә, юк та итә ала. Тел мәсьәләсе минем үземне дә борчый һәм үземне гаепле дә дип саныйм. Ник дигәндә, гаиләдә булмаган тәр­типне илдән сорап булмый. Өч балам бар. Берсе русча сөйләшә, икенчесе – инглизчә. Татарча рә­хәтләнеп сөйләшеп булмый. Өйдә булмаган мохитне мин ничек халыкка: “Шулай булыгыз”, – дип әй­тә алыйм? Әйтергә кирәк. Чит­тән килеп безгә берәү дә: “Татарлыгыгызны югалтмагыз”, – ди­мәячәк. Без үзебезгә генә кирәк. Үзебезне үзебез сакларга тиешбез дә.   *** Мин инде сезгә 1000 ел яшә дип әйтә алмыйм. Яратмыйм әкиятне. Тик шулай да:   Их тала, тала, тала, Тала ике беләгем. 70 тулсын, 80 тулсын Сезгә минем теләгем.   Рус артистлары арасында хатын алыштыручылар күп. Сез тәртиплеме, әллә хатын чыдаммы?   Вансит Шәфигуллин. Казан   Салават: Гаилә мөнәсәбәт­лә­рендә чыдамлык бик кирәк. Мә­хәббәтне мин өч төргә – җа­вапсыз мәхәббәткә, мәңгелек мәхәббәткә һәм дә бәхетле мә­хәббәткә бүләм – шул хакта 26 нчы сезон концертларында киңрәк һәм аңлаешлы итеп тамашачыга да сөйлим. Безнең мәхәббәт өченче төргә карый.   ***   – Миңа бу хатны язарга “Татарстан – Яңа Гасыр” телеви­дение­сендә Миләүшә Айтуганова белән әңгәмә вакытында “Ләйсән пешер­гән кыстыбыйны ашарга яратам”, – дигән фразагыз этәргеч бирде. Ни өченме? Үзем белән булган хәлләрне языйм әле, шуннан барысы да аңлашылыр. Мин авылда бик дәрәҗәле ун балалы гаиләнең тугызынчы баласына кәләш булып килдем. Иремнең җиде кыз туганы, ике ир туганы бар иде. Каенанам да бик булган хатын, ир кеше эшен дә, хатын-кыз эшен дә бик булдырып, җиренә җиткереп эшли белә иде. Каенатам үлгәч, ел саен кыш торырга безгә килә башлады, аннан җәйгә кайтып китә иде. Бер елында үзебезнең урамда гына яшәүче кызларына кунакка төшкәч, тегеләр кыстыбый пешер­гәннәр. Әни (мин аны әни диеп йөрим) шунда: “И-и, килен пе­шергән кыстыбыйны ашатыр идем мин сезгә”, – дигәне минем кыстыбыйны була инде. Кызының ике килене бар, икесе дә ашханәдә пешекчеләр булып эшлиләр, кызы шул киленнәр алдында уңай­сызланып, үзенчә әнигә үпкәләгән иде. Ә мин, үз чиратымда, дөнья булгач, бик тәмле итеп кыстыбыйлар пешерүчеләр бардыр, әни мине яраткач гына шулай дигән инде ул дип, нәтиҗә ясадым. Чыннан да, “әнинең яраткан килене” дип йөрт­теләр үземне. Һәр эшемне ярата, мактый иде.   Беренче кышын 1985 елда килде ул. Авылда 80 яшьлек карчык ничек кенә югандыр инде үзенең эчтән кия торган ак күлмәген. Мин юып киерткәч, “Килен, ничек шулай ак була ул синең юган кер­ләрең?” – диде. Ә мин, икенче тапкыр юган вакытта, тагын да аграк булсын дип, әнинең эчке күлмәген үзенә күрсәтми генә икешәр тапкыр кайнатып, әллә нинди агарткычлар сала идем. Менә нинди хикмәт белән эшләргә өйрәткән ул мине. Шулай мактый-мактый, ә мин тагын да тырышып, 12 кышны килеп, 92 яшь тулгач үлеп китте каенанам. Һаман да сагынам, бик яхшы иде, 22 тиенлек батонны да: “Килен, бигрәк тәмле батон алып кайтасың”, – дияр иде. Бер кызы, әзрәк ачуы килептер инде: “Әйе, батонны да аңа аерым пешереп бирәләр инде, сиңа тәмлене алып кайтсын дип”, – дип әйтә иде.   Әйтәсе килгәнем шул: “кыстыбыйны: “Салават Ләйсәнне бик-бик яратканга гына шулай тәмле ул”, – диясем килә. Ләйсән дә моны күңеле, йөрәге белән тоядыр дип аңлыйм. Әлегә кадәр аңламаган икән, белсен, Салават аны ихластан ярата, хөрмәт итә икән, кыстыбый шуңа тәмле.   Мөнәвәрә апагыз. Хәзер әби инде үзем дә. Казан, Суворов урамы   Габделбәр РИЗВАНОВ 19 | 06.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-13 04:34 Киткәннәрнең юлы ураулы...
    13.02.2015 Мәдәният «Киткәннәрнең юлы ураулы»... Шагыйрь Мөхәммәт Шәйхинең каләмдәше Фәннур Сафинга багышлап язган шигырен укыгач, күңелгә шундый юллар уелып калды. Әйе, замана кырыс, хәтер сыек. Бик яшьли киткән шагыйрьләрнең түгел, әдәбиятта ат уйнаткан, исән чагында телдән төшмәгән каләм ияләренең дә исемнәре, иҗатлары, әгәр аларны кайгыртучы булмаса, вакыт тузаны астында тиз җуела. Әдәбиятыбызның, димәк, халкыбыз язмышына битарафлыктан килә бу хәл. Шагыйрьдән чамалап була –  Халыкның нинди көче. Шагыйрьләр күктән иңә дә, Яшиләр халык өчен... Моысы да Мөхәммәт Шәйхи шигыреннән. Тик инде икенче шагыйрь – нечкә лирик шагыйрь Мизхәт Хәбибуллин вафатыннан соң язылган.   Татар әдәбиятының бай мирасы бар. Миңа соңгы елларда Кадыйр Сибгатуллин, Хәниф Хөснуллин, Зариф Мөэминовның әдәби мирасы белән шөгыльләнергә туры килде. Зариф Мөэминов исеме әдәбият хәдимнәренә бөтенләй таныш түгел. Ачыш, дисәң дә, ачыш! Ярты гасырдан артык ничә повестьте, хикәяләре дөньяга чыгуны өмет итеп чормада яткан бит! Узган ел «Безнең мирас» журналында (2014, 2-3 нче саннар) әлеге фольклорчы-әдипнең «Мәрьям» повесте басылып чыкты. Әдәби мирасны өйрәнү – шактый четерекле эш. Әдәбиятыбыз – милли рухыбызны сугарып торган иң шифалы сулы чишмә бит ул. Монда бер генә исем дә онытылырга тиеш түгел. Әдәби чор рухын, мәдәни сурәтен тулы килеш күзаллау өчен әдипләрнең әсәрләрен өйрәнү генә җитми. Моның өчен әдәби хәрәкәткә катнашы булган барлык шәхесләрнең мирасын тикшерү таләп ителә. Бер чор әдипләре иҗатындагы аваздашлыкны, эстетик, рухи эзләнүләрнең үзенчәлекләрен күзәтү кызык­лы һәм әһәмиятле нәтиҗәләргә китерә.   Мөхәммәт Шәйхи шигърияттә үзенең тавышын узган гасырның җитмешенче еллар уртасында ишеттерде. Нык итеп, күпләрне сискәндерерлек итеп... Вакытлы матбугатта шигырьләре күренеп торса да, беренче шигырь җыентыгы «Көн үзәге» – бары 1984 елда гына дөнья күрә. Тагын ике елдан балалар өчен «Уткүз» исемле җыентыгы басылып чыга. Беренче шигырьләре белән үк милләткә хезмәт итәргә килгән шагыйрь икәнен раслый ул. Борынгыдан килгән моңнар, халкыбызның үткәне, тарихта тоткан урыны белән ныклап торып кызыксынуы һәр шигырендә диярлек чагылыш таба. Әмма аларның күпчелеге дөнья күрмичә, шагыйрьнең архивында гына сакланган. Урау юллар үтеп, әлеге архив Татарстанның халык шагыйре Разил Вәлиев кулына килеп кергән, ул исә бу мирасны барлап, аерым җыентык итеп төзү эшен миңа тапшырды. Ике еллап вакыт Мөхәммәт Шәйхинең әдәби мирасын, биографиясен өйрәнү, җыентыкны төзү эшенә китте. Кирәклеген, мөһимлеген тоеп, чын күңелдән эшләдем мин моны.   Мөхәммәт Шәйхи (Мөхәммәтвәли Шәйхетдин улы) 1949 елның 25 сентябрендә Татарстанның Мамадыш районы Еники-Чишмә (Түбән Кыерлы) авылында колхозчы гаиләсендә туган. Хезмәт юлын колхозда башлап җибәрә. 1971 елда (кайбер мәгълүматларда 1974 елда) Түбән Кама шәһәренә килеп урнаша һәм төзелештә электр белән эретеп ябыштыручы (шагыйрь Мизхәт Хәбибуллин кебек үк) булып эшли башлый. Тиз арада шәһәрнең «Кама таңнары» әдәби берләшмәсендә үз кеше булып таныла, талантлы шагыйрь, рәссам буларак ихтирам яулый. Шагыйрь йөрәге һәрчак хөрлек сорый, шуңа күрә дә, төзелештә эшләүгә караганда, Мөхәммәт күбрәк рәссамлык белән, кулы балта эшенә яткачтын, «шабашка» белән шөгыльләнә. Беренче мәртәбә мине аның белән шагыйрь күңелле, мәгърифәтче-педагог, Чаллы шәһәрендәге 2 нче гимназия директоры Рифкать Нурулла улы Муллин таныштырган иде. Дөньялар кайный башлаган туксанынчы елларның башы иде ул. Рифкать әфәнде гимназия диварларын милли тарихыбызны алга куеп бизәтү эшенә керешкән иде. Мөхәммәт шушы эшкә катнашып киткән икән. Чаллыны яратып сөйләгән иде. Түбән Камада әдәби мохитнең бик үк гади булмаганына зарланып та алды. «Бу берләшмә – нигезенә көнчеллек салынып төзелгән хикмәт оясы булды», – дип, хәсрәтле елмаеп та куйган иде. «Шигырьләрне бер читкә куеп, роман яза башладым әле. Тарихи әсәр язып күрсәтәм әле мин боларга», – дип, Рифкать әфәндегә карап күз кысып куйды. Ул чагында Рифкать Муллин миңа Мөхәммәт Шәйхи турында: «Баштанаяк милли гамь белән янучы шагыйрь, – дигән иде. – Хәзерге вакытта «милләт» дип кычкыручылар күп, ә Мөхәммәт Шәйхи җитмешенче еллар башында ук халкыбыз язмышы, милләт тарихына багышланган гүзәл шигырьләр язды. Шуңа күрә аны, китаплары чыгуга да карамастан, Язучылар берлегенә алмый йөрттеләр», – дип, шагыйрь язмышына ачыклык та кертте. Роман мәсьәләсенә килгәндә, чыннан да Мөхәммәт Шәйхи «Асылтауда асыл кошлар яши» дип исемләнгән тарихи әсәр яза башлаган. Архивында сакланган кулъязмада әсәрнең утызлап бите бар. Әсәр 1236 елгы вакыйгалардан, ягъни Болгар дәүләтенә монгол гаскәрләре һөҗүм чорыннан, 13 яшьлек үсмер малай сөйләве рәвешендә башланып китә. Кереш өлешеннән бер өзектән язарга ниятләгән әсәрнең рухын чамаларга була:    «Һәр кеше үзенең җиде бабасын белергә тиеш. Җиде бабасын белмәгән зат – әле ул кеше түгел. Дөньядан үзенең кем икәнен белмичә китүчеләр дә бар. Әлбәттә, моңа ул гына гаепле түгелдер, димәк, аңа әтисе исән чагында әйтеп калдырмаган. Акыл кергәч, җиде бабасын эзләгәннәр һәм тапканнар да шактый. Кеше үз-үзен хөрмәт итсә, үз бәһасен тойса үткәне турында уйлый, кызыксына башлый. Бу – гомер-гомердән шулай. Эзләнүнең чиге юк. Ә мәнсезлекнең чикләре тагын да киңрәк...   Мин үземне эзлим.... Урманнарга керәм – мин андадыр. Тауларга менәм – мин андадыр. Далаларга чыгам – мин андадыр. Диңгез буена киләм –  мин андадыр...   Кычкырам. Миңа каршы «мин» җавап бирә: «Мин монда!»   Болгар, Суар, Бүләр, Җүкәтау шикелле бөек шәһәрләр гөрләп яшәгән төбәкләргә киләм. Аннан да миңа дәшәләр: «Мин монда!.. Мин монда!!. Мин монда!!! Монда!.. Монда!!! Монда!!!»   Үткән белән бүген арасында, бүген белән киләчәк арасында бәргәләнә-бәргәләнә Хәтер очып йөри... Хәтер – мин! Мин – хәтер!..»   Кызганыч, әсәр фәлсәфи-хисси дулкында шактый өметле башланса да, дәвам ителмичә, шулай нияттә генә калган булса кирәк...   Билгеле, Мөхәммәт Шәйхинең шигырьләре белән таныш идем. Уртачадан озынрак гәүдәле, чандыр кыяфәтле булып истә калган. Бирчәеп беткән уч төпләре кытыршы, куллары авыр, хәрәкәте салмак, ара-тирә сүз кыстырып куя да, башын арткарак ташлап, тын кала. Рәссамнарда була торган поза шулдыр инде, дип уйладым ул чакта. «Аргамак» журналында проза, шигърият һәм әдәби тәнкыйть бүлеген алып баручы буларак, Мөхәммәт Шәйхинең шигырьләрен журналга әзерләп биргән идем инде. Бер шигыре, соңрак, 1992 елда, журналның 7-8 санында басылып та чыкты. Очрашкан чакларда сөйләшкәләп йөрсәк тә, нигәдер, «Аргамак» белән арасы бик якынаеп китә алмады аның.   Разил Вәлиев Чаллы Язучылар оешмасын җитәкләгәндә Мөхәммәт Шәйхи берара пропаганда бүлегендә эшләп алган. Әмма Мөхәммәт Шәйхи бу форсаттан да файдаланмаган, берлеккә керү һаман артка күчерелеп киленгән. Чыннан да Түбән Камада әдәби мохит иҗат кешеләре өчен бик үк җиңелдән булмагандыр. Мизхәт Хәбибуллинның күренекле шагыйрь Кадыйр Сибгатуллинга язган хатында: «Түбән Каманың әдәби торышында атмосфера начар», – дип язган иде. Шуны истә тотыптыр инде, Кадыйр Сибгатуллин талантлы иҗатны вакытында күреп, дөрес бәяләү җитмәгәндә, әдәбиятка зур зыян ясалуы хакында ачынулы сүзләр язып калдыра. Чаллыга килү белән, Мөхәммәт Шәйхинең шигырьләре белән таныша, шигъриятен зурлап сүз әйтә һәм шагыйрьгә берлеккә керү өчен рекомендация яза.   Мөхәммәт Шәйхи – традицион стиль­дә иҗат итүче лирик-фәлсәфи шагыйрь. Шигъри тыны иркен, шигырьгә салынган образларга хилафлык китерми, тема белән җитди эш итә, шигырьнең «төшен» чыгарып бетерергә омтыла. Хәсән Туфан, аның иҗаты белән ныклап танышса, һичшиксез, М.Шәйхине дә «гүзәл гамь­ле» шагый­рьләр рәтендә атар иде. Болар исә – Равил Фәйзуллин, Зөлфәт, Мөдәррис Әгъләмов, Кадыйр Сибгатуллин...   Мөхәммәт Шәйхи 1996 елның 15 февралендә, бүгенгәчә төгәл бил­ге­лән­мәгән сәбәп белән, вафат була. Аның гәүдәсен бер йортның подъездыннан табып алалар. Аннан алда гына рәссам дусты В.Мәхмүтов белән сөйләшеп, гармун уйнап, моңга тулышып утырган булалар. Бу хәбәрне ишеткәч, Василий Мәхмүтов, ярсуына чыдый алмыйча, гармунны тугызынчы каттан аска томыра... Ә аннан да алдарак, вафатына бер атна кала, Мөхәммәт Шәйхи беркайда дөнья күрмәгән шигырьләрен Түбән Камада чыгып килүче «Туган як» газетасына кертеп биргән була. Әлеге шигырьләр газетада берничә ел дәвамында басылып чыга торалар, аннан инде алар, 2001 елда, Разил Вәлиев тырышлыгы һәм Таһир Нәбиуллин ярдәме белән «Милли китап» нәшриятында басылган «Ак буран» исемле җыентыкта урын алалар. «Ак буран» җыентыгы басылып чыккач, Рифкать Муллинның «Шигырьләре үксез булмасын» («Туган як» газетасы, 2002 ел, 5 февраль), Айдар Хәлимнең «Шигъриятебезнең Мокамаемы... әллә яңа Акмулласымы» («Шәһри Казан, 2005 ел, 8, 15, 16 июль саннары) мәкаләләре дөнья күрде. Инде менә, ниһаять, «Якты чишмә» исеме белән яңа китабы да дөнья күрде. Билгеле, бу китапка Мөхәммәт Шәйхинең барлык шигырьләре дә кергәндер, дип әйтеп булмый. Иҗатны барлауны дәвам итәргә кирәк.   Кайтуы кыен киткәч шул, Кайтуы кыен киткәч... Бәлки, инде мәңгелеккә Кайтыр вакытлар җиткән... Мөхәммәт Шәйхинең иҗаты татар шигъриятендә лаеклы урын алыр, дип ышанам. Аның, урау юллар узып, кайтыр чагы җитте. Мәңгелеккә!   Разил Вәлиев:   Соңгы елларда туган ягыма – Түбән Камага кайткан са­ен, мине ниндидер үзем дә аңламаган моңсулык баса, күңелемә, җаныма нидер җитми. Йортлар да үз урынында югыйсә, дуслар, туганнар да бар, ә нигәдер күңелнең бер почмагы буш, бер чите китек...   Менә шушы җыентыкка керәчәк шигырьләрне кулга алып укыганда, күңелем сулкылдый башлагач, ниһаять, аңладым: миңа Түбән Камада, юк, Түбән Камада гына түгел, менә шушы якты дөньяда дустым Мөхәммәт, ак күңелле, риясыз табигатьле, шагыйрь җанлы Мөхәммәт Шәйхи җитми икән!   Бу каты бәгырьле, мәрхәмәтсез һәм кырыс яшәешкә Мөхәммәт, бер караганда, адашып, ялгыш килеп эләккән изге җан кебек тоела иде миңа. Шуңа күрә дә, Түбән Камага кайтуга, мин, бөтен эшемне онытып, аның янына ашыга идем. Бер мин генә түгел, аны белгән бик күп мосафир Мөхәммәтнең җылы фатирында үзенең күшеккән күңелен җылытып, аның шигъри учагыннан җанына җылы алып киткәндер. Чынаякларга чәй ясагач, өстәлгә кәгазьләрен таратып сала да, Мөхәммәт шигырь укырга тотына. Шигырьләрендә – халык язмышы, мәхәббәт газаплары, туган як моңы, яшәү һәм үлем мәгънәсе.   Мөхәммәт, кешегә ярдәм кирәк булганда, беркайчан да «юк» дип әйтә белми иде. Ярдәме дә күңел юаткыч коры сүз генә түгел, чөнки ул барысын да булдыра, кулыннан килмәгән эш юк. Кирәк икән, чалгы алып, болында каерып печәнен чаба, кирәк икән, балта тотып, кәртинкәдәй өй сала... Ул авылларда әдәби кичәләр оештырып йөрүче дә, яшь шагыйрьләргә төпле киңәшләр бирүче киң күңелле остаз һәм мәрхәмәтле мөхәррир дә, шулар өстенә менә дигән рәссам да...   Мөхәммәт, Ходай Тәгалә биргән гомеренең бик кыска буласын сизгән­дәй, һәрчак ашыгып эшләде, ашыгып язды, ашыгып яшәде. Бар нәрсәгә дә җитешәсе, бөтен җирдә дә буласы, бөтен эшләрен эшләп бетерәсе килә иде бугай аның. Күп нәрсәгә җитешсә дә, үз тормышын көйләргә, исән чакта менә күләмле җыентыгын күрергә өлгерә алмый калды...   Шушы җыентыкка кергән шигырь­ләрне Мөхәммәтнең үз авызыннан да кат-кат ишеткәнем бар иде. Әмма бүген алар миңа башкачарак яңгырый, бүген аларның мәгьнәсе тагын да тирәнрәк, чөнки аларга ике дөнья фәлсәфәсе сыйган...   Гасыр башларында бу кадәрле Авыр булмагандыр Тукайга да...  Асрамага шигырь бирәм, шигырь,  Сәгъди абзый, җаным, син кайда?!   Мөхәммәт Шәйхинең бу шигыре, киләчәк буыннарга атап язылган шагыйранә васыять кебек яңгырый. Шуңа күрә җыентыкка кергән hәp шигырь укучы күңеленә барып ирешер, Мөхәммәтнең шигырьләрен «асрамага алучылар» күп булыр, дип ышанам.   Кадыйр Сибгатуллин: (1942-1994)   Таланты чамалы гына булып та, әрсезлеге белән үзен танытып, шагыйрь исемен алып йөрүчеләр аз түгел. Ходайдан мул талант, янып торган йөрәк, чын мәгънәсендә шигъри җан бирелсә дә, бик үк күзгә кермәскә, язганнарын бастырып чыгару хакында әллә ни кайгыртмаска хирысрак шагыйрьләр дә очраштыргалый. Бик сирәк кенә. Мөхәммәт Шәйхи — шундый шагыйрь. Аны Язучылар союзына тәкъдим итүебезгә инде өч-дүрт ел гомер үтте. Өченче рекомендация җитмәү сәбәпле, ул шушы көнгә кадәр Союзга алынмаган. Рекомендация би­рергә теләмәүчеләр булудан түгел, үзе сорамады, кайгыртмады. Шул рекомендациясен менә мин язам. Аның соравы буенча түгел, үзем теләп. Чөнки күпме көтәргә мөмкин? Союзга шундый шагыйрьләр кирәк.   Мөхәммәтнең шигырьләрен сокланмыйча укып булмый. Кайсы шигырен генә алып карасаң да – ачыш, яңа ачыш, тормыш, әдәбият, иҗат ачышы. Күңеле моң белән, шигырь белән тулган. Примитив моң-сагыш түгел. Тирән, мәгънәле, әрнүле моң. Шуның өстенә яза белү таланты, гаҗәп тыгызлык, кыскалык, осталык...   Кичкә кадәр әле шактый ара... Түләнмәгән әҗәт – бара. Үтәлмәгән нәзер – бара.  Көн үзәге, вакыт бара, –   ди ул үзенең «Көн үзәге» дигән ши­гы­рендә. Үзенә гаять тә таләпчән Мөхәммәт. Бу таләпчәнлек әнә шул «көн үзәген» тоюдан, кешегә тумыштан ук йөкләнгән зур бурычларны аңлаудан киләдер. Шуңа күрә ул бер шигырендә болай ди:   Сандугач булсаң иде лә  илеңдә, төбәгеңдә: – Идел-Кама тирәгендә – халкыңның йөрәгендә!   28.05.1992 ел   Мөхәммәт Шәйхи шигырьләре   Асрамага шигырь бирәм   Егерменче гасыр. Син – гасырның Таш бәгырьле, рухсыз, кансызы... Үз-үзенә кабер казый кешелек, Үксеп-әрнеп елый җан, сызып...   Үзен-үзе ата, сата бәндә,  Җанын сата, сата иманын...  Көч һәм байлык – яшәү бизмәнендә,  Көлгә очты вөҗдан, инану...   Намусларга кара сөрем сара, Хаксызлыкта кала ак ирләр... Шигырьләрен, булат кылыч итеп, Көрәшергә чыккан шагыйрьләр...   Көрәш мәйданыңда шагыйрь – ялгыз, Көрәш алымнары – искеләр: Дошманнарын шагыйрь алда көтә, Ә дошманнар арттан кистерә...   Бүгенгегә инде җан өшерлек, Нәрсә көтә безне иртәгә?! Нәрсә көтә, фараз күп булса да, Якты чынлык инде югалган...   Ава шагыйрь. Шигырьләре кала, Үксез сабый сыман дөньяда... Базарларда оран салыргамы, «Асрамага шигырь кем ала?..»   Шагыйрьләрен саклый алмасак та, Шигырьләре үксез булмасын – Җиргә салкын, җан өшерлек салкын, Ятимлектә өшеп туңмасын...   И, кешеләр, җылытыгыз аны, Кырын карамагыз сез аңа...  Ул бит сезгә җылы бирер өчен Килгән иде якты дөньяга...   Килгән иде, эңгер күмгән җанны Чыгарырга нурга, яктыга...  ...Һәрбер үзгәрешнең туп-ядрәсе Шагыйрьләргә төбәп атыла...   Китә шагыйрь... Бәлки, теге дөнья Ачар аңа җылы куенын... Бу дөньяда шашып бәйрәм итә Канга туймас үлем уены...   Егерменче гасыр...  Син – гасырның Таш бәгырьле, рухсыз, кансызы... Үз-үзенә кабер казый кешелек... Үксеп-әрнеп елый җан сызып... Гасыр башларында, Бу кадәрле Авыр булмагандыр Тукайга... «Асрамага шигырь бирәм, шигырь, Сәгъди абзый, җаным, син кайда?!»   1995 ел Җан үзәге   Үзәге нык булган халык Чыгышын эзли. Үзәге нык булган халык Баш иялмый. Үзәге нык халыкларга Бер афәт тә, Заманнарның ач җиле дә Тия алмый... Үзәге нык булган халык Җанын саклый. Еллар аша шытып чыгып Тамыр җәя. Үзәге нык халыкларда – Яшәү көче. Тарихта да бу халыкка Иң зур бәя. Киткәннәрнең варислары – Дәвам булган. Тик исемнәр үзгәргәннәр – Үзәкләр нык. Хакыйкатьне раслар өчен Күз алдына Һәрвакытта килеп баскан Ачы чынлык. Сөннәрме ул, болгарлармы, Татарлармы – Кем булса да, Тамырларда бер кан ага. Җан үзәге нык халыкның – Иманы нык, Ә иманлы үзенең эзен, Барыбер таба... Үткәннәрнең кайтавазы Дулкын-дулкын. Тарихларның катламнары Тирән-тирән. Меңәр елдан меңәр елга Баса-баса, Дөнья буйлап мәңге үлмәс Татар килә...   Шигырь уку   Үз-үземә шигырь укып чыктым, Озын чагы иде төннәрнең. Урам тутырып чабып йөргән җилләр Кинәт тынып калды бермәлне.   Өй артына сузылып ап-ак көртләр Тын да алмый шигырь тыңлады. Уйга чумган дөнья кылларында Шигъри аһәң ярсып зыңлады...   Уйлата да шигырь, елата да, Керсен генә шигырь җаныңа, Ияртә дә китә үз артыннан, Карамыйча малың, даныңа...   Шигырь уты көчле. Чын шигырьләр Бервакытта да бушка атмаган. Юкка гынамыни шагыйрьләрнең Җанын кыйган явыз патшалар...   Шагыйрьләрдән котылырга була, Ә шигырьдән, белмим ул ягын... Үз-үземә шигырь укыдым да,  Һәм үземне-үзем тыңладым...   Күңелләрнең китек чагы иде,  Авыр чагы иде дөньяның.  Ишетә белүчеләр ишеткәндер,  Тыңлый белүчеләр тыңлады...   ...Үз-үземә шигырь укып чыктым, Озын чагы иде төннәрнең.  Ә аннан соң укыр шигырем бетте, Күңел түренә үрелеп эзләндем...   Тик бер генә шигырь калган анда, Ләкин әле аңа иртәрәк... Мин укырмын аны, соңгы чикнең Соңгы сызыгына җитәрәк...   Нинди булыр алкыш, әйтә алмыйм, Йә, кайсыгыз ачык әйтә ала?! Һәрбер адәм яза торган җыр ул – «Яшәү-үлем», диеп атала...     Сулдан уңга Мөхәммәт Шәйхи, Фәтхулла Абдуллин, Рәис Маликов һәм Николай Кузнецов – Түбән Кама сабан туенда. 1980 ел.   Факил САФИН 2 | (полный текст новости)

  • 2015-02-13 04:34 Киләчәк буын алдында без җаваплы
    13.02.2015 Мәгариф Мәгариф системасын оптимизацияләү сәбәпле, байтак кына авылларда – русларында да, татарларында да мәктәпләр ябыла килә, я булмаса башлангыч мәктәп кенә булып кала, анысының да көннәре булмаса да, еллары санаулыдыр. Татар авылларында мәктәп ябылу икеләтә аяныч – беренчедән, балалар рус мәктәбендә укырга мәҗбүр, икенчедән, алар татар телен бик аз күләмдә өйрәнә. Нижгар өлкәсе Сергач районында җиде татар авылы бар. Шуның өчесендә – Мөтеравылда, Андыда һәм Грибанда мәктәпләр бөтенләй ябылды, Печә белән Шөбиледә башлангыч, Кочко-Пожар белән Камкада тугыз еллык уку йортлары бар, әмма алары да рус мәктәпләренең филиаллары гына. Димәк, районда бер генә милли мәктәп тә юк. Әлбәттә, уйланырга урын бар һәм уйланучылар да байтактыр. Әмма бу ситуациядә кул кушырып утыру килешми, хәрәкәт итәргә, чаң сугарга кирәк. Һәм Камка мәктәбе мөдире Рафаил Әбүбәкиров шул хакта борчуларын белдереп, татар балаларын туплаган этно-мәдәни компонентлы мәктәп булдыру кирәк дигән тәкъдим белән өлкә татарларының милли-мәдәни автономиясенә хат юллаган.   Автономиянең башкарма директоры Рамил Салихҗанов шушы мәсьәлә буенча авыл администрацияләре башлыкларын, мәктәп директорларын җыеп, “Туган як” редакциясендә “Түгәрәк өстәл” артында сөйләшү алып барды. Анда администрация башлыклары Хәсән Бәдретдинов (Мөтеравыл), Рөстәм Абдуллин (Кочко-Пожар), Мөнир Шәймәрдәнов (Камка), мәктәп директорлары Рафаил Әбүбәкиров (Камка тугыз еллык мәктәбе), Фаилә Курамшина (Кочко-Пожар тугыз еллык мәктәбе), Арсланбек Аляутдинов (Шөбиле башлангыч мәктәбе), Лопатин мәктәбенең татар теле укытучысы, печәле Равилә Османова бу мәсьәләгә карата үз фикерләрен белдерделәр. Сөйләшүдә автономиянең Уразавылдагы вәкиллеге җитәкчесе Илдус Абдуллин да катнашты.    Көн кадагында торган төп сорау – телебезне саклап калу иде, ә моңа әлегә бер генә юл – ул да булса баланы татар мәктәбендә укыту. Әңгәмәне Рамил Әхмәтович башлап җибәрде.   - Хөрмәтле дуслар, иң беренче барчагызны да Яңа ел белән котлыйм, бәхет, саулык, гаилә тынычлыгы телим.   Без бүген биредә мөһим мәсьәлә буенча җыелдык – ул да булса татар телебезне саклап калуны, балаларыбызга ана телен өйрәтүне хәл итәр өчен. Бу утырышка Камка мәктәбе директоры Рафаил Әбүбәкировның автономиягә язган хаты этәргеч булды. Чынлап та, хәзер Сергач районында ситуация уйланырлык – Печә, Грибан, Мөтеравыл, Анды балалары рус мәктәпләрендә укый, ә анда татар теле дәресләре тулы күләмдә укытылмый. Кайдадыр безме хата җибәрепбез, әти-әниләргәме бик күп хокук бирелгән, әмма хәзер ул хатаны ничек тә төзәтергә кирәк һәм Рафаил Османовичның хаты вакытлы һәм урынлы. Ул Кочко-Пожар мәктәбе базасында район татар авыллары балаларын туплап, этно-мәдәни компонентлы мәктәп булдырырга тәкъдим итә. Әйдәгез, шул хакта фикер алышыйк.   Мөнир Шәймәрдәнов: Бу хакта иң беренче әти-әниләр белән сөйләшергә кирәк. 2011 елда безнең Грибан мәктәбен япканда мондый сорау туган иде инде, нәтиҗәдә, Янау мәктәбе директорының укыту буенча урынбасары ике төрле расписание төзүдән баш тартты, ә әти-әниләрнең күбесе информатикага өстенлек бирде. Шулай итеп, татар теле дәрес буларак бетте, түгәрәк формасында гына калды һәм хәзер 17 татар укучысының җидесе генә йөри ул түгәрәккә.   Үз телендә укыган бала акылы, фикер йөртүе, белеме белән бүтәннәрдән бер дә калышмый, киресенчә, туган телен белүе аның үсешен арттыра, күзаллавын киңәйтә – бу фәнни исбатланган факт. Әти-әниләр, шуны истә тотыгыз һәм балагызны ана телен өйрәнүдән мәхрүм итмәгез. Ә Кочко-Пожарда база мәктәбе булдыруга мин тулаем риза, анда коллектив көчле, мәктәпнең потенциалы зур.   Хәсән Бәдретдинов: Мин тулаем Мөнирнең сүзләре белән килешәм. Бүгенгә безнең Мөтеравылдан 12, Андыдан 2 бала Богородск мәктәбендә белем ала, әмма шуларның берсе генә татар телен укый, аңа дәрес тулы күләмдә атнага 4 сәгать укытыла, калганнары информатикага өстенлек биргән. Телебезне дә белмәгәч, без соң нинди татарлар? Шуңа да әти-әниләр белән зур эш алып барырга, бу мәсьәлә белән район мәгариф бүлегенә чыгарга кирәк. Этно-мәдәни компонентлы мәктәп булдыру – яхшы фикер, мин аны тулаем хуплыйм.   Арсланбек Аляутдинов: Без инде Кочко-Пожар белән гомер буе бергә – элек тә урта белемне анда алдык, хәзер дә 5-9 классларда Шөбиледән 21 бала укый. Әмма башлангыч мәктәпне үз авылларыбызда саклап каласы иде.   Равилә Османова: Лопатино мәктәбендә укый башлагач, безгә мәктәп администрациясе ягыннан бернинди киртәләр булмады – ике төрле расписание төзелә, татар теле кабинетына аерым бүлмә бирелде, мин дүрт балага тулы күләмдә татар телен укытам, ә калганнарының әти-әниләре информатиканы сайлады. “Татар теле бүтән фәннәр белән беррәттән укытылса, сүзебез дә юк иде, ә болай информатика кирәгрәк”, - диләр алар.   Рамил Салихҗанов: Менә шуларны истә тотып, карар кабул иткәндә безгә мәсьәләнең берничә чишелешен булдырырга кирәк, аннан соң гына тәкъдимнәр белән мәгариф бүлегенә чыгарга. Күп арасыннан берне сайларга була һәм районда бер генә булса да татар мәктәбен саклап кала алыр идек.   Рөстәм Абдуллин: Безнең авыл район үзәгенә якын урнашканга, күп халык анда йөреп эшли, шулай да замана җилләре читләп үтмәде авылны, яшьләр китә бара һәм балалар саны кискен кимеде. Ә бу тәкъдим мәктәпне саклап калуга бер шанс һәм безгә аны коткармаска кирәк. Әйе, безнең мәктәптә коллектив көчле, барысы да югары белемле, тәҗрибәле белгечләр, әмма бу гына аз, алар команда булып эшләргә, алга максат куярга һәм шул максатка омтылырга тиеш. Аннары, безнең авылдан каядыр ике дистәгә якын бала күрше рус Пожары мәктәбендә укый, Сергачта укучылар да бар, бу мәсьәлә өстендә дә эшләргә кирәк. Мәгариф бит ул шул ук хезмәт күрсәтү базары һәм ул хезмәт кая яхшырак күрсәтелә, ата-ана шул җирне сайлый.   Фаилә Курамшина: Әти-әни-ләрнең балаларын бүтән мәктәпкә бирүенең сәбәбе бер – безнең мәктәп ябылудан куркып, күчереп йөртмәснекен шулай эшлиләр алар. Ә инде этно-мәдәни компонентлы мәктәп булып, бөтен район татар балаларын туплап эшли башласак, безгә ябылу куркынычы янамас һәм киткәннәр дә кайтыр дип ышанабыз. Мәктәпнең материаль базасы нык һәм яңалыкларга без әзер дип ышандырып әйтә алам.   Рафаил Әбүбәкиров: Без бүген моны эшләмәсәк, киләчәк буынга ни җавап бирербез? Алар бит бездән: “Ник соң сез кул кушырып утырдыгыз, ник чарасын күрмәдегез?” – дип сорарлар һәм хаклы булырлар. Шуңа да бергәләшеп бу мәсьәләне уңай хәл итәргә кирәк.   Илдус Абдуллин: Әлбәттә, бу яхшы фикер һәм кирәкле эш, әмма сүз белән генә аңлату аз, аргументлар кирәк. Татар телен укытудан гайре, Кочко-Пожар мәктәбе балага тагы нинди өстәмә хезмәт тәкъдим итә алыр, нәрсә белән кызыксындырыр, әти-әни баласын авыллар бас-тырып ни өчен нәкъ шул мәктәпкә йөртергә тиеш – менә шулар өстендә эшләргә кирәк.   Рамил Салихҗанов: Әйе, эшлисе эшләр, хәл ителәсе сораулар күп. Без дә үз ягыбыздан барысын да эшләрбез, кирәк җирдә үз сүзебезне әйтербез, материаль ярдәм дә күрсәтербез, әлбәттә. Барыгызга да бу сөйләшүгә килгән өчен рәхмәт, җиң сызганып эшкә тотыныйк.     “Түгәрәк өстәл”дә катнашучылар авыл башлыкларыннан һәм мәктәп директорларыннан торган совет төзеделәр һәм этно-мәдәни компонентлы мәктәпне Кочко-Пожар мәктәбе базасында булдыру тәкъдиме белән Сергач район мәгариф бүлегенә чыгарга булдылар. Ә әлегә максат итеп әти-әниләр белән эшләүне куйдылар һәм бу эшнең нәтиҗәләре турында якынча 10 февральдә кабат җыелып сөйләшергә дип килештеләр.   Хәзер районның җиде татар авылында 120гә якын мәктәп яшендәге бала бар, аларны бергә туплап укыту, тәрбияләү милли йолаларыбызны саклап үстерүгә дә зур этәргеч булыр иде. Һәм шуңа да хәерле сәгатьтә диясе генә кала. Бу эшнең нәтиҗәләре белән без сезне даими таныштыра торырбыз, хөрмәтле укучылар, иң мөһиме – битараф булмыйк, милләтебезнең киләчәген бергәләп кайгыртыйк.     Найлә ЖИҺАНШИНА | (полный текст новости)

  • 2015-02-13 04:34 Ванга әби ни әйтергә теләгән?
    13.02.2015 Җәмгыять Кешелек өч төркемгә бүленә: оптимистлар, пессимистлар һәм битарафларга. Соңгы дистә елда илдә тормыш итү күзгә күренеп яхшырды, җиңеләйде. Ул киләчәктә дә шулай дәвам итәргә тиеш иде кебек. Әмма Кырым вакыйгаларыннан соң бөтенесе дә үзгәрде. Гомер-гомергә оптимист булсам да, соңгы вакытларда миндә дә пессимистлык өстенлек итә башлады. Шулай булмый ни – ай саен бер зур яңалык һәм берсе дә яхшы яңалык түгел. Менә алар: – Санкцияләр. – Украинадагы конфликт.   – Нефтькә бәяләр төшү.   – Рубльнең очсызлануы.   – Инфляциянең үсүе.   – Бәяләрнең күккә сикерүе.   – Җитештерүнең кимүе.   – Халыкара мәйданда Русиянең абруе калмау.   – Халыкның хәерчеләнүе.   Һәркемгә мәгълүм, боларның барысының да чыбык очы Кырымга барып тоташа.   Минем фаразлавым буенча, Кырымны кушудан Русия әлләни зур зыян күрергә тиеш түгел иде. Дөнья бер шаулап алыр да тынычланыр, санкцияләр дә ул кадәр зур булмас кебек иде. Тик уңышлардан баш әйләнү дигән нәрсә бар бит әле. Минемчә, Кырымны җиңел генә үзебезнеке иткәч, ил җитәкчелеге эйфориягә бирелеп, яки кызган баштан ике зур хата ясап ташлады.   Беренчесе. Дума депутатлары һәм Югары палата сенаторлары президентка “аерым” очракларда Украинага гаскәр кертергә рөхсәт итте. Соңрак аны юкка чыгардылар-чыгаруын, тик ул тирә-як илләрне куркытырга өлгергән иде инде. Икенчесе. Дөнья җәмәгатьчелегенең игътибарын Кырымны кушудан читкә юнәлтү нисбәтеннәндер инде Русия Украинаның иң тыныч саналган көньяк-көнчыгышында бүгенге конфликтны дөрләтеп җибәрергә булышты. Бу – утка кәрәчин сипкәндәй булды. Белгәнебезчә, Грузия белән Көньяк Осетия конфликты килеп чыккач Русия Көньяк Осетия белән Абхазияне яклап, аларны үз канаты астына алды. Ә кайбер илләр Русия аларны үзенә кушты диләр. Әмма Русия хәйләкәррәк эш йөртте. Ул аларны бәйсез илләр дип таныды. Шуңа да санкцияләрдән котылып калды, тик Кырым һәм Донбасс белән башкачарак килеп чыкты. Экспертлар әйтүенчә, узган ел безнең ил санкцияләр аркасында 950 миллиард сум акча югалткан. Әгәр дә нефть бәясе югары торса, Русия чит илләр керткән санкцияләрдән әлләни зур зыян да күрмәгән булыр иде, бәлки. Безнең илдә бит бөтен нәрсәгә нефть баш, юкка гына аны кара алтын димиләр. Шушы урында финанс министры А.Силуановның былтыр әйткән сүзләрен китереп китүне урынлы дип саныйм: “Ил бюджетының яртысыннан артыгын нефть белән газдан кергән акча тәшкил итә. Кара алтынның бәясе нибары бер долларга төшүе дә казнаны 70 миллиардка җиңеләйтә”. Игътибар итегез: мең дә, миллион да түгел, ә миллиард.   Әле үткән ел башында гына нефть барреленең бәясе 100-120 доллар иде, хәзер менә мин моны язып утырганда ул 50дән дә түбән. Монда инде зыянны миллиардлар белән түгел, ә триллионнар белән санау кирәк. Гайдар форумында икътисади үсеш министры Улюкаев әйткәнчә, Русия озакламый шуның аркасында 4 триллион акча югалтачак. Шушы урында бераз тарихны искә алып китик. Үткән гасырның 80 нче еллары урталарында Әфганстан сугышы өчен СССРга сабак бирү өчен АКШ белән Согуд Гарәбстанының яшерен килешүе нигезендә нефть барреленең бәясе 14 долларга кадәр төште. Нәтиҗәдә, 4 елдан СССР таркалды. Аннан аның бәясе күтәрелеп алды һәм бераздан тагы 11 долларга кадәр тәгәрәде. Бу – Ельцин хәкимлеге чоры иде. Нәтиҗәдә, ил криминальләште, банклардагы акчалар янды, эшләгән кешеләргә айлар-еллар хезмәт хакы түләнмәде. Инде менә өченче афәт ишек кага. Монысы ни белән бетәр – без фәкыйрьләргә нәмәгълүм.   Кризис басымын киметү, җиңеләйтү өчен резерв фонды бар диләр, тик ул да төпсез түгелдер, озакка бармас. Таяк ике башлы дигәндәй, кара алтын бәясе төшү безнең ил өчен фаҗигагә тиң булса, аны сатып алучыларга күктән ярма яуган кебек. Ул янга калдырган долларлар, Европа илләрендә безнең азык-төлек санкцияләреннән зыян күргән фермерларга компенсацияләр түләргә тулысынча җитә, хәтта артып та кала диләр. Русиянең бәйсез сәясәт алып баруына АКШның күптән саруы кайнап, аны ничек басарга белми йөри иде. Сәбәп табылды. Украина конфликты килеп чыкты. Русиянең күпләр белән ачуланышуыннан иң отканы Кытай булды. Бердән, ул очсызлы энергия чыганакларына ия булачак, икенчедән, Кытай инвестицияләр һәм эшче көчләр аша Себерне үзләренеке итүгә юл ачты. Безне киләчәктә тагын бер куркыныч сагалый. Әгәр дә чит ил кредиторлары Русиядән бирелгән кредитларын сроклары тәмамланганчы кайтаруны таләп итсәләр, бу чынлап торып соңгы ыштанны салдыруга тиң булачак. Бүген Русиянең чит илләргә бурычы 700 миллиард доллар чамасы. Аның 60 миллиардтан артыгы гына дәүләтнеке, калганнары банклар, корпорацияләр, компанияләр һәм предприятиеләрнеке. Алар алган кредитларның барсына да “Дәүләт гарантияли” дигән мөһер сугылган. Дәүләт гарантиясе дигән термин шуны аңлата: әгәр дә кредит алучылар ниндидер сәбәпләр аркасында аны түли алмасалар, моны дәүләт үз өстенә ала. Хәзер ул 700 миллиард бурычның безгә күпмегә төшкәнен күрсәтеп китәм. Аны долларның бүгенге курсы аша безнең акчага әйләндереп, ил халкы санына бүлсәң, ул җан башына (ими балалар белән картларны да кертеп) 300000(!!!) сум килеп чыга. Кыскасы, бурыч муеннан, эшлә дә эшлә генә. Мин Мәскәү, үзәк матбугат басмаларын да укыштырам. Аларның кайсылары җитәкчелек фикерен алга сөрә, кайсылары, киресенчә, тетмәләрен тетә. Президентка да сүз тигерми калмыйлар. Илдәге бүгенге вәзгыятьнең катлаулануын югарыдагылар теләмиләр һәм аны контрольдә тотарга тырышалар. Шул сәбәпле, быел халык хуҗалыгының күп тармакларында финанслау кимегәндә, армия һәм полициянеке арттырыла гына. Без – өлкән буын, үз гомеребездә шактый тетрәнүләр күрдек, кичердек, аларның тагы берсен күрергә Ходай язмасын иде. Мине борчыган тагын бер нәрсә бар. Соңгы вакытларда Болгариянең мәшһүр күрәзәчесе Ванга турындагы телетапшыруларны еш күрсәтәләр. Ул 2016 нчы елда Европада кеше юк диярлек дигән. Бу “бушлык” нәрсә дигән сүздер – мин аңлап бетермәдем. Ванга әбинең 70 процент күрәзәсе тормышка ашкан диләр. Нәрсә-нәрсә, аның 16 нчы елгы бушлык турындагысы шул теге 30 процентка керсен иде. Ванга әбинең Бөтендөнья сугышы турындагы күрәзәләре дә бар. Кайбер кайнар башлар инде аның фитиле кабынган дип тә әйтәләр. Илдә вәзгыять көне-сәгате белән үзгәрә, шуңа язмамның кайбер өлешләре газетада чыкканчы ук искерергә дә мөмкин.  Абугали ГАЛИМОВ 4 | (полный текст новости)

  • 2015-02-13 04:34 Гүзәлия концертын Фәрхәд һәм Фәрхәт алып барачак
    13.02.2015 Шоу-бизнес 20 мартта Казанның "Уникс" концертлар залында татар эстрадасының популяр җырчысы, талантлы композитор - Гүзәлиянең иҗат кичәсе узачак. Концертның исеме "Гүзәлия дусларын җыя" дип тикмәгә генә аталмаган, чөнки бу бәйрәм кичендә, чыннан да, җырчының Казандагы, Мәскәүдәге, Уфадагы якын дуслары - татар эстрадасының иң яхшы җырчылары җыелачак. Алар үзләренең хит булган җырларын һәм күтәренке язгы кәеф бүләк итәчәкләр. Катнашалар: - Айдар Галимов - Иркә - Айрат Сафин - Сөмбел Билалова - Радик Юльякшин (Elvin Grey) - Алсу Әбелханова - Илназ Баһ - Булат Нигъмәтуллин - Гөлсирин Абдуллина - Лилия Хайруллина - Лия Шәмсина - "Казан егетләре" - Флера Шәрипова - Илшат Вәлиев - Ләйсән Ветрова-Сөләйманова - Илдус Шәйдуллин - ANN SU - "Салават күпере" бию коллективы.    Концертны алып баралар: Фәрхәд һәм Фәрхәт.      Тамашачылырны кызыклы, матур шоу-программа, төрле сюрпризлар, хитлар һәм шулай ук табадан яңа төшкән җырлар көтә.    Гүзәлия - Мәскәүдә яшәп иҗат итүче татар эстрадасының танылган җырчысы, композитор, продюсер, концертлар һәм төрле чаралар оештыручы.   Гүзәлиянең иҗатын Мәскәүдә генә түгел, ә илебезнең төрле почмакларында яшәүче милләттәшләребез дә белә, ярата, тыңлый. Аның җырлары йөрәк түренә үтеп керә, күңел кылларын тибрәтә, җанга тынычлык һәм рәхәтлек бирә!    БИЛЕТЛАР САТУДА:    Касса:8(843)2927006  Кассир.ру: kzn.kassir.ru/kassir/event/view/24630 Концерт.ру: www.concert.ru/Order.aspx?ActionID=51396  --- --- | 13.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 Такташ һәм аның гаиләсе (+ УНИКАЛЬ ФОТОЛАР)
    11.02.2015 Җәмгыять Шагыйрьнең поэтик куәте кабатланмас рәвештә тылсымлы. Аның турында олы затлар менә ничек яздылар. Шагыйрь Шәйхи Маннур: «Һади Такташ халык тудырган икенче даһи иде. «Җир уллары» – куркыныч бу китап. Бөтереп алып китә торган тирән су кебек куркыныч. Кинәт суырып алыр да, көтелмәгән төпсез чоңгылга батырыр төсле». Хәсән Туфан: «Юк, Һади, мин килгәндә син кабатланмас рәвештә бар идең. Син китердең мине шигырьгә». Башкорт шагыйре Баязит Бикбай: «Ул, Такташ, татар әдәбиятының совет чоры Тукае. Андый шагыйрьләр 100 елга бер генә туалар». 1970  еллар башында минем университет тәмамлап, Татарс­тан радиосында эшли башлаган чак­лар. Хәзер торгынлык дип аталса да, гаҗәеп кызык замана иде ул. Әле XIX гасырның ахырында туып, Фатих Әмирхан, Галимҗан Ибраһимов белән бергә аралашып яшәгән, хәтта Габдулла Тукайны, Гаяз Исхакыйны хәтерләгән кайбер шәхесләр әле исән. Ә инде иҗатларының, әдәби эшчәнлекләренең чишмә башы Так­ташлар чорына туры килгән шагыйрь­ләр, язучыларның, бик үк якын мөнәсәбәттә булмаса да, безнең белән тыгыз элемтәдә торган чаклары. Ул вакытта, гомумән, әдәбият-сәнгать әһелләренең радиога сукмаклары бер дә суынмый иде. Алар иртән дә, кичен дә радионың әдәби, музыкаль редакциясе тирәсендә чуалалар, яңа әсәрләр китерәләр, тапшыруларда чыгыш ясыйлар, болай эч пошканнан, юл уңаенда да сугылалар, хәл-әхвәл белешеп, хатирә-истәлекләр белән уртаклашып китәләр. Шулай беркөнне безгә Һади Так­ташның каенише, озак еллар Татарстан китап нәшриятында мөхәррир булып эшләгән кеше – Касыйм ага Хәмзин килеп керде. Ул үзе болай башка мәсьәлә буенча килсә дә, без җайлап кына сүзне Һади Такташ тирәсенә бордык. Такташны эчкерсез яраткангамы, аның иҗатына гашыйк булганмы, Касыйм ага җизнәсе турында бик озак һәм онытылып сөйләде. Аның сөйләгәннәре радиотыңлаучыларга да кызык булыр, дип, без Касыйм агадан бу хатирәләрне кәгазьгә төшереп килүен үтендек. Ни өчен кәгазьгә? Чөнки ул вакытта радиода яңгыраган һәрбер чыгыш, һәрбер сүз цензура иләге аша үтәргә тиеш иде. Әйтәләр бит, һәрбер яманның бер яхшы ягы була, дип. Бу очракта да шулай килеп чыкты. Шул цензура аркасында әлеге истәлекләр кәгазьгә күчкән һәм, ниндидер могҗиза белән, саргаеп беткән папкаларның берсе сакланып та калган. Ул радиода яңгыраса да, басма рәвешендә бер тапкыр да дөнья күрмәде кебек. Аны шулай ук «Такташ турында истәлекләр» дигән китапта да табып булмый. Шуларны истә тотып, бу истәлекләрне «Безнең мирас» журналына тәкъдим итәргә булдык.   Рөстәм Акъегет   Әйе, Такташның шигъри юллары бер укуда күңелдә кала. Чокыр-чакырга төш­ми­сең, сүз түмгәкләренә абын­мый­сың, сөртенмисең. Киресенчә, ләззәткә-рәхәткә чумасың.   Ул борчулы минутларда да үзенә ихтирам уята иде. Бервакыт шундый тамаша булып алды. 1927 ел. Такташның кәләше Гөлчәһрә Хәмзина яңа күлмәк сатып алып кайткан. Материя­се дә шәп, төсе дә аллы-гөлле, әмма чабуы ер­тык. Нәкъ арт яктан ярты аршын ча­масы икегә ярылган.   Кич. Театрга тамаша карарга барырга әзерләнәләр. Һади сырланып тормый. 10-15 минутта киенеп, галстук тагып, тройной одеколон сөртенеп чыга. Әмма яшь кәләш назлана, тегесен сала, бусын ала.   – Галя, син нәстә, әллә ертык күлмәк киеп театрга, да?..   – Ертык түгел, яңа мода.   – Ташла, пожалуйста, сурьёзно әйтәм. Арттан күренә.   – Һади җаным, син не понимаешь, бу – французская мода.   Такташ тын гына басып тора. Елмая, күксел чәчен сыйпап ала, селкенеп куя. Бер адым Гөлчәһрәгә таба атлый. Ярык чабуга кулын тидереп ала.   – Каерма!   – Галя, тыңла. Ничек залдан үтәргә? Анда интеллигенция, Фатих Сәйфи, Нигъмәтиләр, Болак арты татарлары. Сал, кимә!   – Низачто!   Песи балалары идәндә бутала. Яшь кәләшнең чабуына сикерә. Аларга кызык. Ә Такташ рәхәтләнеп көлә.   – Брысь! Атеистлар! – ди Гөлчәһрә.   Ниһаять, чирек сәгатьтән бүлмәдә тынлык урнаша.   Икенче көнне «Җырым сиңа булсын» дигән шигырь туа. Ул яшь кәләшкә төбәп язылган.   «Әйтче, кызый, болай киенергә Нинди шәйтан сине өйрәтте? Инде тездән узган күлмәк итәкләрен Ертык ясау нигә кирәкте?»   Шагыйрь – тәрбияче, педагог, мөгаллим, үгет-нәсыйхәтче.   Түбәндәге юллар Гөлчәһрәгә, хатынына, җәмәгатенә хат булып яңгырый. Ул гаиләнең бердәмлеген, бөтенлеген саклап калырга тырыша.   «Яшьлегемне үзем            теләп бирәм кулыңа, Ләкин тыңла мине,            иптәш тә бул миңа, Ана да бул минем улыма».   Бервакыт Такташ артлы урындыкка утырып, фотога төшә һәм карточканы Гөлчәһрәгә Мәскәүгә җибәрә.Фотоның артына шундый юллар яза:   «Кара, Галя, синең картың Нинди матур булып утырган. Кара, башкаларга аны алмаштырма, Кадерен белеп яшә, чукынган».   Шагыйрь, үзеннән битәр, кешеләр турында кайгыртучан иде. 1928 ел иде булса кирәк. Шагыйрьнең каенанасы Зәкия Такташ фатирында кыш чыкты. Русия кышы салкын, ә Зәкия Үзбәкстан һавасына күнеккән. Казан урамына чыкса, бөрешеп, борын очын тотып кайта. Бу хәл Һадины борчый.   – Әни, әйдәле, магазинга. Татторгка, ерак түгел, Проломныйда гына.   – Нәрсәгә, Һади?   – Сиңа тун карыйбыз.   – Алла, акча юк бит, Һади.   – Бурычка алырбыз, минем кредиторлар байлар.   Шаян сүзләр сөйли-сөйли Һади кыска тун сыман нәрсә кия, Зәкия яшел ефәк үзбәк бишмәтен каптыра. Бер сәгать тә үтми, пыхылдап торган тун алалар.   Коръәннең бер аятендә шундый җөмлә бар: «Мин адәмне вә җеннәрне сынау өчен яралттым». Такташ та шундый сынау астында кала. Шагыйрьнең бертуган сеңлесе Хәнифәне уку йортыннан чыгаралар. Янәсе, кулак кызы, укырга хакы юк. Сеңлесен аклау өчен шагыйрь атна-айлар буе анда чаба, монда йөгерә. Тегеннән справка, моннан документ җыя. Ниһаять, Хәнифәнең әтисе Хәйрулла абзыйның, әниләре Шәмсениса апаның кулак булмавы ачыла. Уртадан түбән хуҗалыклы крәстиәннәр икән. Нәтиҗә шул: Хәнифә башка уку йортында укуын дәвам итә. Шагыйрь тынычлана. Күтәренке күңел белән шигырь яза.   «Партиягә кертмәделәр инде, Комсомолга дисәм, алмыйлар, Пионерга яшең үткән диләр, Менә ничек мине алдыйлар.   Әмма тынычлану кыска гомерле булды. Мәскәүдән, Гөлчәһрәдән хат килеп төште: «Һади! Мине мулла кы­зы дип, университеттан чыгарырга телиләр».   Мәсьәлә болай булган. Гөлчәһрәнең әтисе Хафиз үзбәкләрнең милли киемен киеп, фотога төшкән. Чапанга ох­шаган яшел буй-буй тасма бишмәт, чалмага охшаш бүрек, килешлерәк булсын өчен җиз кашлы таяк та тоткан. Портретның бер нөсхәсен Мәскәүгә, кызына җибәргән. Гөлчәһрә аны дус шәрикләренә күрсәтә. «Настоящий ишан, мулла» – ди берсе. Кызыл авызга шул җитә кала. Муллалар – сыйнфый дошманнар. Карточка комсомол комитетына, деканатка мәгълүм була. «Жаль, отличница была», – ди кемдер.   Гөлчәһрә: «Мин мулла кызы түгел. Әти үзбәк милли киемендә төшкән», – ди.   – Докажи! – диләр.   Такташ та, Гөлчәһрә дә документлар белән «кораллана» башлыйлар. Көрнәле дигән авылга да сәяхәт кылалар.Ниһаять, Гөлчәһрә аклана. Хафиз бервакытта да мулла булмаган. Ул – гап-гади укымышлы интеллигент. Кыз укуын дәвам итә һәм МДУны яхшы, бик яхшы билгеләренә генә тәмамлый.   Нишләмәк кирәк, сыйнфый көрәш­нең кызган чаклары иде. Бу дөньяда хак та, ялган да кулга-кул тотынып йөриләр. Бигрәк тә өлкән затларга карата имеш-мимешләр күп була. «Казан утлары» журналының 1984 елгы 4 нче санында бер яшь автор Такташ гаиләсе турында болай яза: «Өй җиһазларын шагыйрь үз күңеленә хуш килгәннәрен сайлап үзе сатып алган булган, чөнки аның беренче хатыны аерылышкан чакта соңгы урындыкка кадәр үзе белән алып киткән. Мәскәүгә барып урнашырга карар кылган...» һәм башкалар... Менә бу – берниниди киртәгә сыймый торган чеп-чи хата. Мин Такташ фатирында күп булдым. Анда күз төшә һәм бүлешә торган җиһаз юк иде. Булган тәкъдирдә дә Такташ һәм аның гаиләсе бу кыргыйлыктан югары тордылар. Автор Такташ музее турында яхшы фикер күрсәтә. Музей кирәк. Шагыйрь торган йорт урынында университет бинасы калкып чыкты. Хәсән Хәйри китабында 173 нче биттә шундый юллар бар: «Такташ яшәгән нигездә университетның яңа биек бинасы төзеләчәк һәм андагы ике бүлмә Такташ музеена биреләчәк икән». Яхшы фикер. Әгәр дә Татарстан хөкүмәте җиң сызганып уйлап караса, бик шәп булыр иде.   Дөрес, гаиләдә ниләр генә булмый. Тәкъдир, язмыш һәркемнең аяк астында йөри. Алар аерыла. Такташ Гөлчәһрә Мансуровага өйләнә. Уңган, чибәр, сабыр кыз була ул. Беренчесе дә, икенчесе дә Гөлчәһрә. Ләкин Һади икенче җәмәгате белән 12-13 ай гына торып кала – шагыйрь тиф авыруыннан дөнья куя. Без инде аның иҗатына да, гаиләсенә дә тел тидермик. Берсен күтәреп, икенчесен түбәнсетмик. Шагыйрьнең сеңлесе Хәнифә Такташева миңа болай диде:   «Гөлчәһрә Хәмзина Такташтан аерылып китүне гомер буе бәхетсезлек, дип санады. Соңыннан да безнең белән бәйләнеш-араны өзмәде».   Бу юлларга һичнәрсә өстәмим. Фәкать бер җөмлә белән чикләнәм. Ул төскә-биткә чибәр, урыс теленә оста, үткен зиһенле хатын-кыз буларак, горур иде. Артык төчеләнү булып тоелмасын, Такташ та, аның әти-әнисе дә, барлык туганнары да яшь кәләшкә олы мәхәббәт белән карады.   ***   Бу язманы тәмамлап, радиога бармакчы идем. Кемдер ишек шакыды. Ачтым, ят кеше. Киеме мосафирларныкы. Аркасында – брезент капчык. Авыр булырга охшый. – Мөмкинме?   – Пожалуйста.   Керде. Йөкне төшерде.   Чамалыйм, төсмерлим дә кебек, ләкин тел әйләндерергә кыюлыгым җитми. Вакыт уза тора. Ул миңа, мин аңа карыйм. Янәсе, сүзсез танышырга телибез, сынашабыз. Мосафир хәрәкәтчел, капчыгын төзәтә, җайлабрак куя, каешларын да рәтли. Секундлар чаба да, чаба.   – Таныйсызмы, Касыйм әкә?   – Чамалыйм да кебек, но мин тәкә түгел, туган.   Елмая, фуражкасын сала, кая эләргә җай эзли.   – Тәкә, димим, әкә, дим.   – Ялгышаммы, юкмы, Сез Такташ бит?   – Әйе, Касыйм әкә, мин Такташ, Рафаэль Такташ.   Нишләптер, изрәп төштем. Кулъяулыгымны алып, маңгай тиремне сөртеп алдым. Әллә нәрсә булды үзем белән. Күз алдымнан яшь чагым, рабфакта укыган чагым, 3 яшьлек Рафаэльнең агач атка атланып төшкән рәсеме-портреты үтеп китте. Хәзер минем алдымда атасыннан ике мәртәбә олы, киң маңгайлы, зур башлы, ак сакаллы кеше басып тора. Йөзенә тагын бер карап алдым. Әйе, чырае нәкъ Такташныкы, әтисенеке, ә күзләре, күзләре яшькелт, Гөлчәһрәнеке.   – Түргә уз, түргә, Рафаэль, әйдә, әйдә, – дидем. Мин аны беренче мәртәбә 1928 елларда күрдем. Менә хәзер 1990 ел. Күпме язлар, көзләр үткән, ничә мәртәбә тәңкә карлы кышлар узган.   – Касыйм әкә, йомшарырга ярамый, бөтен нәрсә ага, бөтен нәрсә үзгәрә, – диде Рафаэль. Чирек сәгатьтән без сый-нигъмәт куйган өстәл тирәсендә идек.   – Туганнар каберстанына, әти каберенә чәчәкләр куйдым, – диде Рафаэль.   Мин үз белгәннәремне сөйлә­дем.    – Мин әтинең авылында, Сыркыдыда да булдым, – дип дәвам итте Рафаэль. – Өй сакланмаган. Мордовия җөмһүрияте дә, Татарстан хөкүмәте дә нигезне саклау өчен чара күрмәгән. Казан каласында да әти яшәгән бина сакланмаган...   Без төрле хәлләрне искә төшердек. Рафаэль әнкәсе карамагында үсә. Ленинград сәнгать академиясен тәмамлый. Үзбәкстанда Сәнгать академиясендә эшли. Үзбәкстанның атаклы сәнгать галименә әйләнә. Әмма үзе турында сөйләргә яратмый. Әнкәсе Мәскәү университетының юридик факультетын тәмамлагач, прокурор, җаваплы партия хезмәткәре булып эшләгән. Сугыш елларында Үзбәкстанның юстиция министры булып хезмәт иткән.   Без озак сөйләштек. Аннары ул Иделгә, дачага китте. Аның авыр йө­ге рәссам кораллары булган икән. Ул ясаган рәсемнәр, пейзаж, табигать күренешләре җәмәгатьчелеккә яхшы мәгълүм, сәнгать турында язган кайбер мәкаләләре чит телләргә дә тәрҗемә ителгән. Соңгы сүз итеп шуны әйтик: тарихка фальш-ялган кермәсен. Зур шагыйрь вафат булганга 60 ел үтте. Әмма, ни кызганыч, бер матди истәлек тә юк. Шул да мәгълүм булсын: каенатасы Хафиз 1940 елда җир куенына керде (Ташкентта). Такташның җәмәгате Гөлчәһрә 1957 елда Мәскәүдә дәфен кылынды. Каенанасы Зәкия 1979 елда 81 яшендә Чаллы каласында вафат булды. Такташның нәселен ике улы – Рафаэль вә Аван* һәм шагыйрьнең оныклары дәвам итә.   Коръәндә бик кыска бер аять бар. «Адәм баласы һәрвакыт хәсрәт-кайгыда. Әгәр дә иман китерсә, хак­лыкны, гаделлекне васыять итсә, ул бәндәнең гамәле изге». Менә шулай. Юкны – бар, димик, барны – юк, димик. Тагын мондый сүз дә бар: имеш, Такташка тәрәзәдән атканнар, диләр. Бу – нигезсез, уйдырма сүз.    Касыйм Хәмзин   _________________   *Һади Такташның уллары Рафаэль дә, Аван да инде вафат. – Ред.     Гөлчәһрә. Казан. 1920 нче еллар   Һади, Рафаэль һәм Гөлчәһрә. Казан. 1920 нче еллар   Һади улы Рафаэль белән. Казан. 1920 нче еллар   2 | (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 “Айсылу” кинофильмын тәкъдим итү кичәсеннән ФОТОрепортаж
    12.02.2015 Мәдәният 11 февраль көнне “Мир” кинотеатрында режиссер Рөстәм Рәшитов төшергән “Айсылу” татар фильмын тәкъдим итү кичәсе узды. Яңа киноны бушлай карарга теләүчеләр бик күп иде. Фойеда хәтта этеш-төртешсез дә булмады. Безнең фоторепортаж:                1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32  33  34  35  36  37  38  39  40  41  42  43  44   Шамил АБДЮШЕВ фотолары --- | 12.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 Рәмис Латыпов: «Мине танымаулары минем өчен ярдәм генә»
    12.02.2015 Матбугат ТНВ каналының “7дней” тапшыруы журналисты Рәмис Латыповны күпләр ишетеп кенә белә. Телевидение журналисты ничек шулай танылмый калган соң? Кызык сорау, тик аның җавабы да үзенчәлекле бит. Тема, текст, видеоязма геройлары һәм башка мәсьәләләр Рәмис Латыпов тарафыннан эшләнсә дә, аның сюжетларында исеме чыкса да, экранда бөтенләй башка журналист “балкый”. - Журналистика өлкәсенә килүегез ничек булды? - Журналистикада 1998 елда Эфир каналында эшли башладым. Белгечлегем күпчелек кешегә кызык түгел – ришвәтчелек. Игътибар итсәгез интернет-форумнарда да социаль проблема, гаилә мөнәсәбәтләре, яшьләр темасын чәйниләр. Ә ришвәтчелек турында “Урлыйлар инде!” дип кенә куялар да, шуның белән бетте. Журналистикага килеп эләгүемне очраклы да, очраксыз да дип әйтә алам. Мәктәптә укыганда, Эфир каналы оешып кына килә иде әле. Балачактан ук журналист буласым килде. Мәктәпне тәмамлагач, башта Арча педадогия көллиятендә белем алдым. Аннары Казанга килдем. Эфир каналы кастинг игълан иткән иде ул чакта. Шунда юл тоттым. Ни кызык: ул кастинг реклама бүлегенә игълан ителгән булып чыкты. Бер килгәч биргән анкеталарын тутырдым да өйгә таба юнәлдем.   Электричкада кулыма бер газета килеп эләкте. Анда: татарча “Адымнар” каналына чакырып игълан бар иде. Тиз генә  каршы электричкага күчеп утырдым да, яңадан Казанга киттем. Шушы татар каналына килдем. Аңарчы  “Татарстан яшьләре” газетында  мәкаләм басылып чыккан иде инде.    Менә шушы мәкаләмне күтәреп килгән идем инде мин Эфир каналына. Миннән “Оо, нинди “бөек” журналист килгән, бер язма белән” дип көлештеләр.   Эфирда эшкә килүче журналистларга тема бирү юк иде. Камера бирәләр, оператор бирәләр, калганы синең эш. Теманы, проблеманы, кешеләрне үзеңә табасы. Беренче материалым 8 март бәйрәме вакытына туры килгәнгә, мәдрәсәдә укучы кызлар турында булды. Башта авыр иде. Әлбәттә, бу авырлык тема табу, эзләнү белән бәйле.   Телеканалда шулай ук “Республика” дигән тапшыру чыга иде. Анда ришвәтчелек турында бик күп материаллар күрсәтелә иде. Бу тема миңа якын булып тоелды. Әлеге темага ныклап кереп китүем нәкъ шулай башланды. Ә  ТНВ каналында “7дней” тапшыруында инде 2004 елдан бирле эшлим.   - Җитди журналистика белән гаилә тормышын параллель рәвештә алып бару кыенмы?   - Алып барам, ләкин миңа кайбер нәрсәләрдән баш тартырга туры килде. Бу мәсьәләдә мин Башкортстан яки башка төбәкләрдән килеп эшләп йөрүче журналистлардан көнләшәм бераз. Аларга беркем дә “тими”. Минем дә бит туганнарым, якыннарым бар. Алар теге яки бу оешмада эшли. Шунлыктан аларга кагылышлы темалардан баш тартырга мәҗбүр булдым.   - Ә хәзер тема табу авырмы? Тема табу өчен күзәтүчәнлек булышамы, әллә элемтәләрме?   - Мин үз темамны таптым инде, шуңа күрә миңа авыр түгел. Хәзер тема табарга бик күп чаралар, мөмкинлекләр бар дип саныйм. Мәсәлән, Ветеринария тукталышында җир өсте юлы төзелде, аннары ИКЕА янында торгызылды. Проектлары бер үк, тик бәясе ике тапкыр югарырак, ә төзелү арасы бер ел. Кызык темамы – кызык!   Аннары шундый әйбер бар: дуслар өч төрле була: дустың, дустыңның дусты, дошманыңның дошманы. Хәзер иҗтимагый бик актив кешеләр бар. Элек алар азрак иде, ә хәзер интернет заманасы булганга, андыйлар күбәйде. Мәсәлән, Екатерина Матвеева, Юрий Иванов кебек кешеләр. Аларны мин дуслар дип саныйм.   Ә дошманның дошманы шушы: болай карасаң, барысы да ришвәтчелеккә каршы, тик ни өчендер бу проблема һаман яши. Дошман бер генә булырга тиеш!   Тагын бер нәрсә: журналист бернәрсәсен дә ташларга тиеш түгел. Язмамы ул, распискамы, нинди дә булса документмы – барысы да саклансын. Аның кайчанда булса кирәге чыгарга мөмкин, бигрәк тә журналист кешегә.     - Судка биргәннәре бармы?   - Бар, бер генә тапкыр да түгел. Хәтта “Эш” ачканнары да бар. Отылганым булмады. Бер очракта гына “мировое соглашение” төзедек. Бу коммерция вузлары, ялган дипломнар белән бәйле тема иде.   - Сез ришвәтчелек темасын кызык түгел дисез, тик шулай да бу проблеманы яктыртып сюжетлар төшерәсез.     - Кем дә булса эшләргә тиеш бит инде (көлә).   Һәр кеше шуны аңларга тиеш: бу проблема әллә кем белән түгел, үзебез белән була торган әйбер бит. Мәсәлән, мәктәпләрдәге акча җыю. Кайчак миңа ата-аналар: “Нәрсәгә инде безнең укытучыны хур итәсез. Безгә акча жәл түгел. Нәрсә инде ул 300 сум акча?!”ди. Тик бу сүзләрнең икенче ягы бар икәнен оныта бит ата-ана. Укучылар бәләкәйдән үк акча җыюны нормаль күренеш дип кабул итә башлый. Кечкенәдән үк балаларга “взятка – ул гадәти нәрсә” дип аңнарына сеңдерәләр. Тик шулай да кемдер өчен 300 сум чүп булса, кемдәдер бу акча юк бит. Ни кызык: бер мәктәптә миңа “Без бит акчалата ярдәм генә кабул итмибез, безгә идән юышсалар да бик әйбәт!” дип әйтеп куйдылар. Бу минем өчен абсурд нәрсә!   - Сезнең юридик факультетка керү теләгегез булмадымы?   - Булгандыр инде, тик мөмкинлек булмады. Эшләдем. Мин Педагогия институтында укый башлаган идем, тик ташларга туры килде. Хаман да шул эш. Ул заманда Эфир каналында эшли башлаган чаклар. Уку белән эшне бер дәрәҗәдә алып бару бик авыр. Аннары журналистика факультетына күчтем, читтән торып уку бүлегенә. Югары белем кирәк, бу бик мөһим.   - Журналистика бүлегендә укыганда, Сез кирәк кадәр белем ала алдым дип саныйсызмы?   - Беренче чиратта, әлбәттә, практик белем җитмәде. Шулай ук ниндидер конкрет мисалларны карау, анализлау, күренекле шәхесләр белән очрашу, аралашу. Аннары журналистикага кагылышлы кайбер конкрет мәсьәләләрне карау җитмәде. Теория бик күп иде. Ә менә ничек теманы табарга, ниндидер конкрет мисалларны чишү, стимул бирү, шулай ук синең эшеңне бәяләү – болары булмады. Яшь журналист өчен аның язмасын мактау яки хаталарын күрсәтү бик мөһим.   - Сез Арча районы татары, ә сюжетларны рус телендә төшерәсез. Акцент белән ничек көрәштегез, гомумән аны ничек бетерергә?   - Берничек тә көрәшмәдем. Андый максат алдан ук куелмаган иде. “7дней” тапшыруында минем материалларны башка кеше тавышы белән яздырабыз. Эфирда эшләгән вакытта ук “Синең акцентың бар” дип башка кешенең тавышын куллану гадәткә кереп китте дә, шулай калды инде ул. Минем төп максатым танылу түгел бит, иң мөһиме – материал чыксын. Сюжетларымда башка кешенең журналист буларак күренүе минем өчен киресенчә ярдәм генә итә. Берникадәр вакыт узуга бер төшергән кеше янына килеп, тагы материал ясап була. Ул сине танымый да. Экран кешене бик тиз таныта бит.   - Ришвәтчелек Гоголь заманыннан бирле килә. Сезнеңчә, аны берәр кайчан бетереп булырмы?   Белмим, ләкин без моңа омтылырга тиеш. Бу җинаятьчелекне бетереп буламы дигән сорауга тиң. Минемчә, көнкүреш ришвәтчелекне җиңеп була. Ниндидер инструментлар кертеп, элеге көрәшне җиңәргә мөмкин. Әгәр без бүгенге көн һәм ун ел элек булган ситауцияне чагыштырсак, җир белән күк арасы булыр. Элек һәр икенче ГАИ хезмәткәрен “взяточник” дип атыйлар иде. Ә бүген бөтенләй башка ситуация бит. Бу стереотип җимерелде. Шәхсән минем үземнән беркайчан да акча сораганнары булмады. Бердәнбер очрак: Ростов шәһәрендә туктатып, акча сорадылар. “Бирәсеңме? Юк, оформляйте!” дидем.   Алия КӘЛИМУЛЛИНА | (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 Искәндәр Гыйләҗев Татар энциклопедиясе институты директоры итеп билгеләнде
    12.02.2015 Җәмгыять Татарстан фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты, тарих фәннәре докторы Искәндәр Гыйлаҗев Татар энциклопедиясе институты директоры итеп билгеләнде. Бу институт киләчәктә Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты дип аталырга мөмкин дип белдерелә. Искәндәр Гыйләҗев әлегә кадәр КФУда Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм көнчыгышны өйрәнү институтының Татарны өйрәнү кафедрасы җитәкчесе иде. Казан университеты белән һуманитар педагогика университеты кушылганга кадәр Казан университетындагы татар филологиясе һәм тарихы факультеты деканы булып эшләде. Гыйләҗев 1979 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлый. Мәскәүдә аспирантурада укып, 1983 елның маенда "XVIII йөзнең икенче яртысында Урта Иделдә татар крестьяннары" дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый. 1982-1985 елларда Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында, 1985 елдан Казан дәүләт университетының СССР тарихы, 1999 елдан татар халкы тарихы кафедрасында доцент булып эшли. Аннан татар филологиясе һәм тарихы факультеты деканы итеп билгеләнә.    Ул ХIХ-ХХ йөзләрдә Европа, Азиядәге татар диаспорасы тарихы, татар иҗтимагый хәрәкәте һәм иҗтимагый фикер үсешен фәнни яктан өйрәнә. Галимнең туксаннан артык фәнни хезмәте, өч монографиясе басылып чыга.  | 11.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 Мәктәпләрдә көн саен Россия гимнын җырлый башларга мөмкиннәр
    12.02.2015 Мәгариф Калуга өлкәсе Мәгариф министрлыгы шундый башлангыч белән чыккан. Россия Мәгариф һәм фән министрлыгы мәктәпләрдә Россия гимнын башкару фикерен хуплаган. «Мәктәпләрдә гимн башкару балаларны тәрбияләүнең патриотик аспектын ныгытачак, бу — позитив башлангыч», — диде  министрның беренче урынбасары Наталья Третьяк.Мәктәпләрдә гимн җырлау башлангычы белән Калуга өлкәсе Мәгариф һәм фән министрлыгы чыгыш ясаган. Төбәк ведомствосы боерыгы нигезендә, Калуга укучылары 2015 елның 1 сентябреннән башлап, көн саен дәресләр алдыннан Россия гимнын җырлаячак. «Патриотлык рухы тәрбияләү максаты белән гимн башкару тәҗрибәсе күп илләрдә бар. Кайчагында халыкара ярышларда спортчыларның, сүзләрен белмәү сәбәпле, гимнны җырлый алмауларын күрү бер дә яхшы түгел», — дигән шул уңайдан Кулуга өлкәсе губернаторы Анатолий Артамонов. | 11.02.2015 (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 Камал театрында Илһам Шакировның юбилей кичәсе узачак
    12.02.2015 Мәдәният 15 февральдә 17.00 сәгатьтә Г.Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрында Илһам Шакировның юбилей кичәсе була. Бу көнне Татарстанның халык артистына 80 яшь тула. Илһам Шакиров – чын мәгънәсендә Татарстанның халык артисты, татар эстрадасының тере легендасы, аны белмәгән кеше юктыр... Үзенең 80 яшьлек юбилеен Илһам ага яраткан тамашачылары һәм хезмәттәшләре янәшәсендә үткәрә. Юбилей кичәсенең программасында:  Хәмдүнә Тимергалиева, Зилә Сөнгатуллина, Римма Ибраһимова, Филүс Каһиров, Георгий Ибушев, Идрис Газиев, Резидә Галимова, “Казан егетләре” төркеме һәм башкалар. Юбилей кичәсенең режиссеры – Татарстанның халык, Россиянең атказанган артисты Илдар Хәйруллин. Алып баручы –Татарстанның атказанган артисты Фәнис Җиһанша. Сценарий авторы – драматург, режиссер Илгиз Зәйниев.   Шакиров Илһам Гыйльметдин улы – 1935 елның 15 февралендә Татарстанның Сарман районы Яңа Бүләк авылында дөньяга килә. 1960 елда җыр сәнгате буенча Казан Дәүләт консерваториясен тәмамлый. 1960 елдан Г.Тукай исемендәге Татар Дәүләт филормониясенең әйдәп баручы солист-вокалисты һәм сәнгать җитәкчесе.    Россиянең һәм Татарстанның халык артисты, Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе (1970).  1986 елны “Халыклар дуслыгы” Орденына лаек була.  | (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 Исламия Мәхмүтова: «Бик юксынам Хәлилне»
    12.02.2015 Җәмгыять Исламия апа театрга 1963 елда килде. Өч ел эшләгәч, чираттагы бер җыелыш вакытында «Мин театр училищесын тәмамладым, юллама белән сезгә килдем», – дип, көр тавышлы, озын буйлы, чибәр бер егет килеп керде. Тавышын ишетүгә кыз дерт итте, ә күтәрелеп карагач, катып калды. Бу – Хәлил иде. Мәсгут Шәрифуллинның “Туганнар” дигән спектакленә әзерлек эшләре бара иде. - Мин төп рольдә, ә бу егет минем сөйгәнем ролен башкарачак. Күчмә театр булгач, гастрольләргә чыгып киттек. Барганда урман кырыена һава суларга туктадык. Шул вакытта Хәлил кыр чәчәкләре бәйләме бүләк итте. “Мәгез, бу сезгә”, – ди, үзе ояла. Бу танышлыкның икенче көне. Роза апа Ибраһимова: “Аңлашылды, карагыз әле сез моны”, – дип куйган иде. Бер ай гастрольдә йөреп кайттык, тагын бер ай очрашып йөргәч, өйләнешеп тә куйдык. Директорыбыз Мөхәммәт абый Хәмзин: “Исламия, белмисең дә бит син ул кешене, ике ай очрашып, нинди кияү?” – дип орышкан иде.   Аллага шөкер, берәүнең дә йөзенә кызыллык китермәдек. 1966 елның 30 декабрендә Спас манарасындагы Кремль театрында туй уздырдык. 46 ел гомер 46 көн кебек кенә үтеп китте.   Бик юксынам Хәлилне. Исемем белән дә дәшмәс иде, “Исламиям” дип матур итеп эндәшер иде.   Минем өчен чын ир булды ул, хыянәт юлына басмады, балаларга менә дигән әти булды. Әнкәй (Хәлил Мәхмүтовның әнисе) 89 га җитте. Мин Хәлилне дә озын гомерле булыр дип уйлаган идем.   “Кайгы бер-ике елдан сүрелә”, – ди кеше, минем тирәнәя генә. Инде Хәлилемнең вафатына да 28 сентябрьдә ике ел булды. Әмма мәхәббәт сүрелми икән ул", - дип искә төшерә Исламия апа.   | (полный текст новости)

  • 2015-02-12 10:32 Әллүки
    12.02.2015 ЯҢА КИТАПЛАР Әдәбиятка яшьләр килә. Максатчан рәвештә җитди иҗатка омтылган яшь буын каләмен төрле жанрда сынап карый. Бу җыентыкка «Әллүки» әдәби иҗат берләшмәсенә йөргән иҗатчы ларның әсәрләре туплап бирелде.         --- --- | 12.02.2015 (полный текст новости)

1   (Всего 1)

RSSportal.RU - крупнейший каталог русскоязычных новостных лент в формате RSS по различным тематикам, от бизнеса и образования до медицины и литературы. Новости в лентах обновляются несколько раз в сутки.

Яндекс.RSS
Бизнес
Автомобили
Hi-Tech
Кино
Здоровье
Мода
Новости
Музыка
Путешествия
Игры
Семья
Спорт
Шоу-бизнес
Культура
Политика
Экономика
Недвижимость
Юмор
Главные новости
Кулинария
Наука
Другие ленты

Обратная связь