RSS Portal

Поиск на RSSportal: названию ленты текстам новостей   


Matbugat.ru RSS

RSS Matbugat.ru
  • 2014-11-27 01:34 Флюра табылды!
    26.11.2014 Матбугат Журналист Низамова турында әйтүем. Соңгы арада бөтенләй күренми башлаган иде. Елга бер ике Казанга килеп китүен ишетеп кенә кала торган идем. Соңгы очрашуларыбызда Флюра безгә килеп бик күп китаплар, календарьләр төяп, авылдашларын дин юлына тартып карау хыяллары белән кайтып киткән иде. Әгәр Һәфтияк белән намаз китабы таратып кына исерекне айнытып булса икән... Флюраны 30 елдан артык беләм. Ул гаҗәп дәрәҗәдә талантлы кеше. Җырлый, бик шәп җырлый, заманында Илһам абый Шакиров белән бергә концертлар куеп йөрде. Аннан Вафирә дә көнләшеп йөрде, яхшы мәгънәдә. Флюра шагыйрә, әгәр шигырьләрен үз вакытында чыгарып барса, бик күпләр шигырьләрен күрсәтергә оялыр иде. Шәп укытучы, акыллы галимә, тагын әллә кем. Авыл, авыл, диде бит инде, шул исерекләрне айнытасы килде. Әле дә шул хыял белән изаланып ята икән. Инде менә аптыраган үрдәк арты белән күлгә чума диләр бит әле, «Шәһри Казан» газетасына борчылып хат язган, эчен бушаткан (13 ноябрь санында Флюра Низамованың «Чыпчык хәтле генә бер фәлсәфә» дигән язмасы басылган иде. – ред.). Борчылма, Флюра. Бүген 70 80 яшьлек иң имансыз, динсез карт-карчыклар эчә. Сездә генә түгел, авыл саен бар алар. Бездә дә бар. 80 яше тулгач, берсе үлгән иде, нигезен алган кеше алты трактор арбасы аракы шешәсе түккән диделәр. Сезнең Гөлниса да шул бер сорттандыр инде. Гөлнисаның балалары эчми, димәк, бусы инде сөенечле, мондый очраклар да еш очрый, киресе дә бар. Рәхәтләнеп эчтең, эчтең дә, үлдең дә беттең булса бик ярар иде дә бит, алай түгел. Үлеп тереләсе, бер халәттән икенче халәткә күчәсе, Аллаһ каршысына басып җавап бирәсе, тәмугларда янасы бар. Дөньясында булмаган инде, ахирәттә аз гына рәхәт күрәсе иде бит. Шуны кешеләргә, авылдашларга ничек аңлатырга соң?   Башкортстан хатын-кызлары ай һай зур эшкә алынганнар. Исерекләрне айнытмакчы, иманга китермәкчеләр. Исламның кануннары катгый, әле бит аның исерегенә дә имансыз дияргә ярамый. Безнең эш бары тик иманга чакыру, матур, йомшак итеп аңлату, калганы Аллаһы Тәгаләдән.   Без Уфага килгәндә, төнге сәгать ун, «Ихлас» мәчете төнге диңгез өстеннән йөзеп килүче ак пароход кебек балкып тора иде. Башкортстан хатын-кызлары менә шулай елга дүрт мәртәбә берәр атна җыелып дини белем алалар. Алар укытучылар, мөгаллимәләр, абыстайлар. Әйе, әйе, барысы бер булып, зур көрәшкә күтәрелгәннәр. Фатыйма Фатхуллина, Розалия Халикова – җитәкчеләре. Инде менә дүрт ел өзлексез, даими шул эш белән шөгыльләнәләр. Алар инде бик зур көч, күпсанлы коллектив туплый алганнар. Һәр районда аларның үз кешеләре бар. Бу очрашуда күп кенә башкорт ханымнары, хатыннары белән дә таныштым. Елый елый авыл хәлләрен сөйләделәр. Алар шулай 100дән артык кеше рәхәтләнеп мәчеттә яшәп яталар. Сабак алалар, тәҗрибә уртаклашалар. Динә Морзакаева җитәкчелегендәге «Сәхипҗамал» хатын-кызлар оешмасы да биредә, алар да намаз укый. Монда чын-чынлап динсез яшәп булмауга төшенгәннәр.   – Ай яй каты эшлисез, – дидем Розалия ханымга.   Ул исә:   – Безгәме соң әле сезгә җитәргә, – диде.   Ләкин нәкъ менә Флюра Низамова язган авыллар кебек авыллар бездә дә бар. Баш казый Җәлил хәзрәт кенә ул үзләренең Уразайлары турында мактанып сөйли ала. 60 йортлы авыл, ди. Быел 10 бала туган. 70% халык намаз укый, авылда аракы сатылмый, ди. Эчкечелек юк, ди. Безнең авылда 200 йорт, бер бала да тумаган. Сез дә чагыштырып карагыз әле.   Уфаның «Ихлас» мәчетендә укулар 3 гыйнвардә башлана. Бу турыда сабакташым галимә, филология фәннәре кандидаты Зәмзәмия Хисамиева-Казыйхановага да сөйләдем. Ул да кызыкты, барам, диде. Зәмзәмия дә, Чаллыны ташлап, Илеш районының Дөмәй авылына кайтып китте. Мәчетне ачтырды, шәкертләр укыта. Үз авылларында – 22, күрше авылда 15 шәкерте бар.   Флюра, Уфага син дә кил, «Ихлас» мәчетенә. Махсус каникуллар вакытында үткәрәләр, шуның өчен бер ике укытучыны, әдәбият укытучысын алып кил. Үзең исә борынгы татат-башкорт җырларын җырларсың, дини мөнәҗәтләр дә бик кирәк.   «Чыпчык хәтле генә бер фәлсәфә» дигән язмаң тынычлыгымны алды, бик сагынганмын икән мин сине, менә таптым, югалтмаска иде бит инде.   Шәехҗан Фәния ХУҖАХМӘТ | (полный текст новости)

  • 2014-11-27 01:34 Ильмира Нәгыймова: Гастрольгә барганда ирем белән сүзгә килдек тә, машинадан төшеп калдым
    26.11.2014 Шоу-бизнес Азнакай районыннан Лилия Гыйззәтуллина шалтыратты: Җырчылар Ильмира Нәгыймова һәм аның ире Руслан Кираметдинов 8 ноябрьдә бездә концерт куярга тиеш иде. Тик анда Ильмираны күрү насыйп булмады. 4 ир-ат — Руслан үзе, гармунчысы Шәфәгать Салихов, алып баручы, тагын бер музыкант коры гына концерт куеп китте. Биючеләре урынына да безнең бик талантлы Азнакай кызы Лилия Закирова чыгыш ясады. Ильмираны бик күрәсе килде. Авылдан әти белән әнине дә алып килгән идек. Кәефебез китте. Руслан: “Алдашырга яратмыйм, дөресен әйтәм”, — дип, хатынының килмәвен үзара ачуланышканнан соң, үпкәләп сәхнәдәшләре белән Сарман юлында төшеп калуы белән аңлатты. Аралары ничек булып бетте икән дип алар өчен бик борчылып ятабыз. Дуслаштылар микән?   Җырчы Ильмира Нәгыймова:   — Без — яшьләрнең кан кызу бит, юлда барганда ирем Руслан белән сүзгә килдек тә, машинадан төшеп калдым. Артымнан килер, дип уйлаган идем, ә ул юлын дәвам итте. Мин өйгә кайттым. Үзем гаепле инде, холкым начар. Концертка барырга кирәк иде, билгеле, тамашачының гаебе юк бит. Безнең өчен борчылмасыннар, мөнәсәбәтләр җайланды. Дуслаштык, концертларны дәвам итәбез.   --- --- | (полный текст новости)

  • 2014-11-27 01:34 «Курай» һәм «Дастан FM» көрәшә, «Салават» радиосы - көрәшми
    26.11.2014 Матбугат Бүген Мәскәүдә телерадиотапшырулар буенча федераль комиссия утырышында Казандагы ике FM-ешлыкка да конкурс була. Барысы 17 тапшыручы бу урын өчен көрәштә катнаша. Шулар арасында «Газпром-Медиа», Оборона министрлыгы, олигарх Михаил Гуцериев, «Коммерсантъ» һәм «КП» нәшрият йортлары да бар. Татар телле проектлар - «Курай» һәм «Дастан FM» да бу ешлыкларга өмет итә. Бер сүз белән әйткәндә, ажиотаж туган. Узган бәйгедә Салават Фәтхетдиновның "Салават" радиосы да катнашып караган булган. Тик җиңә алмаган. Бүгенге утырышта катнашучылар исемлегендә "Салават" радиосы юк. Катнашучылар арасында Казан уенчылары өчәү. Партнеры Марат Ганиев белән Марат Ибләминов "Дастан FM"  радиосын тәкъдим итә. Әгәр җиңсә, бу Марат Ибләминовның өченче проекты булачак. Аның Казанда "Тәртип FM" һәм "Орфей" радиолары эшли инде.   Икенче катнашучы "Бим радио" хуҗасы Вячеслав Долгополов "Курай" радиосын тәкъдим итә. Өченче претендент - ООО «Артик-медиа», аның генерал директоры Вячеслав Лопатин. Элек «Болгар FM» радиосын җитәкләгән, «Яңа гасыр радиосы» («Новый век») программалар директоры булган,  аннан соң «Love Radio-Казань» гендиректоры. Лопатин бүгенге ярышта нинди проект белән катнашуы турында "Бизнес Онлайн"  журналисты белешмә тапмаган. Бүгенге көндә FM-диапазонда татар телле өч станция эшли: "Тәртип FM", "Болгар радиосы" һәм "Татар радиосы".   Утырышта җирле проектларга урын бирелерме, билгесез. Чөнки шактый саллы Мәскәү холдинглары бу ешлыклар өчен көрәшә. Марат Ибләминов  сүзләре буенча Казандагы 1 ешлыкка 17 претендент булу көрәшне бик катлауландыра. Башка бер шәһәрдә дә мондый хәл юк. Монда финанс кына түгел, ә сәяси кызыксынулар да бар, ди ул. Алмаз Миргаязов исә федераль уенчыларның җиңүе бик мөмкин, ди. Чөнки комиссия шуларга күбрәк өстенлек бирә икән. «Курай» һәм «Дастан FM», җиңсә бик дөрес булыр иде, дип белдергән "Татар радиосы" җитәкчесе "Бизнес Онлайн" сайтына.   Төштән соң билгеле булганча, 98,0 МГц ешлыгын «Комсомольская Правда» нәшрият йорты, ә 96,8 МГц ешлыгын «Наше радио» радиостанциясе отты.    Сүз уңаеннан, бөтен татар радиоларын онлайн рәвештә шушыннан тыңларга була:  http://matbugat.ru/page/radio/    полный текст новости)
  • 2014-11-27 01:34 Үтерәләр ... ял иттереп
    26.11.2014 Җәмгыять Бигрәк күп инде бездә яллар! Эшкә чыгып, планнар корып, эзлекле генә эшли башларга өлгермисең, тагын берәр бәйрәм килә дә җитә. Бәйрәм җиттеме, бер эзгә салынган тормыш рәвешеңнең тагын асты-өскә килә. Өйдә дә, эштә дә шулай. Ноябрь бәйрәмнәре (элеккечә әйтсәк, октябрь бәйрәме) бигрәк галәмәт булды быел: дүрт көн ялдан соң бер көн эшлә, бер көн ял, тагын бер көн барып кайт та, тагын ике көн ял... Ни эше, ни ялы дигәндәй... Бүген ирем белән чәй эчкәндә сөйләшеп алдык әле: кояшлы якларга барып, дәртдәрман туплап кайту җае булган кешеләргә бу яллар җитмәгәндер дә инде, мөгаен, ә менә матди һәм физик мөмкинлекләре чикләнгән кешеләргә нык авыр икән бу көннәр. Ял дигәнең кайчакта үзе үк стресска әйләнә икән ул. Сәламәтлек тә какшап алды, бүтән проблемалар да килеп чыкты, шул сәбәпле, быел озын-озак ялларда өйдә бәргәләнеп яту галәмәтен үз җилкәбездә татырга туры килде. Юк, алай чит илләргә китеп бару гадәтебез юк иде юклыкка, шулай булса да, йә балаларга бара (быел ярый әле, ике генә көнгә булса да, үзләре кайттылар), яки туганнарның хәлен белеп, авылларда булып килә, көннәр матур чакта көзге урманнарда йөреп кайта торган идек. Быел, әйткәнемчә, өйдә генә тордык. Бүтән елларда явымлы кара көзләрне көз шулай булырга тиеш инде ул дип, җиңел генә кичерә торган идем, быел исә авыррак бара. Кешеләрнең көзләрен күңел төшенкелегенә бирелүләре еш була дигәнне дә аңлый башладым кебек. Бөтен дөньясы сиңа каршы, хәтта урам этләре дә сиңа гына өреп кала кебек тоелган чакта, алда офыкны томалап алган томаннары да арыта, явымнары да, чыннан да, кара төс ала икән. Югыйсә, моңа кадәр үземне оптимист санап, яшәү ямен югалткан, шатлык бөртеге таба алмыйча, кара коелып йөргән кешеләргә аптырый торган идем: ничек инде, янәсе, китап бар, телевизорда йөзгә якын канал бар, компьютер-интернет бар, телефон бар – көннең үткәне сизелми дә бит инде, җитмәсә, хатын-кызның өйдә эше тавык чүпләп бетермәслек бит дия идем. Бетә икән, җәмәгать, өйдәге эш тә “почти” бетә, ялларда телевизорында да кызык тапшыру юк, китап кына да укып утырып булмый икән. “Ял итәргә дип кенә ятам, һич өлгерә алмыйм, йоклыйм да китәм”, – дип әйткән ди берәү. Йокыны да туйдырдык, әмма яллар һаман о-озын иде әле. Ярый әле күңелең яраткан аерым бер шөгылең булса, ул бик ярдәм итә икән. Чыннан да, эш кенә коткарды кебек мине бу көннәрдә. Аннары, шөкер, урамга чыгып, йөреп керү мөмкинлеге бар. Йөрәк яна, күңел бәргәләнә башласа, намаз уку шифа бирә дә, өйдән чыгып, йөреп керү тынычландыра. Саф һава физик яктан бер уңай тәэсир итсә, анда кешеләрнең көлешә-көлешә узып киткәнен карау, машиналарның тыз-быз йөреп торуы тормышның дәвам иткәнлеген, вакытның туктап калмаганлыгын аңларга булыша, психик яктан файда биреп куя. Явымнардан, томаннардан арып, кояшны нык сагынган чакта белгечләр өйдә дә яктылыкны кызганмаска кушалар. Ә тагын, көндәлектә күреп-ияләшеп беткән савыт-саба, пәрдә-чүпрәкләрне алыштырып, сөлгене генә булса да якты-матур төслесен куллану да файда итә икән. Боларны, җәмәгать, үземдә сынап караганга, киңәш итеп әйтәм. Юк, алай депрессиягә бирешергә исәп юк, Барон Мюнхгаузен кебек, үзебезнең колактан үзебезне сөйрәп булса да чыгарырга тырышабыз инде анысы. Шулай да кеше хәлен аңлар өчен аның хәлендә калып карау кирәк икән, быелгы кара көз һәм озын-озак яллар миңа шуны күрсәтте.   Аллага шөкер, үтте инде ул яллар, һичьюгы ай ярым – Яңа елга кадәр рәхәтләнеп эшләргә инде дип план корып, бүген эшкә килүемә, график буенча ай ахырында чираттагы ялым җиткәнлеген искә төшерделәр. Анысын да элекке кебек берьюлы түгел, икегә бүлеп бирәләр бит хәзер. Атна-ун көн эшләсәм, тагын ике атна ялым бар икән әле минем. Үтерәләр инде, ял иттереп...  Әлфинур ШӘВӘЛИЕВА 55 | (полный текст новости)

  • 2014-11-27 01:34 Ринат Рәхмәтуллин концертында Иркәне танымадылар
    26.11.2014 Шоу-бизнес Самараның Киров мәйданындагы Мәдәният сараенда автор-башкаручы һәм композитор Ринат Рәхмәтуллин концерты булды. Аның белән бергә махсус кунак булып җырчы Иркә дә килгән иде. Ринат Рәхмәтуллин концертына беренче тапкыр баруым иде. Шулай да, иҗаты белән бөтенләй таныш түгелмен, дип әйтә алмыйм. «Чакыр гына мине», “Тукта, яңгыр”, «Узды ничә еллар, акты күпме сулар» кебек популяр хитлары үтүктән генә ишетелми бит хәзер.  "Кара әле, бу җырчыны мин генә белмим икән. Ә Самарада аның иҗатын сөючеләр шактый, ләбаса", - дип уйладым әкренләп тамашачы белән тулып баручы залга күз ташлап. Янымда утырганнар белән сөйләшә торгач, шунысы аңлашылды - аны төрле кеше төрлечә кабул итә икән: кайберәүләр үлеп ярата, икенчеләре аңлап бетерми, моңы юк, диючеләр дә бар.    Буа театрында артист булып хезмәт иткән егет элек спектакльләрдә кирәк булганда гына җырлаган. Ә халык аларны яратып кабул итә башлагач, спектакльдән соң дә берничә җыр булса да җырлавын соралганнар. Тора-бара Ринат туйларда, төрле мәҗлесләрдә җырлап, шулай “Солянка” программаларына барып кергән. Ә үткән елда инде “Татар җыры” фестиваленең «Иң популяр автор-башкаручы» номинациясендә җиңү яулаган.    Ринат Рәхмәтуллинны самаралылар алкышлар белән каршы алдылар. Берничә җырдан соң ук чәчәк бәйләмнәре тотып сәхнәгә менүче апалар, балалар күренде. Кайберәүләр артистның колагына теләкләрен әйтеп төштеләр. Ә артист бөтен үтенечләрне дә үтәргә, кечкенә тамашачылар белән элемтә дә урнаштырырга, бергәләп җырларга да өлгерә иде.    Бу концертның махсус кунагы булып килгән Иркәне халык башта танымый торды. Элек сәхнәгә ярымшәрә чыгучы җырчы бу юлы бик килешле озын күлмәк киеп килгән.    - Ике бала тапканнан соң имиджымны берсәк алыштырдым әле. Кендек сикертеп йөрүемне күп сүләделәр инде, булгандыр, хәзер мин үзгә. Ошыйммы соң? — дип сорады ул чын мишәрчә иттереп. Халык кул чабып хуплавын белдерде.    Үтә дәртле мишәр кызы үзенең шундый ук дәртле җырлары белән залны тагын да җанландырып җибәрде. Тамашачылар арасында «Браво!» дип кычкыручылар, сызгыручылар да табылды. Самарада февральгә билгеләнгән концертына халык ишелеп килер, мөгаен.    Җыр-моң арасында тамашаны алып баручы Ринат Акбиров исемле егет үзенең тозсыз мәзәкләре белән халыкны көлдерергә маташты. Ләкин залдан әллә-ни җавап ишетелмәде. Чөнки ул сайлаган мәзәкләр тупасрак һәм инде күп тапкырлар кабатланган булып, артык кызык тоелмадылар. Шушы булмаса, концерт югарырак дәрәҗәгә күтәреләр иде кебек.    Гомумән, тамаша әллә нинди тирән тәэсирләр калдырды, дип әйтеп булмый. Шулай да, Ринат Рәхмәтуллинның моңы ташып тормаса да, ул тәкъдим иткән программаны халык яратып кабул итте. Чөнки ул үзен сәхнәдә бик гади тота, тамашачы белән үз итеп сөйләшә белә, халык яраткан гади һәм дәртле җырлар җырлый.   Римма НУРЕТДИНОВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-27 01:34 "Дальний" экс-хезмәткәрләре шикаятьләрен карау кичектерелде
    26.11.2014 Криминал Татарстан Югары суды "Дальний" полиция бүлеге элеккеге хезмәткәрләренең яңа адвокатлары Казанның Идел буе районы суды карарына бәйле апелляция шикаятьләрен карауны кичектерү турындагы гаризасын канәгатьләндерде. Бу хакта бүген Казан хокук яклау үзәге хәбәр итә. Хөкем ителүчеләрнең адвокатлары эш материаллары белән танышып бетмәү сәбәпле, эшне карауны кичектереп торырга сораган.  Нәтиҗәдә, республика Югары суды процессны 2014 елның 17 декабренә күчергән.   Искәртеп узабыз: 2014 елның 16 июнендә Казанның Идел буе районы суды "Дальний" полиция бүлегенең элеккеге оперативниклары вазифаи җинаятьләрдә гаепле дип тапты. Аларның һәркайсы үз вазифасына бәйле рәвештә, вәкаләтләрне арттыру; көч кулланып вәкаләтләрне арттыру; аңлы рәвештә, кеше үлеменә китергән сәламәтлеккә авыр зыян салуда гаепләнгән иде.    Полицейскийлар колоние-поселениедә 2 елдан алып катгый режимлы колониядә 15 елга кадәр ирекләреннән мәхрүм ителде.   Хөкем ителүчеләр үз гаепләрен танымаган һәм Татарстан Югары судына аппеляция шикаяте юллаган.    --- --- | 26.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-26 09:10 Уяу булыгыз, җәмәгать!
    25.11.2014 Җәмгыять Без еш кына автобус йөртүчеләрнең йөртә белмәвенә, кондукторларның ямьсез сүзләр әйтеп кычкыруына, кибеттәге сатучыларның тиешле рәвештә хезмәт күрсәтмәвенә зарланабыз. Әмма бу зарлану аш бүлмәсеннән ерак китми. Күбебез тиешле рәвештә хезмәт күрсәтелмәсә, яки кибеттән файдалануга яраксыз товар сатып алсак, кая, кемгә мөрәҗәгать итәргә икәнен дә белмибез, яки иренәбез. Үзебезнең хокукларыбызны белеп бетермибез. «Әй, тагын кәгазь боткасы гына!» – дип күп очракта кул селтибез дә шуның белән бетте... Көн саен диярлек кулланыла торган азык-төлек продукцияләреннән консерв, сыр һәм сөт ризыклары, май, кондитер эшләнмәләренең белгечләр тарафыннан күп очракта сыйфатсыз булуы ачыклана. Көзен гөмбәләр кебек үсеп чыккан шаурма, пицца сата торган нокталарны һәрдаим тикшереп торырга, җәмәгать туклану урыннары һәрвакыт күз уңында булырга тиеш, ләбаса. Башкалабызда контрольгә алынган шундый туклану урыннары ике меңгә җитә һәм аларны бары өч елга бер тапкыр гына тикшерәләр. Кайберләре биш елга бер тапкыр тикшерелергә мөмкин. Бозылган ризыктан төрле авырулар таралса, штраф кына салынмаячак, ә тиешле таләпләрне үтәгәнче предприятие 90 тәүлеккә кадәр ябылып торачак. Бу вакыт эчендә дә хәлләр үзгәрмәсә, кабат 90 тәүлеккә ябылу яный. Ничек кенә булмасын, кулланган ризыкның сыйфаты югары дәрәҗәдә һәм сәламәтлеккә зыян салмый торган булырга, кулланучының мәнфәгатен канәгатьләндерергә тиеш. Безнең өй янында гына җиләк-җимеш, яшелчә сата торган кечкенә генә кибет барлыкка килде. Шунда ук тозлаган кыяр-помидор, төрле соклар да саталар иде. Эштән кайтып барганда, күзем тозлы кыярга төште. Өйдә банкасы белән утыра инде югыйсә, юк бит, кибеттәге кечкенә, «кетердәп» тора торган кыяр ашыйсы килә! Алдым мин моны, түзмәдем. Әмма кыярым гына «агулы» булып чыкты. Банканы ачып җибәрүгә, бүлмәгә әчкелтем ис таралды. Уксус исе дияр идең, ул андый түгел... Куркып булса да, кабып карарга булдым мин бу кыярны! Һәм ник сатып алганыма үкендем! Тәмсез генә түгел, күңел болгаткыч иде ул. Куллану срогы әле шактый булуга да карамастан, инде бозылып өлгергән. Сатучыга илттем, алмады. Бу юлы эшне ахыргача җиткерергә булдым һәм болар өстеннән шикаять яздым. Минем кебек зыян күрүчеләр шактый булып чыкты. Нәтиҗәдә, кибет ябылды. Мин моны горурланыр яки мактаныр өчен язмыйм, әмма кайбер очракларга үзеңне яклый белергә һәм түләнгән акчаның юкка түгелмәве мөһимлеген аңларга кирәк. Әгәр дә син акча түләп, кемнеңдер хезмәтеннән файдаланасың икән, ник ул хезмәт сыйфатсыз булырга тиеш ди? Без акчаны җилгә очырыйкмы инде хәзер? Минем кебек бозылган ризыклар сатып алган һәм хәтта агуланган танышларым шактый. Бер апабыз үзе сатучы булып эшли торган кибеттән алган майонез белән агуланып, бер атна авырып яткан иде. Бер дустым куертылган сөттән зыян күрде, ә икенчесе карбыз ашап агуланды. Өченчесенең сатып алган дөгесе кортлы булып чыкты. Саный китсәң, шактыйга җыела, ләкин аларның берсе дә сатып алган ризыкларын кибеткә кире илтеп тапшырмады... Әле беркөнне генә илле яшьләрдәге бер ханымның бозылган «тушенка»сын кибеткә кире күтәреп килгәнен күрдем. Кулында шушы кибеттән сатып алганны раслаучы чегы да бар. Тик ул бозылган тушенканы кире тапшыра алмыйча бик озак тилмерде. Сатучылар аңа күтәрелеп тә карамыйча: «Сатып алганда нәрсә карадыгыз?!» – дип кенә кычкырдылар. Вакытны һәм көчне әрәм итмәс өчен, сатып алучы үзе дә игътибарлырак булырга, акыл белән эш итәргә тиеш. Әйтик, быел су чистарту фильтрларын сатып алучылардан берничә шикаять кабул ителгән. 40-55 мең сумга төшкән су чистарту җиһазлары өчен кредит алучылар да булган (кайбер сатучылар бу фильтрларны хәтта 140ар мең сумга да тәкъдим иткән!). Берникадәр вакыт үткәннән соң гына бу кешеләр үзләренең алдануын аңлап, Роспотребнадзорга мөрәҗәгать иткән. Идарә үткәргән тикшерүләр фильтрларның тиешле таләпләргә туры килмәвен ачыклаган. Нәтиҗәдә, тиешле тикшеренүләрдән соң, 23 кулланучыга бер миллион сумнан артык акча кире кайтарылган. Әгәр сез сатып алган товарның гарантиясе булып, ул ватыла икән, сатучыга язма рәвештә мөрәҗәгать итү мөһим. Анда үзегезнең нәрсә таләп итүегезне дә язарга онытмагыз. Мондый язма рәвештә мөрәҗәгать, мәсьәлә уңай хәл ителмәгән очракта, судка мөрәҗәгать итү өчен кирәк булачак. Сатучыга язма рәвештә мөрәҗәгать иткәннән соң, билгеле бер вакыт үтәргә тиеш һәм бу вакыт билгеләнгән сроктан артып киткән очракта, сатучы оешма җәзага тартылырга мөмкин. Кулланучы анардан штраф, рухи зыян өчен матди ярдәм сорый ала. Гыйнвар аеннан алып кына да Роспотребнадзорның Татарстан идарәсенә 5 мең мөрәҗәгать килгән. Аларның күбесендә кулланучыларның хокуклары бозылу хакында хәбәр ителә. 2008 ел белән чагыштырганда, үз хокукларын яклауда ярдәм сораучылар саны биш тапкырга арткан.   Лилия ЛОКМАНОВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-25 04:01 Фидан Гафаров: «Чирләргә вакытым юк, 5 яшьлек кызым белән мәш киләм»
    24.11.2014 Шоу-бизнес Башкортстанның, Татарстанның, Россиянең халык артисты, танылган драма актеры һәм җырчы Фидан Гафаровтан тәүге тапкыр интервью алам. Моңарчы җае чыкмый торды – йә актер премьерага әзерләнә, йә гастрольләрдә, йә башка эшләре белән мәшгуль. Ниһаять, очраштык. – Фидан абый, ни өчен бүгенге көндә театр дөньясында «Фидан һәм Нурия»ләр юк? Сезнең шулкадәр популяр пар булуыгызның сере нидә? – Андый парлар гасырга бер генә туарга мөмкин. Һәрвакыт пәйда булып торсалар, халыкка да кызык булмас иде. Сере – бер-беребезгә пар килүдә, бер чор кешеләре булуда.  Мәхәббәтне без бертөрле уйный идек, хәзерге яшь актерлар – башка төрле. Ә бит тамашачының элекке, саф, югары мәхәббәт хисләрен күрәсе килә, ә аны сәхнәләштермиләр... Шул да аның бер середер.   – Сезнең карашка, бүген сәнгать алдында торган иң зур проблемаларның берсе?   – Билгеле, хәзер сәнгать бизнеска корылган. Актер булсам да, мин дә җырлап йөрим, чөнки акча кирәк. Ә концерт кую җиңел түгел: аренда, реклама, оештыру моменты, репетицияләр... Тамашаның датасы билгеле булгач, Мәдәният сараена барып көн билгелисең. Шунда ачыклана: зал алырга концерт сезонында бер генә буш көн дә калмаган икән. Бүген бит бар да җырлый, бар да концерт куя, ә безнең кебек профессионалларга сәхнә дә калмый. Шунысы үкенечле.   Җырлаган була инде яшьләр... Әмма аларның иҗаты берничек тә йөрәкне яулап алырлык түгел. Алар тәүдә җыр хакында түгел, ә костюм, прическа турында уйлый. Иң мөһиме – матур күренү дип уйлыйлар. Бүген Совет заманында булган күзәтчелек юк. Элек бит гастрольгә чыгам дисәң, башта Мәдәният министрлыгыннан күзәтчелек вәкилләре килеп, программаң белән таныша иде. Тамашачыга моны чыгарырга буламы, юкмы – алар хәл итә. Бәлки син үзеңнең концертың белән начар юлны пропагандалыйсыңдыр?! Әлеге «надзор»ны кире кайтарырга кирәк!   – Кызыгыз хакында сөйләп үтсәгез иде. Сер түгел, өлкән яшьтә әти булуыгыз тамашачыларны гаҗәпкә салды.   – Кызым Самирага биш яшь. Әнисе авырга узгач, бу хәбәрне хатыным Фәридәгә дә, улым Азаматка да ишеттердем. Алар каршы тормадылар. Аллага шөкер, мөнәсәбәтләре бик яхшы. Кызым белән көн саен күрешеп торабыз. Ул бик актив һәм талантлы бала. Фигуралы шууга йөртәм, Айдар Галимов студиясенә җыр-биюгә яздырдым. Хәзер чирләргә дә вакыт юк, Самира белән мәш киләм! Өлкән яшьтәге ата-анадан аеруча акыллы балалар туа диләр бит. Самира – бик гаҗәеп бала, хәтере уникаль, берничә телдә сөйләшә. Кызым туу – минем өчен зур бәхет. Күптән түгел аңа багышлап шигырь яздым, аны көйгә салырга композитор Урал Рәшитовка бирдем. Тиздән сәхнәдә Самирама багышланган җырны башкарырмын.   – 30-40 ел элек тә сәхнәдән хатын-кызларга мәдхия укыгансыз, бүген дә аларга багышлап шигырьләр сөйлисез.   – Чөнки гомер буе хатын-кызларга табынып яшәдем. Ходай мине гүзәл затлар өчен генә яраткандыр. «Синең башыңны хатын-кыз ашап бетерер инде», – дип, мәрхүмә әнием еш әйтә иде. Яратам мин хатын-кызларны!   – Мөгаен, интервьюны укып чыкканнан соң, хатын-кыз укучыларыбызның күңеле чәчәк атар. Мондый югары нотада тәмамлау бик отышлы. Җанлы әңгәмә өчен Сезгә зур рәхмәт! Иҗади уңышлар һәрчак юлдаш булсын!   – Үзегезгә рәхмәт. Татарстан тамашачысына әйтәсе килгәнем шул: февральдә гастрольләр белән сезнең якларга җыенам. Күрешкәнгә кадәр!   Безнең белешмә Тулы исеме: Фидан Сафа улы Гафаров Туган көне: 1947 елның 12 октябре Туган җире: Башкортстан, Дүртөйле районының Яңа Уртай авылы Гаилә хәле: өйләнгән, тормыш иптәше – Фәридә; балалары – Айбулат (мәрхүм), Азамат, Самира; оныклары – Нәргизә, Нурлана Зоя СОЛОШИНА | (полный текст новости)

  • 2014-11-25 04:01 Никахка таныклык кирәк, аерылышуга "талак" сүзе дә җитә (ВИДЕО)
    25.11.2014 Дин Татарстан диния нәзарәте никахлашучылар өчен 2015 елдан бердәм таныклык кертергә җыена. Азатлык бу турыда Чулман төбәге баш казые Рөстәм хәзрәт Шәйхевәлиев белән сөйләште. Кеше туса да, гаилә корса да, үлсә дә, дәүләт дәрәҗәсендәге таныклыклар аша рәсмиләштерелә. Татарстан диния нәзарәте никахлашучылар өчен 2015 елдан бердәм таныклык кертергә җыена. Никахлашучылар өчен Русиядә беренчеләрдән таныклык булдыру турында бәян ителде диния нәзарәте сәхифәсендә. Таныклык су билгеләре белән сакланган, саннары, серияләре күрсәтеләчәк, "Госзнак" ширкәтендә басылачак икән. Әлеге башлангыч Татарстан мөфтие Камил Сәмигуллин тәкъдимендә башкарыла. Билгеле булганча, "Госзнак" эшне бер дә бушлай башкармый. Татарстандагы, башка төбәкләрдәге шәһәр, район үзәкләре мәчетләренең күбесендә моңа кадәр дә никахлашучылар өчен мәчетләр дәрәҗәсендәге таныклыклар бирелеп килде.   Чаллының "Ак мәчет"ендә Русиядә беренчеләрдән булып, 1997 елдан башлап, никахлашучылар өчен таныклык бирелә. Биредә шулай ук туу, җирләү турында да таныклыклар бирүне гамәлгә керткәннәр. Без шушы мәчетнең имам-хатыйбы , Чулман төбәге баш казые Рөстәм хәзрәт Шәйхевәлиев фикерләрен белү өчен аңа берничә сорау белән мөрәҗәгать иттек.   – Рөстәм хәзрәт, Татарстан диния нәзарәте никахлашучылар өчен бердәм таныклык булдырырга җыена. Моңарчы да мәчетләр никахлашучылар өчен үзләренең таныклыкларын, шәһадәтнамәләрен булдырган иде. Бердәм таныклык булдыруның кирәклеге ни дәрәҗәдә мөһим?   – Әгәр бу эшне ахыргача башкарып чыга алсалар, бик әйбәт. Менә без үзебез "Ак мәчет"тә мондый таныклыкларны Русиядә беренчеләрдән булып 1997 елның март аенда бирә башладык. Биредә туу турында, никахлашу, күмү турындагы таныклыклар бирелүен әйтеп китү кирәк. Безнең мәчетнең үз архивы бар. Монда 1997 елның мартыннан алып бүгенгәчә булган документлар саклана. Шуңа күрә, бу эшне бар җирдә дә оештыра алсалар, бик күркәм булыр иде. Ләкин әлеге юнәлештә зур кыенлыклар булуы да мөмкин.   – Менә шушы эшләрне сез ни рәвешлерәк башкардыгыз, диния нәзарәте башлаган эшне хупларлармы?   – Мин монда зур үзгәрешләр булыр дип уйламыйм. Без никахларны мәчетләрдә укымыйбыз. Якыннар, туганнар катнашында гаиләдә укыйбыз. Минем уйлавымча, мәчетләрдә никах укылырга да тиеш түгел, чөнки ул намаз укый торган урын. Башка конфессияләрдәге кебек, дин йортында никах укуны дөрес дип санамыйм. Өйләнешүче парларга никах турындагы таныклыкны тантаналы шартларда тапшырып килдек. Менә алда әйтелгән бердәм таныклык та никах барышында шул ук рәвешле тапшырылыр, зур үзгәрешләр булмас, дигән уйда торам.   – Бердәм таныклык булдыруның максатын нидән күрәсез. Бу инде никахлашучыларны беркадәр күзәтү белән бәйлеме икән, яисә инде никах барышында бирелә торган акчаларны күз уңыннан җуймас өчен эшләнмиме икән?   – Мин алай дип уйламыйм. Чөнки без таныклыклар бирүне гамәлгә керткәндә акча мәсьәләсе турында гомумән искә алынмады. Без шушы йолаларны тәртипкә салуны гына күз алдында тоттык. Без бит инде бу вазгыятьтә чиркәүдәге кебек ниндидер аерым түләү, такса куя алмыйбыз. Төрле катлам кешесе бит җәмгыятьтә, бар бае, бар ярлысы. Бу урында барысына да ниндидер хак куеп булмый. Була шундый очраклар, бабайлар да бу хакта әйтә, никах мәҗлесендә җыелган акчаларны да калдырып, кирәк булса үзебезнекен дә өстәп кайтабыз. Чөнки әле күпме генә бай яшибез дисәк тә, мохтаҗ гаиләләр бар. Шуңа, бу очракта таныклык бирүне акча белән бәйлисе килми. Монда бары бу эшне тәртипкә салу теләге ятадыр, дигән уйлар гына бар.   – Рөстәм хәзрәт, авыл җирләрен дә алыйк, монда да һәркем үзенчә шәригать кануннарына туры китереп никах укыйбыз, дип санаучылар бар. Менә кайсыдыр бер авылда, гади генә бер абзый өйләнешүчеләргә никах укып бирергә мөмкин. Бу күренешләрне ничек бәялисез?   – Никахның үзенең шартлары бар. Әлбәттә, алар үтәлергә тиеш. Авылда да, аның белеме азмы, зурмы, мохтасибәт, диния нәзарәте тарафыннан билгеләнгән үз мулласы булырга тиеш. Ничек кенә булса да, шул мулла никах укырга, никах турында таныклык бирергә тиеш.   – Никах бик четерекле әйбер. Хәзер бик күпләр исламны кабул итә, алар арасында урыслар да бар. Шушындый гаиләләргә никах уку шартлары да бардыр инде?   – Безнең бу мәсьәләдә таләпләр катгый. Никах укылганнарның икесе дә шәригать кануннары буенча мөселман булырга тиешләр. Әгәр никахлашучылар, мәсәлән, этник татарлар, мөселманнар түгел, урыс яки чуашлар икән, без алардан "мин үз динемнән баш тартам, исламны кабул итәм", дигән сүзләрне таләп итәбез. Аннан инде иман кәлимәсе әйтелә. Шуннан соң алар "ислам динен кабул иттек", диләр икән, никах укыла. Әгәр дә инде ислам динен кабул итү турында сүз булмый икән, никах укылмый. Бу инде динебездә электән килгән таләп. Милләтебез бүген кыен хәлдә, белгәнебезчә, катнаш никахлар күп. Әле никахлашучыларның икесе дә татар булып дип әйтик инде, балаларын урыс исеме белән яздыручылар да бар.   – Рөстәм хәзрәт, дөнья булгач төрле хәлләр булып тора. Шулай ук сез никахлашу турында таныклык биргән гаиләләр арасында аерылганнары да булгалыйдыр. Гаилә таркалганда дәүләт тарафыннан аерылу турында да таныклык бирелә. Менә мондый очракларда мәчетләр нинди дә булса язу, кәгазь бирәме?   – Аерылу турында таныклыклар бирмибез. Бу очракта инде "талак" сүзе үз көчендә тора. Әмма милек бүлешү очраклары булганда, никах таныклыгын сорап килүчеләр була. Бу вакытта инде без таныклык күчермәләрен никахта катнашкан ир яки хатынга гына бирәбез. Ниндидер өченче якка таныклык мәгълүматларын бирмибез.   – Ә менә җирләү турындагы таныклык ни рәвешле тапшырыла?   – Мәетне юууда катнашкан бабайларыбыз яки әбиләребез мәчет исеменнән мәрхүмне җирләү турындагы таныклыкны шушы гаиләгә калдырып китәләр.   * * * * Диния нәзарәтенең шушы башлангычы хакында без журналист, авыллар тарихы турында эзләнүләр алып баручы Фидаил Мәҗитов фикерләрен дә белештек. Яшь тарихчы Фидаил әфәнде әйтүенчә, әгәр никах актларын теркәү турында бердәм база булдырыла икән, татар тарихына кагылышлы мәгълүматлар һичшиксез булырга тиеш.   "Элекке елларда метрика кенәгәсе белән бергә язылышу, "талак" чорлары да күрсәтелгән. Кешенең ничә хатын белән яшәве, ничә баласы булуы, матди хәле дә күрсәтелгән. Шулай ук мәһәр күләме дә, кыз сорап барулары да, андагы вәли вәкилләрнең булуы да бераз яктыртылган. Мисал өчен, мәһәр 200-300 сум булса, кемдер бу акчаның бер өлешен бирә, калган түләүне кичектереп торуы хакында язмаларга тап булдым. Шушындый мәгълүматлар да диния нәзарәте кәгазьләрендә күренсен, дәүләт архивларында калырлык булсын иде", ди Фидаил Мәҗитов.   Гарифулла ГАЗИЗ | 25.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 04:01 Татарстанда бәйрәм көннәрендә ял итмәячәкләр
    25.11.2014 Җәмгыять Монда сүз Татарстан күләмендә генә билгеләп үтелә торган бәйрәмнәр хакында бара. Шушы көннәрдә Министрлар Кабинеты әлеге норманы кертергә сорап Дәүләт Советына мөрәҗәгать иткән, депутатлар бу сорауны 26 ноябрьдә булачак киләсе утырышта карарга тиешләр. Белешмә өчен: Татарстанда федераль күләмдәге 14 бәйрәм көне бар. Тагын 4 өстәмә ял көне каралган: Республика көне — 30 август; Татарстан Конституциясе көне — 6 ноябрь; Ураза бәйрәме; Корбан бәйрәме. Закон гамәлгә кертелгәч, Татарстан күләмендәге бәйрәм көннәре эш көненә туры килсә, өстәмә ял көне булмаячак. | 25.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 04:01 Түр башына кемнәр уза?
    25.11.2014 Җәмгыять АКШ галиме Джозеф Овертон–җәмгыять кабул итмәстәй теләсә нәрсәне, әйтик, һәртөрле җенси бозыклыкларны, хәтта ки кеше ашаучылыкны да закон кысасында рәсмиләштерү әмәлен һәм тәртибен тәфсилләп бәян иткән шәхес... Беренче этап – башка сыймаслык, гайре табигый җирәнгеч нәрсәне галимнәр, галим дип саналучылар, факт буларак, ниндидер җыенда, симпозиумда тикшерәләр һәм телгә менгезәләр, колакларга ирештерәләр. Моның гаебе юк, чөнки фән һәр нәрсәне тәфтишләргә хаклы. Икенче этапта әлеге абруйлы затлар телгә алган әшәкелекне кискен яклаучы бәндәләр пәйда була. Бу рольне интернетта язышучы анонимнар да үти ала. Аннары боларга ярсып кискен каршылар сәхнәгә чыгарыла һәм мәсьәлә ике төркем бәхәсләшүе дәрәҗәсендә төенләнә. Бу “каршылык”ны телевидение ярдәмендә ток-шоу оештырып миллионнар аңына җиткерү, шоу-бизнес, әдәбият һәм сәнгать ярдәмендә фикер галәменә уздыру, популярлаштыру хут ала һәм азу яра. Әшәкелекне тәти күрсәтү өчен исем алмаштырып, аң буташтыру чордан-чорга үзен аклый килә. Канэчкеч большевиклар, янә килеп, кайбер артистлар һәм әдипләр үзләренең үткәннәрен, нәсел-нәсәпләрен яшерү максатында матур яңгырашлы псевдонимнарга ышыкланган сыман, хәсислек йөге салынган төшенчәләргә ялтыравыклы синонимнар булдырылып, соңыннан элгәрләрен кулланыштан кысрыклау хәл ителә. Әйтик, урыс сүзлегендәге бик күптән урын алган, гомосексуаль ориентацияле кеше дигән мәгънә йөге йөрткән педераст дигән аталышны телгә алу әдәп киртәсенә сыймый, шундыйларның нечкә күңелен яралый дип сылтаулап, ул һей (гей) дип үзгәртелә, каннибаллык (кеше ашаучылык) исә антрофагия, аннары антрофилия дигән, мәгънәсе кеше яратуга (гуманизмга!) якын билгеләмәгә турылана, сабыйлар белән җенси вәхшилек кылу – педофилия (балаларга мөкиббәнлек!), мордар китү – эфтанази, ана-ул арасындагы бозыклык инцест һәм Эдип кәсафәте дип тәгаенләнә. Анадан тума диярлек чишенүле мисс конкурслары җәмгыятькә хатын-кыз матурлыгы турында ялган стандартлар тага һәм бу 92 процент хатын-кызны ямьсезгә чыгарып, байтагын бәхетсез итә, бик күпләрен кирәкмәгән, сәламәтлекләрен какшатучы диеталарга дучар итә, ана булу сәләтләрен җимерә. Кыскасы, кемнәрдер тарафыннан кая карама ясалма рәвештә фикер көрәше мәйданнары тудыру һәм кирәкмәгән “бәхәс”ләр оештыру, шуларны кыздыру кайгыртыла. Ихластанмы, роль үтәпме, әшәкелеккә каршы торып азапланучыларга – радикал, милләтче, фашист, ваһһабит дигән һәм башка шундый шөкәтсез ярлыклар тагыла һәм, ахыр чиктә, куәтле басымга бирешеп, иҗтимагый фикер үзгәрү аркасында җәмгыять җиңелеп, әшәке нәрсәләр легальләшә, алар хакында законнар кабул итүгә кадәр барып җителә. Әйтик, Франциядә узган ел бер җенестәгеләрнең никахын теркәү турында (аларның тәрбиягә бала алырга хокукы барлыгын да раслап) ил парламентында канун кабул иттеләр. Париж урамнарына моңа каршы протест белдерергә чыккан фәлән меңнәр ихтыяры аста калды. Шунысы бәхәссез, теләсә-нинди түргә теләсә ни һәм теләсә кем уза, уздырыла ала. Мәгълүм ки, Русия Думасы тарафыннан балалар порнографиясен, педофилияне пропагандалауны тыю турында закон кабул итү Көнбатыштагы һәм үзебезнең илдәге “либераль кыйммәтләр” сагында торучыларны нык ярсытты. Нәгърә ору парламентарийлар адресы белән генә чикләнмичә, ил җитәкчеләре тарафына да агулы уклар очты.   Әйтергә кирәк, Джосеф Овертон – әлеге ысулны иҗат итүче дә, куәтләүче дә түгел, ә аны анализлап бәянлаучы, шәрехләп бирүче һәм, проблеманы тәгаенләп, һөҗүмчән әшәкелеккә каршы көрәш зарурлыгын, аның котылгысызлыгын гавәм катламнарына дөньякүләм дәрәҗәдә төшендерүче, сеңдерүче шәхес һәм әлеге галимнең гомере 2003 елда авиаһәлакәттә очлануы тикмәгә генә булмаска мөмкин.   Көнбатыш илләрендә киң кулланылыштагы әлеге ысул безне дә читләтеп узмый, билгеле. Мини итәкнең, бикиниларның гамәлгә керүе, нудистлар хәрәкәте, рок-музыкага табыну, секс сүзен берөзлексез, дини гыйбарә урынына фильмнарда, теле-шоуларда тәкрарлау, тәртипсез җенси тормыш алып баруны хуплау, язылышмыйча яшәүне нормага әйләндерү, хатын-кызларның урамда кендек күрсәтеп йөрүләренең “табигыйлыгына” ияләшү, яше-картының трусикчан урам гизүенә ис китмәү, татуировкалар белән тәнне “бизәү”, гәүдәнең әллә кай төшләрен тишеп, “бизәнгечләр” элү һәм башка шуның ише “яңалыклар” тормышыбызга “ямь”нәрне берөзлексез өстәп кенә тора һәм алар ныгып урынлаша бара. Кешелекне кешелексезләндерү афәте хакында күп кенә илләрдә фикер алышу да тукталып тормый һәм каршы тору чаралары да дөм кылынмый дип булмый. Урыс интеллигенциясе, абруйлы шәхесләр тарафыннан да кешелекне юк итү технологиясенә каршы һәм контр әмәлләр майтару җәһәтеннән кайбер кузгалышлар соңгы араларда сизелгәли башлады.   Овертон тәгаенләгән ысулның кулланылышы биниһая киң һәм үземдә мондый масштаблы проблеманы иңләрлек фәһем тоймау сәбәпле, дөньяны, яки илне “коткарырга” йөрәксенү исәбендә түгелмен. Ә менә татар халкына карата шушы ысул ярдәмендә, шул исәптән үзебезнең бәгъзе милләттәшләр тырышлыгы белән ниләр кыйратылып ятуына йөгерек караш ташлап узу артык булмас кебек. Кем әйтмешли, иптәшләр үзебезнеке, бәлки гаеп итмәсләр.   Үз теләгебез белән диярлек туган телебездән баш тарту, балалар бакчаларын аннан “азат итү”, милли мәктәпләр ябылуына ризалашу, милли университет идеясеннән баш тарту, “суверенлык” яулау, шуны ныгыту кебек әһәмиятле темаларга кайнар бәхәсләр оештыру бик тә шома барып чыкты лабаса...   Патша заманында татарга каршы көрәш, аның рухи дөньясына, беренче чиратта, тоткан диненә тукыну аша уздырыла. Татар галимнәре исәбендәге әһелләребез “кадимчеләр” белән “җәдитчеләр” көрәшен озак еллар яңалыкның искелеккә каршы чыгуы дип аңлата килде. Тора-бара, илдә вөҗдан иреге (дин тоту хокукы ни өчендер шулай аңлатыла) торгызылгач, кадимчеләр тәти булган дигән караштагылар да үз фикерләрен матбугат аша киң җәмәгатьчелеккә ирештерә алды. Миңа калса, болар – ике чабата бер кием, чөнки үзара ташламалар ясап, уртак фикергә киләсе урында Овертон бәян иткән ысулның икенче этабы матавыгына тарып, ихластанмы, аңсызданмы, үзләрен дин, милләт коткаручысы дип санап, танып яки танытырга теләпме, асылда форсат туу белән динне тормышыбыздан алып ташлауга алшартлар әзерләшкәннәр. Үзебезнең заманда фәнни дип саналучы тар даирә, кайбер тарихи моментларга таянып, халкыбызны “болгарлар” дип исбатларга кереште. Янә икенче бер төркем моңа, нәкъ Овертон тасвирлавындагыча, ярсып каршы чыкты. Һәм газиз милләтебез, аның хакыйкый аталышы язмышы ниндидер “булгарист” һәм “татарист” төркемнәре талашуы-тарткалашы нәтиҗәсенә бәйлелектә асылынып калды. Әйтик, мин, кануный танылган Татарстанда кануный танылган татар милләте вәкиле һәм гражданин буларак, үземне татар дип авыз тутырып белдерсәм, бу радикаллык, татаристлык, болгарчылык платформасында торучыларны рәнҗетү булып аңлашылырга мөмкин, янәсе. “Болгар”лыкны популярлаштыруда байтак гамәлләр кылынуы күз алдыбызда. “Һәр татарның йөрәгендә” дип кат-кат тәкъдим ителүче “Болгар” радиосы, “Болгар” тыюлыгыннан дәртле репортажлар шул проектның баскычлары. Хәтта күп акчалар тотып керешелгән “Болгар җилләре” ахыры килеп исмәсә дә (сүз шул исемдә төшерелә башлап туктаган фильм турында), матбугат бу хакта шактый озак һәм максатчан чүбек чәйнәде. Тукай яшәгән “Болгар” кунакханәсенең җимертелүендә дә ниндидер символик мәгънә шәйләнде сыман. Күкләр кисәтәме югыйсә, ялгыш юлга кермәвебезне кайгыртып, дип торырсың, валлаһи! Анысы да монысы, “болгарчы” әдипләребез да пәйда булды ахры. Бу гөманны Мәскәүдә яшәүче милләттәшебез Мөхәммәт Миначев узган ел Марат Әмирханның “Казан утлары” журналында басылган “Ир-Мамай” атлы тарихи романы турындагы язмасы аша тәгәрәтте. Шул язмадан проблеманы “ә” дигәнче аңыштырырлык нәни бер өзек китерми дә булмастыр:   “Ыштаннарыгызны төшерегез дип боерды Тохтамыш. Иң беренче хан башы өстендә үзе хаҗәтен башкарды. Сасыга сасы үлем!” (“К.У.” №6, 44 б.)   “Казан утлары” журналының даими авторы Марат Әмирхановның журналда басылган “Гәүһәршад” атлы тагын бер романында хан нәселеннән булган атаклы ханым турында язылганны телгә алырга да уңайсыз. “...Гәүһәршад хатын-кызның наз сандыгында нинди сөю-сәгадәт хәзинәсе булса, барысын да чыгарып салды. Оялмады да, тарсынмады да: үпте, кочты, ялады, сыйпады. Булат бәк үзе дә бушны бушка бушатмады”. Чорыбызның атаклы романчысы Паоло Коэлли үзенең “11 минут” романында фәхишәнең хезмәтен дә күккә ашу дәрәҗәсендә, матур буяулар кулланып, нурга күмеп тасвирлап, шундый хатын-кызның да иң югары бәхеткә лаек булуын нәзакәтле тонда тасвирласа, бу автор изге никах белән пакьләнгән, татарның иң югары даирәсендәге аксөякләреннән булган, урыс елъязмаларында олылап телгә алынган мәшһүр ир һәм хатын мөнәсәбәтен “эһ” тә итмичә урам этләре матавыгы яссылыгында тасвирлый. Тайдулла ханбикәне ана үрдәк сыман алпан-тилпән килеп йөри дип сурәтләве дә һичбер этик киртәгә сыймый шикелле. Шәхсән үзем Алтын Урда дәүләте язмышында фаҗигале роль уйнаган, уйный алган әлеге шәхесне күз явын алышлы гүзәл, зиһенле, үткен фикерле, югары даирәдә сүзе үтә торган тәвәккәл ханым булгандыр дип күзаллыйм. Шулай булмаса, ул үз улын, канун бозып, тәхеткә менгерә алыр идемени? Шул гамәле аркасында илдә болганыш башланып, егерме ел дәвам итә, ә ул үзе һәм аның тәхет яулаган улы ярты елдан соң һәлак ителә. Әгәр әлеге романчыбыз Татарстанның бүгенге җитәкчеләре, аларның хәләл җефетләре турында шундый фантазияләргә бирелергә җөрьәт итсә, аның әсәре журналда басылыр иде микән? Ай-һай... Ихтимал ул очракта авторның гына түгел, ә әсәрне әдәби табынга куючыларның да психик яктан сәламәтлеге табиблар игътибарын җәлеп итми калмас иде.   Үткәнгә пистолеттан атсаң, ул туптан атып җавап бирә, дип кисәткән Дагстан халык шагыйре Әбуталиб Гафуров. Моныкы пистолеттан кургаш ядрә очыру гына түгел ләбаса.   Акнер каласыннан Григорий атлы әрмән елъязмачысы илләрен басып алган татарлар турында: “Алар кешегә охшамаган, аяклары кыска, күзләре дуңгызныкы кебек бәләкәй, йөзләре күсә (сакал чыкмый торган), тавышлары ямьсез һәм алар өчәр йөз ел яшиләр”, – дип язып калдырган. Баскынчыларны дошман күреп, шулай тасвирлау табигый хәл, һәм ул әрмән тарихчыларына гына хас түгел. Әмма әрмәннәр дә, башка халык әдипләре дә үз халкы тарихы турында үтә сак, зур хөрмәт һәм итагатьлек саклап яза. Ни гаҗәп, Татарстанның төп әдәби журналы тарихи дип тәкъдим ителгән әсәрләрдә татарның аксөякләре, асыл затлары, олугълары Русиянең ХХ-ХХI гасыр төрмә кошлары, вокзал бомжлары белән бер баскычка куела. Хуш, үткән эшкә салават дибез икән, Искәндәр Сираҗиның әлеге дә баягы журналда басылган “Күкләр никахы” хикәясен кая куйыйк? Анысы бүгенге көннәргә карый лабаса һәм анда мәчеттә җомга намазы вакытында яшь мулланың “Коръән” укырга өйрәнергә килгән туташ белән җенси мөнәсәбәткә керүе тасвирлана. Үз тарихыңа, милләтеңнең тарихи шәхесләренә, милли гореф-гадәтләргә, аның әдәп-инсафына мондый сәер мөнәсәбәтне бәлки “К.У.” даирәсендәге әдип кәсафәте дип атаргадыр? Алай да “К.У.”ның яңа җитәкчелеге ошбу кәсафәттән арына алыр дип өметләник һәм уңышлар телик.   Татар җыры, ретро җырлар дип, милли фольклорга мөнәсәбәтсез, вокал (җырлау сәнгате) белән алыш-биреше юк примитив эшләнмәләрне утыз биш тәңкә түләүче ихтыярына буйсынып көне-төне эфирга турылау да мәдәниятебез түренә чүп-чар уздыру мәрәкәсе ич. Радиоэфирга вә телеэкраннарга татар телендә тамаша, йә булмаса юмор дип чыгарылып яткан рухи нигъмәт хакында исә ни дип әйтергә дә белгән юк. Телеэкраннардан интервьюлар күргәнегез бардыр? Кайбер эшем ияләренең бер генә җөмләсенең дә камил төзелмәве белән нишләргә? Ленин бабакай кем ничек кирәк шулай сөйләшә, ул ничек кирәк шулай уйлый дигән. Ни өчен сөйләшә белмәгән чүп-чар түр башына уздырыла? Урын, натурлата түләү мөмкинлеген дә кертеп, сатып алынамы әллә? Әллә бу рухы белән чүп гәүдәләнеше булганга, түргә уздырылганның үзе төсле туганнары, үзе ише якыннары күп булуы бәласеме? Совет чорында милли аш-су төрләренә ачыктан-ачык кадер-хөрмәт Татар ашлары йорты ачылудан башланды. Бүген дә чит илләр белән әчелешле Мәскәүнең хот-дог, биг-мак, шаурма ише нәрсәләрне өчпочмак, кыстыбый, пәрәмәч һәм башка затлы үз ризыкларыбызга алмаштыруны куәтләп торган көне! Хәлбуки, форсаттан файдаланып, организмга зарарлы ятлар ризыгын үзебезнеке хисабына кысрыклау әлегә сизелми. Изге Валентин көннәре дип бәйрәм итү, аны изге Вәли көне дип атау, шул уңайдан мәктәпләрдә йөрәк сурәте төшкән кәгазь кисәкләре тарату мәгарифебез даирәсендә чүпне түргә уздырулардан бер ләүхә.   Дөрес, үткәндәге чәчләр үрә торырлык хәлләрне искә төшерсәк, бүгенгебез өметсез үк түгел. Әйтик, Кол Шәриф мәчете хозурында бушлай сыра эчеп күбенешкән туташларны тезеп, “арткы якның алтыны” атлы трусик төшерешле сыра бәйрәмнәре уздыруларны “сагынып” сөйләргә генә калды. Мәскәүдәге төп чиркәүгә кереп тәртипсезлек кылган “Пуси Райт” төркеме кызларын җитди җинаять җәзасына тартсалар, мәчет каршына тезелеп арт сан күрсәтүче Татарстан туташларына, шуны оештыручы вазыйфалыларга җил-яңгыр тимәве, хәтта шелтә дә белдерелмәве сагышка сала. Ә бит ислам тәгълиматы, ярамаган эш эшләнүен күрсәң, гамәлең, аны кыла алмасаң сүзең белән карыш, һич югы күңелең белән каршы тор, тик анысы иманың зәгыйфьлегеннән дип өйрәтә. Хокук сагындагыларның төп принцибы буенча да җинаятьчел гамәл кылынган икән, ул тиешле бәясен һәм җәзасын алырга тиеш. Шулай булмаганда, хокук сагындагылар гына түгел, барыбыз да һаман-һаман битарафлык, һәр начарга карата түземлелек (толерантлык) күрсәтсәк, тормышыбыздагы һәр түребезгә чүп-чар узып, яшәвебезнең мәгънәсен бөтенләйгә күмәчәк бит.  Рөстәм ЗАРИПОВ 55 | (полный текст новости)

  • 2014-11-25 04:01 Хәмдүнә Тимергалиева: "Татар җыры"нда яшьләрне мин "крышевать" итәчәкмен!
    25.11.2014 Шоу-бизнес 20 декабрь көнне "Пирамида"да "Татар җыры" фестиваленең 15нчесе узачак. Юбилей ел. Бәйрәмдә 15 хит һәм 15 яңа җыр яңгыраячак. Бүген "Татар-информ" агентлыгында узган матбугат очрашуында шул турыда сөйләделәр. Чарада Татарстан республикасы Мәдәният министры урынбасары Гүзәл Нигъмәтуллина, "Татарстан - Яңа гасыр" телерадиокомпаниясе генераль директоры Илшат Әминов, "Барс-Медиа" идарә башлыгы Камил Гәрәев, фестивальне оештыручылар һәм анда чыгыш ясаучылар катнашты.  "15 ел эчендә ТНВның "Татар җыры" белән мөнәсәбәте тигез генә булмады, - диде Илшат Әминов, - башлаганда бергә идек, аннары араларыбыз бераз суынды, хәзер кабат бергә". "Татар җыры"ннан нәкъ бер атна шул ук "Пирамида" бинасында "Болгар радиосы" милли музыкаль премиясен тапшыру тантанасы" узачагы буенча да уңайсызлык кичерми ул. Фестивальләр тагын да күбрәк булсын иде әле, ди Әминов. Быелгы "Татар җыры"ның бюджеты 12 млн сум. Бу - "Барс-Медиа"ның үз акчалары, спонсорлар кертеме һәм билет сатудан килгән керем.  "Бала Кыш бабайны көткән кебек мин дә "Татар җыры"н ел саен көтәм", - диде Раяз Фасыйхов. "Мөнир Рахмаев белән җырлый башлагач, мине яшьләр ярата башлады. Хәзер мин яшьләрне "крышевать" итәм", - дип көлдерде Хәмдүнә Тимергалиева. Калганын "Татар җыры"нда күрербез...  Билет бәяләре 4500 сумнан 9000 сумга кадәр "генә".   --- --- | 25.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 «Рифкать окобы»
    23.11.2014 Авыл Тәтеш районы Байраш авылындагы «Яңа юл» хуҗалыгы җитәкчесе Рифкать Заһидуллин үзенең эпотаж чыгышлары белән журналистларга әледән-әле азык биреп кенә тора. Инде тагын бер гаҗәп һәм кызык, мыскыллы һәм куркыныч бер нәрсә эшләп ташлаган: авыл белән терлек фермалары арасына тирәнлеге – ике, киңлеге – метр ярым тирәсе, чакрым ярым озынлыкта чокыр казыткан. «Ленин бабай исән булса!»   Чокырның шундый куркыныч һәм зур булуына ышанып та бетмәгән идем. Авылга барып үз күзләрем белән күргәч кенә шаклар каттым.   Авыл урамы буйлап барасың хушланып, аяк астыңдагы сазны сөреп. Ике якта йортлар, гадәти бер авыл. Йортлар бетә һәм өч метрдан каршыңда тирән чокыр башлана. Чокырдан соң –шуны казыганнан алынган балчыктан өелгән таучык, таучык өстенә баганалар утыртылган. Шушы каршылыкны үтеп чыга алсаң гына, ферма территориясенә керәсең. Мүкләк сыерлар тыныч кына күшәп яткан ферма хәзер тарих китапларында сурәтләнгән феодал утарын хәтерләтә – монда ни кереп, ни чыгып булмый...   «Рифкать окобы»ннан  иң зур каза күрүчеләр – Ленин урамында яшәүчеләр. Ленин бабай исән булса, үзе исемендәге урам халкын болай кимсетүгә юл куймас иде, юктыр, юктыр... Урамның бер башы авылның мәктәбенә барып төртелә. Бер бик нык акыллы атказанган төзүче мәктәпне шундый проект белән юл уртасына төзеткән, шуңа күрә авыл үзәгенә урау юллар белән чыгасы. Билгеле инде, ул урау юлларга таш түшәлмәгән, пычрак вакытта монда трактор белән генә йөреп була. Язгы ташуда Ленинны су басып, урам икегә бүленеп кала икән. Урам башында яшәгән халык ферма янындагы юллардан файдаланган. Чокыр казылгач, ул яктан берничек тә кереп булмый. Элек урамның бала-чагасы урамнан кайтып кермәгән булса, хәзер аларны чыгармыйлар. Чокырга егылып төшсәң, кеше ярдәменнән башка чыгарлык түгел. Билгеле, терлекне дә чыгара алмыйлар.   Авыл халкы бу чокырның ни өчен казытылуын һаман аңлый алмый.   Чокыр янына җыелган халык мондый мәгънәсезлеккә барган кешене аты‑юлы белән сүгәр дип көткән идем. Әмма Байрашта бик тәрбияле һәм күндәм халык яши икән. Язмышлары белән күнеккән кебек кенә, үгет-нәсыйхәт тонында сөйләштеләр.   – Яз көне бу чокырны су басачак, балалар, хайваннар батып үләргә мөмкин...   – Халык белән киңәшеп эшләргә кирәк, мондый эш буламыни? Шушында янгын чыкса, янгын сүндерүчеләр ничек керер?   – Бездә 86 яшьлек инвалид әби яши. Без аны хәзер урамга да чыгара алмыйбыз, чокырга төшеп китсә? «Ашыгыч ярдәм» чакыртасы булса, алар каян килә?   – Югары көчәнешле электр челтәре булган баганага кадәр нибары ике метр калган, ә анда ун метрга кадәр казу эшләре алып барырга ярамый дип язылган. Язын җир йомшагач, багана ауса, нишләргә?   Нинди гөнаһларыбыз өчен?!   «Нигә хуҗалык җитәкчесе бу чокырны казыткан?» дигән сорауга авыл халкы җавап бирә алмады. Алар нәрсәдер гөманлыйлар гына:  «Рифкать Заһидуллин үзен хуҗа дип саный, без аңа кирәк түгел. Шуңа күрә беркем белән дә исәпләшми».   Рифкать Заһидуллин әллә төлкеләрдән, әллә караклардан саклана.   «Окоп» Ленин урамының беренче йортында яшәүче Хәбир Саяхфаровның коймаларына орынып диярлек уза. Терлек асрап, сөт сатып көн күргән Хәбир абзый башын кашый:   – Без – шушы чирәмлектә туп тибеп, йөгереп үскән малайлар. Нинди матур урынны харап итте. Мин ничек итеп хәзер печән, салам алып кайта алырмын икән? Техника белән кереп булмый. Сөт сатып алучылар да керә алмый безгә. Пычрак ерып, бидоннарны авыл үзәгенә ташыргамы?   Хәбир әфәнде җитәкче чокырны үч итеп казыткан дигән фикердә. Урамның бу өлешендәге күп кенә кешеләр хуҗалыкта эшләүдән баш тартып, башка җирдә эшлиләр. Хәбир әфәнде исә хуҗалык җитәкчесе белән берничә тапкыр конфликтка кергән. Ул, җир пайларын хуҗалыктан аерып, үз хуҗалыгын булдырган, фермаларны авылга терәп салдыруыннан зарланып, жалу да язган булган.   – Бәлки, хуҗалык җитәкчесе урлашуларга чик куярга теләгәндер? – дим.   – Урлашалар икән, матур итеп койма корсын да  каравылчы куйсын. Мин урламыйм, акчаң булса, китереп бирәләр хәзер. Үзен Алланың кашка тәкәсе дип саный, мин-минлеге бик көчле. Ул безне гел мыскыл итә. Безнең бакча кырыена терәп, силос чокыры ясап куйды (Хәбир әфәнденең кулы бер якка төртеп күрсәтә, анда бомба чокыры кебек ыржаеп тишек карап тора); авылга терәп, ферманың тиресен аударды (кул икенче якка төртеп күрсәтә, анда Салават җырындагы Каратау кебек күккә терәлгән тирес өеме «тирләп» утыра); фермадан аккан суларны авылның коесына ага торган итеп торба куеп калдырды (кул фермадагы «шифалы сыекчаларны» коега юллый торган су юлын күрсәтә); Самарадан шабашниклар китереп, авылга терәп, маллар суя торган «бойня» ясатты, бөтен авыл сасы ис, чебен белән тулды, анда үләксә калдыклары әлегә кадәр ята әле... (Хәбир әфәнденең кулы икенче якка сузыла, анда – җимерек бина).   «Сыер башларын урам читенә аттымыни» дигән ышанычсызлык күрсәткәч, халык, «бойня»ны күрсәтергә дип, мине ияртеп алып  китте. Чалбарларны тигәнәкләрдән «талатып», җимерек бина янына килеп маташканда, бер нәгаләт чүмәләгә сөртендем. Сыер башы икән. Нишләп йөрисең монда дигән кебек, тишек күзләре белән миңа карап тора...   Минем килгәнне авыл җирлеге башлыгы Әсхәт Гобәевкә хәбәр иткәннәр булып чыкты. Ул да урамнан түгел, ферма ягыннан килде. Машинасын чокырның теге ягында калдырып бу якка чыкты, халык янына килеп, авыр итеп бер сулады. Ал-лай... Шулай икән монда хәлләр... Сөйләшер сүз дә юк, мескенлек һәм чарасызлыктан гаҗиз халык ни әйтсен? Авыл башлыгы җыелган кешеләр белән бергә чокыр янына барып басты.   – Чокыр кирәкми иде, минемчә, – ди авыл башлыгы. – Хуҗалык җитәкчесе белән бу хакта сөйләшү булды. Әмма ул бит бу җирнең хуҗасы. Ул хуҗа икән, димәк, нишләргә дә хакы бар. Хәзер дөнья шул якка таба бара бит. Куркыныч инде... Монда без фәрман бирә алмыйбыз, үзара килешеп, сөйләшеп хәл итәргә кирәк.     «Ул бик яхшы җитәкче, аның чокыры яхшы...»   Хуҗалык җитәкчесе Рифкать Заһидуллин ул вакытта эш урынында түгел иде, Тәтешкә киттек. Район башлыгы Рәмис Сафиуллов хуҗалык җитәкчесен үтереп мактады. Хуҗалык гөрләп бара, хуҗалык җитәкчесе Рифкать Заһидуллин – меценат. Районның социаль тормышында актив катнаша, үз тырышлыгы белән мәчет, Казандагы зур урында эшләүче туганы ярдәме белән мәктәп салдырган. Ә, чокырмы? Чокыр нәрсә инде ул? Зур кешеләрнең эшләренә аяк чалучылар була, алдынгы хуҗалык җитәкчесен тәнкыйтьләргә ярамый. Хакимияткә халыкның жалуы күптән килеп ирешүгә карамастан, бер генә вәкил дә авылга барып, кешеләр белән сөйләшмәгән.   Хуҗалык җитәкчесенең версиясен тыңлау белән чикләнгәннәр. Чокырны мин тасвирлап күрсәткәндә, миңа әкиятче бабайга караган кебек карап тордылар, үземне Батулла итеп хис иттем. Шыттыр әйдә, шыттыр, янәсе. Алай да хакимияттән берәрсе чокырны барып карарга тиеш дигән карарга килеп, җир һәм милек мәсьәләләре палатасы рәисе Артем Абрамовны Байрашка җибәрделәр. «Рифкать абыеңны сүгеп язма, ул сине авылда көтеп торачак», – дип үгетләп калдылар хакимияттә.   Артем Абрамов чокырны күргәч, телсез калды...   – Безгә бу чокыр булган урынның кемнеке булуын документларга карап ачыкларга кирәк, аннары ул чокырны нинди документларга нигезләнеп казыган, шуны белергә кирәк. Мин әлегә берни дә әйтә алмыйм, – диде аннан.   – Үз җире булса да, кешенең шушындый чокыр казырга хакы бармы?   – Әгәр дә ул башкаларга куркыныч тудырмаса, казый ала... Мин документларны өйрәнмичә берни әйтмим...   Халык табибы   Рифкать Заһидуллин бик озаклап үзенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре булуы хакында сөйләде. «Атказанган кешеләр сирәк була», – ди ул үзе турында. Аның нинди җитәкче икәнен беләм, хезмәт хакын системалы рәвештә түләмәгәне өчен берничә тапкыр административ җаваплылыкка тартылган, прокуратура тарафыннан дисквалификацияләнгән булуын да беләм.   – Сезгә зарланып йөргән кешеләр колхозда эшләгән кешеләр түгел алар, ә бу колхозны, бу авылны мин эшләп чыктым. Заһидуллин Рифкать Мостафиевич эшләп чыкты! – диде ул.   Кеше үзе турында өченче затта сөйли башлый икән, кыякларга вакыт дигән сүз. Әмма мин китә алмыйм, сорауларым күп... Чокырны ник казытканын беләсем килә. Тырыша торгач, җаваплар табылды. Ике сәбәп бар икән. Берсе – халыкның караклыгына каршы көрәш.   – Һәрберсенең яшисе килә, мал тоталар, мин колхозга эшкә кушсам, чыкмыйлар, – ди хуҗа кеше.   Икенче сәбәп – котырган төлкеләргә каршы көрәш, имеш. «Котырган төлке» темасына сөйләшү егерме минутларга сузылгандыр, әмма барыбер аңлашмадык. Икебез ике телдә сөйләшәбез. Берничек тә аңлый алмыйм – ни өчен авыл ягына һәм авыл янындагы басу ягына чокыр казылган да, урман полосасы ягына казылмаган? Тәтеш төлкеләре фермага килер алдыннан башта авылга киләләр дә, аннары авыл урамыннан фермаларга керәләрме? Нигә турыдан гына кермиләр? Ни өчен Заһидуллин чокыр ферманы төлкеләрдән саклый ала дип уйлый? Төлке ул бит сыер түгел, метр ярымлы чокыр аның өчен проблемамыни? Сикерә дә чыга, кышын сикерәсе дә юк...     Сорауларыма җавап таба алмадым. Ни өчен җавап таба алмаганымны аңлатыр өчен, әңгәмәбезнең бер өзеген китерәм.   – Мин бу чокырны казытмасам, котыру авыруы тарала да, маллар үлә, мине судить итәчәкләр! Ул очракта мине беркем дә коткармый, сез дә килмәячәксез. Мин – атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, минем үз хуҗалыгымны саклап, киртә корырга хакым бар.   – Әгәр ул чокырга берәр бала егылып төшеп имгәнсә дә, сезне хөкем итәчәкләр.   – Анысын эшлибез аның, мин – атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, куркыныч урыннарга матур гына рәшәткә куймаслыкмыни мин?   Сезгә зарланган кешеләр үзләре дә куя ала иде киртәне. Булышсыннар миңа.   – Алар бу чокырга каршы, нигә сезгә булышсын инде алар?   – Мин бит түлим!   – Чокыр төлкедән саклыймы соң?   – Саклый, машина белән төнлә узып бара идем, чокырдан бер төлке чыкты да йөгерде (!)   – Язын бит чокырны кар суы басачак, ишеләчәк. Тагын да куркынычрак булачак.   – Мин – бик көчле төзүче. Анда бөтенесе дә исәпләнеп эшләнгән. Язын су керми анда...   Бу авылда кар яумыймыни? Кая килеп эләктем мин?   Барыбер әйбәт Рифкать Заһидуллин. Әңгәмә азагында чокырдан зарланып жалу язган авыл халкына үпкәсе юклыгын белдерде:   – Мин үземне табиб дип саныйм. Табибның авыруларга үпкәләргә хакы юк. Табиб бит сырхауханәдәге чирлеләргә үпкәләми. Менә бу авылда да күпме кеше яши, мин бит аларның авыру булганнарына үпкәли алмыйм.   PS. Тәтеш районы прокуратурасы «Байраш окобы»н тикшерә. Без киткәннән соң, киңәшмә булган, Артем Абрамов, телефоннан шалтыратып, чокырның законсыз булуы хакында белдерде. Әмма әлегә «Рифкать окобы»ның  язмышы хәл ителмәгән. Рәмис ЛАТЫЙПОВ --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 “Кызым куып чыгарды, канәтем...”
    24.11.2014 Язмыш Авыл хуҗалыгы техникумы тулай торагы ишеген-нән, аякларын көч-хәл сөйрәп, үтә дә ябык гәүдәле, сәләмә киемле, чал чәчле, аркасы бөкрәя төшкәнгә күрә, болай да карсак буе тагын да кечерәйгән, тәмам өшәнгән сиксән яшьләр тирәсендәге карчык килеп керде. Хәле бетеп, диварга сөялде. Ул, су кырыена чыгарып ташланган балык сыман, авызын зур ачып, еш-еш сулый иде. Тукталыштан шактый еракта урнашкан икән шул бу йорт, көчкә килеп җитте. Буыннары сызлап интеккән олы кешенең һәр адымы газаплы инде аның. Җитез-җилле яшьләр генә ул бу араны ике атлап, бер сикереп дигәндәй, 10-15 минутта узып, “общага”га шау-гөр килеп кайтып керә... Вахтер Әлфия (исемнәр үзгәртелде), берәр студентның ерак авылдан килгән дәү әниседер дип уйлап, кизү будкасыннан чыгып, әби каршысына атлады.   – Иртәләгәнсең, әбекәй, яшьләр укуда әле, – диде ул. – Ике-өч сәгатьсез кайтып җитмәсләр. Әйдә, безнең вахтада утырып ял ит, бераз сулыш алырсың. Юкка гына юл газабы – гүр газабы димиләр. Ничек кыш уртасында йөрәксенеп ерак юлга чыгасы иттең? Оныгыңны бик сагынгансыңдыр, ахрысы. Бәбкәчем калада ач ятмасын дип, тәм-том төяп килгәнсеңдер инде. Монда җылы, бишмәтеңне салып куй. Хәзер чәйнегемне җырлатып алам. Икәүләп рәхәтләнеп мәтрүшкәле-сөтле чәй эчәрбез, үзеңә шундук хәл кереп китәр. Каты димәсәң, оныгың кайтканчы, диванда черем итеп, хәл җыеп алсаң да була, – дип елмайды.   Кортканың үз хәле хәл иде, күрәсең, сүзгә кушылып китмәде. Аның үзәк бәгырендә көйрәгән, чит-ятка сиздермәс өчен җиде йозакка бикләнгән хәсрәт уты тышка бәреп чыкты. “Уф-ф, җеп өзәрлек тә хәлем калмады, бәбкәчем”, – диде ул, авыр сулап. Куе итеп ясалган сөтле чәйне эчеп, кизү хатынга рәхмәт әйткәч, битен сыпырды да, диван читенә елыша төшеп, тынып калды. Күзләрен йомса да, җыерчыклы йөзенә ягылып калган күләгәләр аның җан газабын чагылдыргандай тоелды. “Тәмам өшәнгән, бичара, бетерешкән, – дип уйлады Әлфия. – Килеш-килбәтенә караганда, бер дә рәхәт тормышта яшәүчегә охшамаган. Әллә оныгын үзе генә тәрбияләп үстергән микән?” Табигате белән кызыксынучан вахтер хатын йокымсырап-изрәп киткән карчыкны ныклап күзәтә башлады. Яшь чагында чибәр булгандыр бу. Йөз-бит сызыклары нәфис, рәссамның нечкә кыллы пумаласы белән ясалган сыман. Маңгае биек, борыны төз, иреннәре юка, авызы уймак сыман кечкенә. Картлык үзенекен итеп, битен күпсанлы эрелеваклы җыерчыклар сырласа да, табигый сөйкемлелеге җуелмаган. Куллары бәләкәй, бармаклары төз, беләкләре нечкә, тән тиресе аксөякләрнеке сыман юка, ап-ак. Кызык, пенсиягә чыкканчы кем булып эшләде икән җыйнак гәүдәле бу карчык? Һәрхәлдә, сыер саумаган, иңенә салып икешәр потлы капчыклар, кырык килолы бидоннар ташымагадыр. Гадәттә, авыр эштә чиләнгән авыл апаларының бәдәне нык, йөзе итләч, куллары алагаем зур, бармаклары юан, тиреләре яргаланып беткән, буыннары шешенке, аяклары кәкрәйгән була. Бәлки берәр конторда мазарда счет төймәсе тарткалап утыргандыр? Әллә тәрбияче яки китапханәче булдымы икән? Бу ябык тәнендә җаны ничек эләгеп тора диген? Урыслар мондый әбиләрне “божий одуванчик” дип атый, ә татарчасы ничек була икән? Әлфия үзалдына елмаеп куйды, “Алла тузганагы” дип булмый ич инде. Бәлки безнең карт-корыларга “оҗмах фәрештәсе” яки “Ходай кошы” дию килешә төшәдер? Алай дип әйтергә дә тел бармый, чөнки таушалган шәлгә төренгән, керле киемле бу карчык бүтән татар әбекәйләренә охшамаган. Әнә, Әлфиянең мөлаем йөзле үз әнисе, сиксәнне вакласа да, биш вакыт намазын калдырмады, чиста пөхтәлеге канына сеңгән, кием-салымы һәрдаим ялт иткән була торган иде. Ахирәтләренә ашка барганда, ябык аркасына сузып бәйләгән кершәндәй ап-ак батист яулыгы өстеннән болыттай кабарып торган йомшак мамык шәлен бөркәнгәч, яшел бәрхет күлмәген, ян-яны чигүле арка җылысын, мутон якалы драп пәлтәсен кигәч, үзе әйтмешли, “кәртинкә” кебек була иде. Иде генә шул... Ә бу бичарадан авыр ис килә, аның күптән юынганы юк ахрысы, бәлки берүзенә мунча ягып керүләре читендер... Әлфиянең уйларын карчыкның, йокы аралаш саташып, ачыргаланып кычкырып җибәрүе бүлде:   – Кызым, Зөмәрәкәчем! Зинһар, сукма, үтерәсең бит! Башым болай да бик каты сызлый! Минсез калсаң, бу мәрхәмәтсез дөньяда бер ялгызың нишләмәк буласың?   Әлфия телсез калды. Тукта, Зөмәрә диде түгелме соң? Бик тә таныш исем... Әлфия, яман төш күрәдер дип, шыр сөяк иңнәренә саклык белән генә кагылып, әбине уятырга җыенды, әмма аннан кире уйлады: йокласын инде, мескен, хәл җыйсын. Сәгать көндезге өчне сукканда, тулай торакка студентлар кайтып тулды. “Әбинең монда кергәненә биш былтыр, ә мин аның кем янына килүен дә сорарга өлгермәдем ич”, – дип, үзен битәрләп алды. Аннан:   – Әбекәй, студентлар кайтып җитте бит! Хәзер оныгың янына озатып куям үзеңне. Исем-фамилиясен әйтсәң, ничәнче бүлмәдә торганын журналдан карап, минутта табып бирәм, – дип тәтелдәде. – Авыл күчтәнәчләре белән чөкердәшеп чәй эчәрсез. Монда куна калсаң да сүз әйтмәм. Комендантыбыз бик кырыс, чит-ят кеше керткәнне яратмый. Тик без аңа аны-моны сиздермәбез, шулай бит? Әби торып утырды, аптырап як-ягына каранды. Әлфия кабат эндәшкәч тә, бер сүз әйтмәде, карашын бер почмакка төбәп, терәлеп катты, әйтерсең, мәрткә китте. Вахтер хатын аптырашка калды: нишләргә – комендант күрә калса, бу бүлмәгә чит кеше керткәне өчен, Әлфияне утлы табага бастырып кына калмаячак, айлык премиясен дә кисәчәк. Шул гына җитмәгәние, хезмәт хакы болай да мәче төкереге чаклы гына, җиде мең тәңкәне ай ахырынача ничек җиткерергә белми интегә. Олы кешене караңгы төшкәндә, кышкы салкын урамга куып чыгарып та булмый бит инде... Бераздан әби телгә килде һәм тонык тавыш белән шаккаткыч сүзләр сөйләп ташлады:   – Оныгым юк шул инде минем, – диде ул бәгырь төбеннән чыккан сагышлы тавыш белән. – Анасының ваемсызлыгы аркасында, табиблар тешенә куйган мышьяктан агуланып, алты яшендә үк гүр иясе булды ул. Картым да күптән вафат. Бердәнбер кызым Зөмәрәм бик грамотный судья иде. Башбирмәслеге аркасында харап булды. Көндәшләре наркоманга әйләндерде аны. Хатынын дәвалап ипкә китерә алмагач, ире ташлап чыгып китте. Кызым башта Казан янындагы поселокта төзеткән бер дигән коттеджыннан колак какты. Аннан минем янга фатирга кайтты, ай саен пенсия акчамны талап алды. Тора-бара ул гына җитмәде, өйдәге бөтен нәрсәне сатып бетерде. Шуннан мине кыйнап-куркытып, фатирымны үз исеменә күчертте дә, кара көздә урамга куып чыгарды... Инде кайтып керер җирем калмады, хәерсез наркоман аны да сатып җибәргән. Беркөнне үзенең җылылык торбасы чокырына төшеп барганын күргәннәр. Хәзер бер хәбәре дә юк, исәнме ул, юкмы... Өйдән чыгып киткәч, бераз вокзалда яшәп алдым. Аннан да кудылар. Базар тирәсендәге чүплектә тамак туйдырдым. Подъездларда кунган чакларым булды. Бер ташландык йортның подвалында җан асраганда, үпкәмә суык тидердем. Ярый әле өйдән чыгып киткәндә документлар салынган пакетым бишмәтемнең эчке кесәсендә булган. Юкса, сукбай дип, сырхауханәгә салып дәваламаслар да иде. Шөкер, Раштуа салкыннарын шунда үткәрдем. Ашаттылар, дәваладылар. Инде менә чыгардылар...   – Безнең тулай торак шәһәр читендә диярлек, бу якка ничек килеп эләктең соң? – диде Әлфия.   – Бәхетемә күрәдер инде, тукталыш будкасына ябыштырылган белдерүне күреп алдым, – диде әби, яшьле күзләрен керле җиң очы белән сөртеп. – Тулай торакка идән юучы кирәк дигәннәр. Шул адрес буенча эзләп килдем инде. Карт булсам да, идән генә юа алам әле мин. Чүбен дә түгәрмен. Кирәксә, җирәнеп тормам, бәдрәфен дә чистартырмын. Авыр күтәрергә ярамый миңа, бүсерем чыгып интектерә. Аның өчен аптырап торасы юк, эчемне шәл белән кысып бәйләп куярмын. Суны ярты чиләкләп кенә күтәрермен. Тырышып эшләп, хуҗагызга ярый алсам, миһербаны уянып, миңа берәр почмак та биреп куймасмы дип өметләнәм әле. Ашыйсын ашадым, яшисен яшәдем, бәлки бу фани дөньяда әлләни күп иза чигәсем дә калмагандыр. Ишеген үз ачкычым белән ачып керерлек, бер карават, бер кечкенә өстәл белән урындык сыярлык үз почмагым булса, артыгына өмет итмим, канәтем.   Әлфия, каршында утырган карчыкның җетелеге уңа төшкән, сагышлы моң түгелгән яшькелт-зәңгәр күзләренә күтәрелеп карагач, сискәнеп китте: кая гына күргәне бар соң бу йөзне? Уң як борын канатындагы ясмык чаклы миңенә кадәр таныш кебек дип уйлады, әмма тиз генә исенә төшерә алмады. Әлфиянең мәрхүмә әнисе сымак итеп, мишәрчәләп “канәтем” диюе генә ни тора! Чистай, Аксубай, Әлки якларында туып-үскәннәр, бер-берсен якын итеп, әнә шулай эндәшә. Яшь чагында заводта эшләгәндә, дус кызы Җәмилә белән бергәләп, Октябрь бәйрәменә әнисенең туган ягы Аксубайга кунакка кайтулары искә төште. Икенче көнне аларны күршегә каз өмәсенә чакырдылар. Йорт хуҗасы Зәкиулла абзый район үзәгендә прокурор булып эшли икән. КДУда юристлыкка укучы кызлары да Казаннан кайтып төшкән икән. Тукта, ул да Зөмәрә исемле түгел идеме соң? Аның, кызылга буялган озын тырнакларын сындырудан куркып, казның йонын учлап умырып, түшкәне бозып бетерүе истә калган. Ул чибәркәй һавалырак, беркадәр дорфарак иде бугай. Чая мишәр кызлары аны “чемет-кәләп” алгач, ул, күзләреннән усал очкыннар чәчеп, өмәгә килүчеләргә өстән мәсхәрәле караш ташлап: “Каждому – свое, надан авыл сарыклары, казыгыз белән чәнчелеп китегез!” – дип, түшкәне идәнгә бәреп, ишекне каты ябып өйдән чыгып киткән иде. Әниләре – бөтерчек кебек җитез, ачык йөзле, тәмле телле Кафия апа ул чакта өмәгә килүчеләрне мич алдында каз маенда алсуландырып пешергән, кетердәп торган бик тәмле коймак белән сыйлаган иде. Әлфия бөтен игътибарын бер ноктага туплап, карчыкның йөзенә, дугаланып торган нәзек кашларына, борын канатындагы миңенә терәлеп катты. Хәтер төпкелендә нидер уянды. Булмас ла... Район прокуроры Зәкуанов хатыны түгелдер лә бу әби... Әлфия әбисе Мәскүрәнең үләр алдыннан сер итеп кенә әйткән сүзләрен искә төшерде: “Ул прокурор заманында районны дер селкетеп, бөтен кешенең котын алып яшәде. Сугыш вакытында, ач балаларын үлемнән йолып калу өчен, кесәсенә бер кушуч ашлык салып кайткан тол хатыннарны кан-яшь түктерде, кеше язмышлары белән оятсызларча уйнады, – дигән иде әбисе. – Бик мәрхәмәтсез кыланды. Бәлагә таручы соңгы сарыгын суеп китереп бирмәсә, аны Чистай төрмәсенә озаттырды. Халык ачлыктан шешенгәндә, алабута ипие белән җан асраганда, аныкылар ак күмәчкә бал-май ягып ашады, каклаган каз боты кимерде. Алардагы байлык җиде буынга җитәрлек, Зәкиулланың әпи-тите зурдан булды, хәрам мал дип тормады, умырды гына...”   – Әбекәй, синең үзең белән берәр төрле документың бармы соң? Комендант килгәнче, хәстәрен күрә торыйк мәллә? – дип, чакырылмаган кунакка җайлап кына эндәште Әлфия. Бу вакытта, кайгыртучанлык күрсәтүдән бигрәк, хатын-кыз кызыксынучанлыгы өстен чыкты. Әби эчке кесәсеннән бер төргәк чыгарып, җайлап кына сүтте дә, паспортын Әлфиягә сузды. Вахтер хатын аның беренче битендә “Кафия Габдрахман кызы Зәкуанова” дигән сүзләрне укыгач, үз күзләренә үзе ышанмады. “Менә сиңа мә! – дип уйлады ул. – Зиннәтле йортта яшәгән, кеше кимәгәнне киеп, кеше ашамаганны ашаган, кыйммәтле хушбуйлар сибенеп, аяк битенә чаклы төшеп торган атлас халатлар, берсеннән-берсе затлырак күлмәк-костюмнар, авыл хатыннарының төшенә дә кермәгән затлы туннар киеп, матур итеп күперткән йомшак чәчләре өстенә күксел чәшке береткасын кыңгыр салган горур байбичәне язмыш нинди гөнаһлары өчен тормыш төбенә этеп төшергән, нигә шушы хәлгә китереп җиткергән икән? Кызы гына гаепле микән монда? Әллә сәбәпләре тирәнгәрәк яшеренгәнме? Ай-һай, дөнья куласа, әйләнә дә бер баса дигәннәре шулай була икән ләбаса...”   Әнисен шушы карчык хәлендә күз алдына китереп, Әлфиянең бугазына төер тыгылды, шомырт кара күзләренә яшь бөялде. Урындыгы-ние белән кисәк кенә зырылдап артына борылды да, искәрмәстән, диванга сеңеп, бөкшәеп утырган карчыкны кочаклап алды.   – Кафия апа, канәтем! Синмени бу? Мәскүрә дәү әниемнең уң як күршесе! Кичер, танымадым бит! Каз маенда син чыжлаткан коймакның тәме әле дә тел очымда. Син биргән юл күчтәнәчен – ап-ак каз канатын, әнкәемнең туган авылы төсе итеп, бик озак сакладым. Комендантны күрү кирәкми сиңа! Картаеп беткәч, шакшы бәдрәф юып йөрергә димәгән. Тиздән сменам тәмамлана. Үз фатирыма алып кайтам мин сине. Мәрхүмә әнкәемнең бүлмәсендә, аның йомшак урынында йокларсың. Син гөлләр үстерергә ярата идең бит, рәхәтләнеп шулар белән әвәрә килерсең. Миңа иптәш булырсың. Җан биргәнгә җүн бирә ул, бер дә кайгырма, канәтем...   Бәхетсез җанның соң дәрәҗәдә таушалган йөрәге әлеге куанычлы хәбәрне күтәрә алмады, әби, сул як күкрәген тоткан хәлдә, бер якка авып төште. Ул Әлфияне ишетми иде инде...  Хәмидә ГАРИПОВА 54 | (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Путин 2025 елга кадәр президент булу мөмкинлеген кире какмый
    24.11.2014 Сәясәт Русия президенты Владимир Путин 2018 елда дүртенче тапкыр президент булып сайлану мөмкинлеген кире какмый. ИТАР-ТАСС агентлыгына интервьюда Путин конституциянең аңа 2018 елда сайлану мөмкинлеге бирүен, әмма бу мөмкинлекне куллану яки кулланмау турында әле карар итмәгәнлеген әйтте. Шул ук вакытта ул гомере буе президент булырга теләмәвен дә белдерде. Моңарчы Русия президенты 2018 елгы сайлау турында сорауга җавап бирүдән читкә тайпылып килә иде. | 23.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Легендар тренер Виктор Тихонов вафат
    24.11.2014 Спорт Бүген төнлә Мәскәүдә Виктор Тихонов үлгән. Виктор Тихоновны дөнья хоккее легендасы дисән дә була. Ул 3 тапкыр олимпия чемпионы, 8 тапкыр дөнья чемпионы, 13 тапкыр СССР чемпионы. Виктор Тихоновка 84 яшь иде. Урыны җәннәттә булсын... Мәрхүм белән хушлашу 27 ноябрь көнне ЦСКА боз сараенда булачак. --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Рөстәм Яхин гимнны яхшырак язган булыр иде... (ФОТО)
    24.11.2014 Җәмгыять СССРның халык артисты, композитор Рөстәм Яхинның туганнары Татарстан гимны авторын искә алу көненә рәсми статус бирергә тәкъдим итә. Күренекле татар композиторының исемен мәңгеләштерү юлында зур проектлар тормышка ашыру өчен алар Рөстәм Яхин фонды төзиячәк. 23 ноябрь - Рөстәм Яхин вафат булган көн. 400дән артык җырлар, романслар, инструменталь әсәрләр белән татар музыка дөньясын баетып калдырган композитор 72 яшендә вафат була. Тумышы белән ул - Казаннан, Бөек Ватан сугышын кичкән, Мәскәү консерваториясен тәмамлап, нибары ике ел гына Казан консерваториясендә мөгаллимлек белән шөгыльләнеп, бөтен гомерен бары тик иҗатка багышлаган шәхес. Рөстәм Яхин Казанның Иске Татар бистәсендәге Татар зиратына җирләнә. Композиторның туганнары аның каберен карап тота. «Моннан 21 ел элек тә Рөстәм Яхинны соңгы юлга озатканда көн шушындый тыныч, явым-төшемсез, кояшлы иде», - дип искә ала композитор кабере янына чәчәкләр күтәреп килгән Светлана Харитонова. Светлана ханым - Рөстәм Яхинның мирасчысы, аның хатыны Хәлимә Таҗетдинованың бертуган апасының кызы. Хәлимә Таҗетдинова 2004 елда вафат була. Аларның Рөстәм Яхин белән каберләре янәшә, бер чардуган эчендә. «Хәлимә апа да музыкага гашыйк кеше, аның да музыкаль белеме, язган җырлары бар иде. Алар Рөстәм Яхин белән яшьлектән таныш булсалар да, олыгая төшкәч кенә өйләнеште. Хәлимә апа композиторның фикердәше булды», - дип ачыклык кертә Светлана ханым.       - Без туганнар, балалар белән ел да Рөстәм Яхин каберенә киләбез. Әмма композиторны искә алу көнен бөтен татар җәмәгатьчелеге өчен мөһим чара булуын теләр идек. Аны Чайковский, Рахманинов кебек бөек композиторлар белән тиңләргә мөмкин. Мондый талантлы шәхесләр мең елга бер генә туа. Ул - Татарстанның горурлыгы. Рөстәм Яхин үзенең тапсыз гомере һәм бай иҗаты белән аерым игътибарга, һичшиксез, лаек. Ул тормышта бик тә йомшак, итагатьле, зыялы кеше иде, беркайчан да башкаларга каты сүз белән бәрелгәне булмады. Үзенең туган шәһәре Казанны, туган ягын бик нык яратты, аны чит илләргә чакыручылар да бар иде, әмма тормышын туган иленнән башка күз алдына китерә алмады. Аның кайсы гына әсәренә тукталма, бөтенесе бүген дә яратып кабул ителә. Һәр җырчының репертуарында Яхинның милли моңнар белән сугарылган әсәрләренә дә урын бирелгән. Бәйге-фестивальләргә әзерләнгәндә яки чит илләрдә татар сәнгатен тәкъдим итәргә кирәк булганда, безнең артистлар беренче чиратта Рөстәм Яхин романсларына мөрәҗәгать итә. Соңгы ун елда мин композиторның шәхси архивын рәткә салу белән шөгыльләндем. Эшнең зур өлеше тәмамланды инде, хәзер булган шушы бай материалларны туплап, бастырып чыгару мөһим. Быел үз көчем белән, кредитлар алып, Рөстәм Яхинның фортепиано өчен язылган әсәрләреннән торган ике җыентык нәшер итеп, музыка мәктәпләренә тараттым. Тиздән өченче китап табадан төшәчәк. Кызганычка, мин дә олыгаям инде, бөтен эшкә минем көч кенә дә җитеп бетми. Рөстәм Яхин исемен мәңгеләштерүгә, аны яшь буын арасында танытуга өлгерә алганча, өлеш кертеп калдырасы килә, - ди Светлана Харитонова.   Светлана ханым быел 70 яшен билгеләп үтә, аның мөгаллимлек стажы 50 елга тула. Заманында ул Казанның Мәскәү районындагы Балалар музыка мәктәбен җитәкләгән булса, әле дә шунда балаларны укыта.    - Композиторның архивын рәткә салуда кызым Наталья белән оныгым Диана ярдәм итте. Дианага быел 15 яшь тулды, ул Казан консерваториясе каршындагы махсус музыка мәктәбендә 9 сыйныфта укый, фортепианода Рөстәм Яхин әсәрләрен дә яратып уйный. Мин башкарган бөтен эшләрдән ул хәбәрдар. Киләчәктә композиторның мирасын аның кулларына тапшырырга исәп, - ди Светлана ханым.     Рөстәм Яхинның туганнары композиторның җиргә сеңеп авышкан кабер ташын, Казанда Татарстан урамындагы композитор яшәгән 7нче йортта эленеп торучы мемориаль тактаны да күптән яңарту таләп ителүен әйтә. Шушы максаттан алар Рөстәм Яхин фондын оештырырга карар кылганнар. Татарстан урамында Рөстәм Яхин музеен ачу мөмкинлеге турында да уйланалар.    - Татарстанның гимны буларак башкарылган көйне Рөстәм Яхин үзенең Казансу елгасы буенда урнашкан бакчасында иҗат итә. Рамазан Байтимиров шигырен укып, тирә-яктагы гүзәллектән илһамланып, «Туган ягым» исемле романс яза. Күрсәгез,чыннан да ул бакчадан ачылган табигать күренеше таң калдырырлык. Композитор яшәгән ул бакча урынын төзекләндерергә дә җай табылса, бик яхшы булыр иде, - дип фикерләре белән уртаклаша Светлана ханымның кызы Наталья Харитонова.   Узган 90нчы еллар башында «Туган ягым» романсының көе Татарстан гимны итеп сайланганда Рөстәм Яхин исән иде әле. Светлана ханым, шул чакта композитор белән өйдә чәй өстәле артында сөйләшеп утырганнарын хәтерли. Рөстәм Яхин аның әсәрен дәүләт гимны итеп кабул итүләрен ишеткәч, бик уңайсызланган икән. «Гимн булачагын белсәм, бу көйне тагын да яхшырак язган булыр идем», - дигән ул.     Автор фотолары Лилия ГАДЕЛШИНА | 23.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Минем уенчыкларым
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР «Мин өйрәнәм» сериясе. (Дидактик материаллар. Карточкалар)           --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 «Мин өйрәнәм» сериясе. Эльмира Шәрифуллина
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Китапта авторның балалар өчен язылган шигырьләре, җырлары, сценарийлары, әкиятләре, хикәяләре, табышмаклары һ. б. әсәрләре тупланды. Балаларга аңлаешлы, җиңел тел белән язылган шигырьләр, хикәяләр аша укучы тирә-юньне танып белергә өйрәнә. Маҗаралы вакыйгаларга корылган әкиятләр үсемлекләр, хайваннар дөньясы белән таныштыра. Кызыклы табышмаклар балаларның уйлау, фикерләү сәләтен үстерә. Китапка кергән сценарийлар нәни укучыларга табигать, бәйрәмнәр, язучылар иҗаты, тарихи шәхесләр турында бай мәгьлүмат бирә. Аларны балалар бакчаларында, мәктәпләрдә бәйрәмнәр, кичәләр уздырганда файдаланырга мөмкин. Китап мәктәпкәчә һәм мәктәп яшендәге балаларга, ата-аналарга, укытучыларга, тәрбиячеләргә, татар балалар әдәбияты белән кызыксынучы киң катлам укучыларга тәкъдим ителә.       --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Фаниль Галеев. На пути к истине (избранные произведения)
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Книга Фаниля Галеева – своего рода итог многолетней творческой деятельности писателя. Остросюжетный детективный роман, трогательные, подчас откровенно жёсткие психологические рассказы, поэма и стихотворения из истории и жизни татарского народа, актуальные по содержанию памфлеты, очерки, зарисовки – всё это держит читателя в постоянном напряжении и раздумье, открывая ему пути к тайнам человеческого бытия, к истине.           --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Русско-татарский словарь
    Русско-татарский словарь (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Төсләр. «Мин өйрәнәм» сериясе
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Дидактик материаллар. Карточкалар.  .            --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Кәрим Кара. Ак күгәрчен, күк күгәрчен (повестьлар, хикәяләр)
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Язучы Кәрим Кара әлеге китабына тупланган әсәрләрендә бүгенге җәмгыятьтәге кешеләр арасында барган астыртын көрәшнең нигезендә байлык җыю, комсызлык ятуын һәм шуңа бәйле булган төрле бозыклык, әхлаксызлык күренешләрен фаш итә. Автор көндәлек тормыш вакыйгалары аша үз геройларының эчке дөньясын, характер үзенчәлекләрен психологик тирәнлек белән ачуга ирешә.             --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Муса Бигиев
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Избранные труды (сост. и пер. с османского яз., введ., сн. и коммент. А. Хайрутдинова)           --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Мөсәгыйт Хәбибуллин. Сайланма әсәрләр. Том 6
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Татарстан Республикасының халык язучысы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Мөсәгыйт Хәбибуллин әсәрләренең бу томында «Чоңгыллар» һәм «Сулар үргә акса да...» романнары тәкъдим ителә.               --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Минем машиналарым
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР «Рəсемле дөнья» сериясе. (Мәктәпкәчә һәм кече яшьтәге мәктәп балалары өчен белешмә басмасы).             --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Рамиль Сарчин. Жизнь и судьба Фатиха Карима (биографический очерк, статьи)
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Книга посвящена исследованию жизненного пути классика татарской литературы Фатиха Карима. В ней по архивным документам, по материалам писем поэта, его родных и близких, воспоминаниям о нём впервые воспроизводятся доныне неизвестные обстоятельства судьбы этой легендарной личности. Особое место занимают страницы биографии, связанные с годами заключения в сталинских тюрьмах и лагерях (1938–1941), а также прослеживается боевой путь Фатиха Карима на фронтах Великой Отечественной войны, вплоть до героической гибели поэта-воина 19 февраля 1945 года на подступах к Кёнигсбергу.               --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Хайваннар
    24.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР «Мин өйрәнәм» сериясе. (Дидактик материаллар. Карточкалар).           --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Клара Булатова. Җиде тубал бәхет (шигырьләр)
    Клара Булатова. Җиде тубал бәхет (шигырьләр) (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Бразилиядә арт саннар матурлыгы бәйгесе узды (ФОТО)
    24.11.2014 Шоу-бизнес Ел саен Бразилиядә уздырыла торган BumBum Brazil бәйгесендә иң матур арт санны билгелиләр. Барысы 27 кыз катнаша. Онлайн тавыш бирү ярдәмендә шуларның 15е финалга уза. Финалда кызларны жюри сыный һәм җиңүчегә 22 мең доллар приз тапшырыла.                             --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Радик Сабиров "Идел" журналы баш мөхәррире итеп билгеләнде
    24.11.2014 Матбугат Берничә минут элек Радикны коллективка тәкъдим иттеләр. Радик моңарчы "Мәгариф" журналында баш мөхәррир урынбасары иде. Шулай ук башка матбугат чараларында һәм Казан Дәүләт университетында Татфак деканы урынбасары булып эшләгән кеше.     --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-25 01:20 Римзил Вәлиев "Татмедиа" генераль директоры киңәшчесе итеп билгеләнде
    24.11.2014 Матбугат Бүген "Татмедиа" ачык акционерлык җәмгыяте коллективына яңа кешене тәкъдим иттеләр. Дөресрәге, иске яңа кешене. Римзил Вәлиев "Татмедиа" генераль директоры киңәшчесе итеп билгеләнде. Бу турыда "Татмедиа"ныкы булган "События" сайты яза. Римзил Салихович медиахолдингның филиалларын кураторлык итәчәк. Шулай ук район басма матбугатларының сайтларын яхшырту өстендә эшләр дип көтелә.  Моңарчы "Татмедиа" генераль директоры киңәшчесе булып Ислам Әхмәтҗанов эшләгән иде.  --- --- | 24.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-24 08:04 Татарстанда йөзләп балыкчы бозда агып киткән (ВИДЕО)
    23.11.2014 Җәмгыять Бүген Лаеш районы Кама елгасында Атабай авылы тирәсендә янә балыкчылар агып киткән. Аерылган бозда 50дән алып 80 кешегә кадәр булырга мөмкин, дип хәбәр ителә Татарстан гражданлык оборонасы һәм гадәттән тыш хәлләр министрлыгы сайтында. Балыкчылар агып китү турындагы беренче хәбәр 11.40 сәгатьтә килеп ирешә. Коткаручылар шунда ук бу урынга юнәлтелә. Хәзерге вакытта 25 кеше ярга кайтарылган инде. Коткару эшләре дәвам итә.   Балыкчылар ваемсызлыгының бу беренче генә очрагы түгел.     --- --- | 23.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-24 08:04 Нинель Юлтыева вафат
    23.11.2014 Мәдәният Күңелсез хәбәр. Татарстанның халык артисты, мәшһүр балерина Нинель Юлтыева вафат. Нинель Даутовнага 88 яшь иде. Соңгы вакытта ул авырып торган. Нинель Юлтыева 1926 елның 3 февралендә Уфада туган. Әтисе - язучы Даут Юлтыев. Хушлашу вакыты һәм урыны әлегә билгеле түгел. Хәбәр итәрбез. Мәрхүмнең туганнары һәм якыннарының тирән кайгысын уртаклашабыз.     --- --- | 23.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-24 08:04 Казанда Илгәрәй рекламасы белән унлап машина йөри. Кемнәр ул?(ФОТО)
    23.11.2014 Шоу-бизнес Такси машиналарының тәрәзәләренә ябыштырылган төрле игъланнарны күпләрнең күргәне бардыр. Менә ИлГәрәй дә үзен шул ысул белән таныта башлаган. Моңарчы татар шоу-бизнесында мондый хәлне очратканым юк иде әле. Казанда 10лап такси машинасында аның исеме язылган, телефон номерлары да күрсәтелгән. Тик җырчының телефон номеры дип, кызлар шатлана күрмәсен: машина йөртүчеләрнең телефон номерлары икән. Сүз уңаеннан, ИлГәрәй бу көнгә кадәр 4 машина алмаштырырга өлгергән. Барысын да кредитка сатып ала торган булган. Соңгысы – Volkswagen Jetta маркалысын да шул рәвешле алган.       – Таксист булып эшләүче якын дусларымның машиналары тәрәзәсендә минем исемем һәм телефон номерлары язылган. Нинди максаттан куелдымы? Әлбәттә, PR өчен. Беркемгә дә сер түгел, мин җырчы буларак кына түгел, ә төрле бәйрәмнәрне алып баручы буларак та халыкка таныш. Такси машиналары исә Казанда да, читкә дә чыгып йөриләр. Минем исемне күргән кешеләр, ИлГәрәй үзе утырмый торгандыр бит дип, үрелеп-үрелеп карыйлар икән. Автограф сораучылар да бар. Руль артында җырчы үзе утыра дип уйлап, кызларның көтеп торган әлеге такси машиналарының берсенә килеп тә утырганы булган. Ни өчен анда үземнең телефон номерларым күрсәтелмәгән? Кайсы таксист дустымның заказы була, алар минем белән туйларга, яки төрле банкет кичәләренә ди-джей булып баралар. Алар иртән – таксист, кичен ди-джей булып эшлиләр. Хәзер тормыш шулай бит: кем ничек акча эшли ала. Кул кушырып утырсаң, күктән төшми ич, – диде ИлГәрәй.   Текә безнең ИлГәрәй! Мәскәүдә яшәп иҗат итүче рус поп-йолдызы Сергей Жуковтан җыр да сатып алган икән. Чираттагы бишенче альбомында “Вспомни 90-ые года” исемле әлеге җыр да урын алыр дип көтелә. Сергей Жуков белән Мәскәүдә берничә ел иҗат итеп килүче яшь талантлы композитор Салават Шәехов аркылы элемтәгә кергән була. Чынлыкта, җырны Катя Лельга иҗат иткән булганнар. Әмма тавышы әлеге җырга туры килмәгәч, ИлГәрәй аны сатып алырга теләвен әйтә. Сүзләрен Салават Шәехов үзе язган булса, көен Сергей Жуков белән бергәләп иҗат иткәннәр.     – Сергейга шалтыратып, җырны сатып алырга теләвемне әйттем. Ул аны миңа 15 мең сумга сатты. Килешү кәгазьләрен төзеп, почта аркылы без боларның барысын да эшләдек. Соңыннан рус телендә башкарган әлеге җырны Сергейга Интернет аша тыңларга җибәрдем. Бик ошаткан. Бераз әрмән акценты бар дип тә өстәде, - диде ИлГәрәй.     Гаиләсе белән   Эльза ГАЗИЗОВА --- | 23.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-23 03:59 Шагыйрь Вафа Камалетдинов белән таныш булыгыз
    23.11.2014 Мәдәният Борау сырын хәтерләтеп, Барадыр дөнья әйләнеп. Бер төшеп, бер күтәрелеп Диңгездәге дулкын кебек. Бу шигъри юллар Сафаҗайда яшәүче якташыбыз, шагыйрь, “Туган як” газетасы каршында күп еллар эшләп килүче шагыйрьләр клубы әгъзасы, газетаның Һади Такташ исемендәге әдәби премиясе лауреаты Вафа Камалетдиновның “Замана галәмәтләре” шигыреннән. Без аның шигырьләрен газета битләрендә даими бастыра киләбез һәм шуңа да шигырь яратучылар Вафа Абдулловичның иҗаты белән яхшы таныш, ә инде редакциянең ул иң якын һәм тугры дусларының берсе. Еш кына безгә килеп йөри, яңадан-яңа шигырьләрен китерә.  Вафа әфәнде табигате белән бик сабыр, тыйнак, тыныч холыклы кеше, тирән белемле буларак бар нәрсәдән дә хәбәрдар, аның белән теләсә нинди темага әңгәмә корып, сөйләшеп утырулары җанга рәхәтлек, күңелгә тынычлык өсти.   Вафа Абдуллович Сафаҗайда туып-үскән, мәктәпне тәмамлагач, Горький төзү институтында югары беләм алган һәм берничә ел өлкә үзәгендә эшләгән. Әмма шәһәр тормышы кызыктырмаган аны, туган авылын гел сагынып яшәгән һәм 1977 елда туган нигезенә кайтып төпләнеп, район үзәге Пильнада төзү оешмасында өлкән инженер булып хезмәт иткән.   Беренче шигырен ул 6 класста укыган чакта язган. “Безне татар теле һәм әдәбияттан Тәнзилә апа укытты. Ул Татарстаннан юллама белән килеп, Сафаҗайда төпләнеп калды. Мин аның дәресләрен бик яраттым һәм шигырь яза башлавыма апаның да йогынтысы булгандыр, әлбәттә”, - ди Вафа Абдуллович. Мәктәпне тәмамлаганда аның 100гә якын шигыре булган инде, тик, кызганычка каршы, алар кая да басылмаган һәм сакланмаган да. 1980 нче елларда авылга кайткач кына яңадан яза башлаган, ә инде “Туган як” газетасы чыга башлауга шигырьләре дөнья күргән, киң аудиториягә танылган. Ул башта туй мәҗлесләрендә укыр өчен язган, аннары 1985 елда авыл советы рәисе булып эшли башлагач, яшь парларны язылышу тантанасында үзе язган шигырьләр белән котлаган. Берничә дистә котлау куплетларына яшьләрнең бөтен нәселләрен кертергә тырышкан.   Иҗаты күпкырлы    Аның иҗаты күпкырлы – мәхәббәт турындагылары да байтак, туган авылына, аның гүзәл табигатенә багышлап язганнары бик күп, илдәге үзгәрешләрне, төрле вакыйгаларны тасвирлаганнары да бар, сатирик шигырьләре дә аз түгел. Агымдагы елда без газета битләрендә аның “Соңгы пәйгамбәрнең юлы, тарихы буйлап” дигән бик озын поэмасын бастырдык. Аны язар өчен автор бик күп төрле әдәбият укыган, пәйгамбәрнең тарихын өйрәнгән. Аның бу искиткеч иҗади, тарихи хезмәтенә сокланмаган укучыбыз калмагандыр, редакциягә шалтыратып Вафа Абдулловичка рәхмәтләрен белдерүчеләр, кызыксынучылар аз булмады.   Вафа әфәнде Сафаҗайның бар яктан да үрнәк булырдай иң абруйлы кешеләренең берсе, юкка гына авыл советы рәисе итеп билгеләмәгәннәр аны, аннары 1985 елда администрация башлыгы сайлана башлагач та, халык аңа ышаныч белдергән һәм берничә срок ул авыл башлыгы булып торган. Бу урындагы хезмәт юлы 26 ел. Шундый зур авылның мәнфәгатьләрен кайгыртып тору җиңел булмаган, әлбәттә, әлеге халык белән уртак тел табып эш итүе дә төрле кыенлыклар тудыргандыр, әмма аның тыныч холкы, оештыру сәләте, һәр кешенең күңеленә юл таба белүе бөтен булган киртәләрне җиңеп чыгарга ярдәм иткән.    Авыл өчен ул күп тырышты, күп эшләде. Сафаҗай өлкәдәге иң зур татар авылларының берсе, анда 29 урам, 1100дән артык йорт бар, ике меңнән артык кеше яши. Ул эшләгән чорда авыл берничә тапкыр район күләмендә уздырылган “Иң төзекләндерелгән торак пункт” конкурсында катнашып, беренче урынны алган, газлаштыру да ул авыл башлыгы булып эшләгән вакытка туры килгән, халыкка проектлар төзергә ярдәм иткән, һәр йортка диярлек кереп, кая нинди җиһаз куярга дигән киңәш биргән. Монда инде аңа югары белемле инженер булуы ярдәм иткән, әлбәттә.   Тиктормас  җан иясе   Лаеклы ялга чыккач, Вафа абый бер ел гына эшли һәм дүрт ел элек үз теләге белән китә мәшәкатьле эшеннән. Хәзер ул үзен күбрәк иҗатка һәм тарихка багышлый. Аның язган шигырьләр саны бихисап, хәзер ул авылның күренекле нәселләренең шәҗәрәләрен төзү белән мәшгуль, авыл тарихын яза, 40ка якын мулланың кайсы елларда нинди мәчеттә хезмәт итүләре турында мәгълүмат җыйган инде, арада хәтта бөек шагыйребез Габдулла Тукайның җеназасында катнашучылары да бар икән. Шулай ук авыл советы һәм колхоз рәисләре турында да яза – кайсы елларда эшләгәннәр, алар алдында авылда, колхозда нинди эшләр башкарылган һ.б. Нәсел шәҗәрәләренә килгәндә, ул төзегәннәрнең кайберләре моннан өч-дүрт гасыр элек башланып, бүгенге көнгә тоташа, ә кайберләренең кайсыдыр буында нәсел җебе өзелә – материал җитешми икән. “Менә үзебезнең нәсел шәҗәрәсен дә ахыргача төзегәнем юк, чөнки әни ягы бик тирәнгә китә, бүгенге көнгә тоташтыра алмыйм. Сембер архивыннан 200гә якын нәселнең төбен җибәрделәр, 70ен ялгадым инде, калганнарына шулай ук материал җитми әлегә. 200 еллар элек безнең авылга Мөтеравылдан Быргылар нәселе килеп төпләнгән, алар турында да язам. Авыл зиратына барып кабер ташларындагы язмаларны өйрәнәм, алар буенча кайбер нәсел җепләрен тоташтырып була. Төмән өлкәсендә Кулик, Аслана исемле татар авыллары бар, анда чыгышлары белән Сафаҗайдан булган якташларыбыз күп итеп яши, алар да миңа материаллар җибәрә”, - дип сөйләде әңгәмәдәшем. Аның материалларын күреп хәйран калдым – аларны бөртекләп җыеп, системага салыр өчен күпме көч, вакыт сарыф ителгән, күпме тырышлык куелган. Бер-бер ватман кәгазендәге шәҗәрәләр схемасын күреп кенә дә ис-акылым китте. Аның өендәге бер бүлмәсе архивны хәтерләтә – анда төрле газета-журналларның подшивкалары җыелган, ә “Туган як”ны ул беренче саныннан башлап саклый. Балаларының гына түгел, хәтта үзләренең дә дәреслекләре саклана. Бер уйласаң, ул дәреслекләр бит хәзер музей экспонатларына тиң.   Планнары  зурдан   Вафа Абдулловичның якын киләчәктә планы – хезмәтенең күп өлешен китаплар итеп бастырып чыгару, бу хакта ул Казан, Чабаксар типографияләре белән сөйләшүләр алып бара инде, финанс мәсьәләләрен генә хәл итәсе бар әле. Шәҗәрәләрне китап формасында чыгарырга ниятли, дини темага язылган шигырьләре аерым, бүтәннәре аерым китап булып дөнья күрерләр, авыл тарихына багышланган китабы да планда, Сафаҗайның бүтән шагыйрьләренең иҗатын да аерым китап итеп бастырырга планлаштыра. Күренекле мәгърифәтче, авылдашы Хөсәен Фәезханов турында күп кенә кызыклы материал туплаган, алары да дөнья күрер дип ышанабыз. Ул үзе дә соңгы биш ел инде авылның көндәлеген алып бара – һәр көн кая нәрсә булганны, һава торышын терки анда.   Әлбәттә, гаиләсендә аңлашу-чанлык булмаса, аңа бу эшләрне башкаруы кыен булыр иде. Камалетдиновларның тату гаиләсе аның беренче ярдәмчеләре, аңлаучылары. Хатыны Хания ханым белән алар 35 ел инде пар күгәрченнәрдәй гөрләшеп яшиләр, өч бала үстереп, олы тормыш юлына озатканнар, өчесенә дә югары белем биргәннәр. Олылары Ваиз укытучы һөнәрен сайлаган, җирле мәктәптә укыта, хатыны Наилә нәни кызчыклары Камиләне тәрбияли. Яшь гаилә туган йортта әти-әниләре белән яши. Рәис һәм Зөлфия башкалада төпләнгәннәр, Рәис ике бала әтисе инде.    Камалетдиновларның йорт-җир-ләре төзек, бар җирдә дә тәртип. Җылы, иркен өйдә тынычлык хөкем сөргәне килеп керүгә үк сизелә. Хания ханым белән яшь килен Наилә өй эшләре белән мәшгуль, ә иң мөһиме – өйне тутырып, чыр-чу килеп, яшь тә сигез айлык Камилә уйнап йөри. Миңа калса, алар идеаль гаилә өлгесе – яшьләр авылда төпләнеп, олы буын белән бер йортта тыныч кына бер сүздә, бер киңәштә булып яшиләр. Ә инде бу  тыныч тормышның башында, әлбәттә, Вафа Абдуллович тора.    Шушы көннәрдә ул үзенең юбилейлы туган көнен билгеләп үтте – 65 яшен тутырды. Без аны редакция, барлык газета укучылары исеменнән чын күңелдән котлыйбыз, корычтай саулык, гаилә бәхете, озын гомер, иҗади уңышлар телибез. Барлык башлаган эшләрегез, планнарыгыз тормышка ашсын, китапларыгыз дөнья күрсен, хөрмәтле Вафа Абдуллович.      Наилә ЖИҺАНШИНА | (полный текст новости)

  • 2014-11-23 03:59 Флюра Низамова: Татарлыгыңа кайт, Марат!
    23.11.2014 Җәмгыять Бер-ике атна элек башта интернетта, аннары Беренче каналда актер Марат Бәшаровның исерек баштан хатыны Екатеринаны кыйнавы турында сюжетлар күренде. «Пусть говорят» әлеге ямьсез гамәлне ике көн рәттән чәйнәде. Шунысы бигрәк тә аяныч: ояты безгә – татарларга төште. Ник дигәндә, Бәшаровның татар милләтеннән икәненә, алай гына да түгел, мөселман мохитендә тәрбияләнгән ир егет икәненә бик нык басым ясалды. Татарларны хурлаган бер сүз дә булмады анысы, ләкин бит сүз әйтеп хурламый гына да мыскыллап була. Актерның мәрхүмә әнисенең элегрәк төшереп алынган әңгәмәсеннән өзекләр күрсәтеп алдылар. Яулыгын мөселманча бәйләгән татар анасы атаклы улы турында бик яратып сөйли ул кадрларда, бераз гына зарланып та ала: бары тик татар кызына гына өйләнергә тиеш булып та, урыс кызлары, безнеңчә әйтсәк, марҗалар белән чуалуына борчылуын сиздертә. Ә алга таба без кырыкка җитеп килүче актерның өч хатыны белән танышабыз. Дөресрәге, иң элек соңгысы, кыйналганы белән, ә сугышуының сәбәпләрен ачыкларга тырышканда, сүз арасында, элегрәк яшәп алган тагын икесе белән. Законлы никахка бары тик соңгысы белән генә кергән икән. Екатерина үзе дә актриса, Италиядә фильмнарда төшкән, җитмәсә, билгеле актер Эммануил Виторганның туганы да икән әле. Кыскасы, баштарак марҗалар белән сөешкән, берсенә бала да ясап биргән, әле дә булса шул элекке хатыны, аның әнисе (урысча тещасы була) белән үз өендә, бер гаилә кебек иркенләп аралаша, бер бер артлы яңа хатыннары Анна, Екатерина белән яшәгәндә дә беренче хатыны аларга килеп, үз өендәге кебек торып китә торган булган. Маратыбыз бу юлы атаклы яһүдләр белән туганлашкан. Хәзер инде, бу хәлләрдән соң, илдәге төп массакүләм мәгълүмат чараларын үз кулларында тотучы әлеге маһир, оста, талантлы милләт вәкилләре Бәшаровны бергәләшеп фаш итәләр. Егет жәл инде анысы, ни дисәң дә, үз каныбыз бит әле. Ләкин үзен дуңгызларча тотуы тагын да кызганычрак – урамда машинасына утырып китәргә маташканда, журналист биргән сорауга тупас итеп җавап кайтаруы да, хатыныннан гафу үтенмәве дә жәл. Ләкин иң кызганычы, миңа калса, шул: Маратыбыз – татар булып җитә алмаган, үзебезчә тәрбиягә тиенмәгән, дөп-дөресен генә әйтсәк, урыслашкан тумачабыз. Интернетта яманаты чыгу белән, ачуым килеп, Фейсбукта язып куйдым: Марат, бердән, урыс Иваны кебек аракы чөмерүеңне туктат, татарлыгыңа кайт, яһүдләр белән тылкышып йөрүдән дә файда тапмассың, дидем. Кызулык белән язылса да, уйлап караганда, сүзләремдә хаклык бар бит, әйеме, җәмәгать? Урыска яраган нәрсә – нимесләргә үлем белән бер, диләрме әле? Татарга да урыс аракысының үлем икәнен күптән аңладык шикелле дә инде, тик соңгарак калдык бугай – өлкән быраттан яхшысын гына түгел, начар гадәтләрен дә алып бара торгач, үз милли йөзебезне югалтып киләбез. Бу очракта мин Марат Бәшаровны, Мәскәүдә – урыс иленең тарихи да, сәяси дә, рухи да башкаласында яшәп үскән, укыган, формалашкан, ә бүген инде Русия киносында һәм театрында чын урыс актеры саналучы татар малаеның бу яшендә «үз йөзенә» кайтачагына һич тә өметләнмим, сүз ул хакта түгел. Бары тик, кирәк булганда, аның татарлыгына басым ясап (гәрчә аның чын татар булганы да юк, Казанга акча эшләргә килгәндә, концерт алып барганда гына татар булып кылану аз!), чит ятлар безнең йөзгә кызыллык китерәләр, менә шунысы начар. Безнең милләткә тәгаен генә файдалары булмаса да, Сергей Шәкүровның, Алексей Ягудинның, Белла Әхмәдуллинаның, Софья Гобәйдуллинаның һәм башкаларның татарлыгын тәкрарларга яратабыз. Асылда, аларның берсе дә татар сәнгатенә яки татар спортына хезмәт итми инде, ләкин, талантлы булганга күрә, исем-фамилиясендә татар чалымнары йөрткән бу кешеләр безне бүтәннәр арасында күтәрәләр, йөзебезне ачалар. Бәшаров белән бәйле хәл исә моның нәкъ киресе...   Шушы вакыйгага капма каршы бер күренешне искә төшерәсем килә. Берничә ел элек Татарстанга гына түгел, бөтен илгә танылган җырчыбыз Ренат Ибраһимовның шәхси тормышындагы гаугалы хәлне шул ук «Пусть говорят» тапшыруында бик тәфсилләп күрсәткәннәр иде. Икенче хатыны белән аерылышып, өченчегә өйләнгән көннәре иде аның. Мәскәүгә Татарстаннан алып киткән булса да, җырчының икенче хатынында татарлык бер тамчы гына иде бугай, катнаш гаиләдән дип беләм, һәм ул үзен безнең хатын-кызларга хас булмаганча, бик ямьсез тотты – мескенләнде, аннары җикеренде, Ренатны иске гаиләсен хәерчелеккә дучар итүдә гаепләде. Ренат түзеп, сабыр һәм әдәпле генә итеп, аерылган хатынга каласы мөлкәтне санап күрсәткәч, башта хатынны яклаган студия аңа арты белән борылды. Арадан берәү: «Ә үзегезнең эшкә урнашып карарга исәбегез юкмы соң?» – дип кычкырды, гомере буена ире җилкәсендә генә утырганына төрттереп. Тапшыруда өченче хатынны да күрсәттеләр: ул студиягә килмәгән, видеода гына күренде һәм, әйтергә кирәк, бик сөйкемле, тыйнак булып! Киенүе мөселманча иде, үз үзен тотышы, дингә бәйлеме-түгелме – чын татарча. Шул вакытта мин Ренат өчен сөенеп куйдым: күп җырларын татарча җырласа да, инде татарча сөйләшергә дә өйрәнеп җиткән булса да (бала чагы татар мохитеннән читтә үткән бит), ничә еллар буена татарча гаилә кора алмаган һәм, ишетүемчә, төрле диннәр арасында адашып йөргән кеше, ниһаять, Мәскәүдә күңеле эзләгән парын тапкан! Яшь хатыны иренең гаиләдәге чын урынын аңларга, үзен чын ир-ат, гаилә башлыгы итеп тоярга ярдәм итәчәк дип ышандым. Һәм ялгышмадым шикелле, һәрхәлдә, җырчыбыз һәм аның яңа гаиләсе турында матур хәбәрләр генә бар, алга таба да шулай була күрсен!   Сүз артыннан сүз чыга, ирләребезнең мөшкел хәлгә төшүенең сәбәпләрен күпме сөйләсәк тә, һаман бер күренешкә килеп юлыгабыз – үз йөзеңне югалту дигәнгә. Йөз югалтуның күп төрле сәбәпләрен тәфсилләп тормыйча, аның милли ягына гына тукталасы килә. Катнаш никахлар мәсьәләсе – авырткан җиребез, бу хакта күп сөйлибез, күп язабыз, ләкин динамиканың кем файдасына икәнен саннар күрсәтеп тора, катнаш никахлар артканнан-арта бара. Әйтик, Казанда өйләнешүчеләрнең уртача өчтән бере катнаш никахка керә диләр, ә Татарстанда һәр бишенче гаиләнең милли яктан катнаш икәне ачыкланды. Мәхәббәткә нәрсә мишәйт итми диләр әле – беләсез инде. Шулай ук милли фактор да комачау итә алмый аңа, бусы белән һәркем килешер. Гашыйк буласың да, бетте-китте! Эчке иммунитетың булмаса, алдын артын уйлый белмәсәң, әле өстәвенә үзеңнең татарлыгың да шул Маратныкы чамалы гына булса, бигрәк тә. Беркөнне Русия радиосыннан төрле милли мәдәниятләр темасына тапшырулар коручы Маргарита Лямгены тыңлап утырам. Саратов өлкәсендә яшәүче казах кешесе белән әңгәмәләшә. Казах туганыбыз үз халкының Саратовтагы проблемаларын сөйли, телне, җыр-биюләрен онытмас өчен нинди чаралар кирәклеген тәкрарлый. Сүз катнаш никахларга килеп кагылды. Казах абзые бу күренешнең үз милләте өчен никадәр зарарлы икәнен аңлатырга тырышып карады, ә Маргарита ханым гаҗәпләнеп калды: ничек инде зарарлы булсын, бу бит искиткеч яхшы эш, бер-береңә ихтирам, кызыксыну уята торган гамәл, янәсе. Менә шулай, кемгә нәрсә, кәҗәгә кәбестә.   Исемнәребез генә дә хәл-әхвәлебезне сөйләп тора. Мин монда  авылда күбрәк «Юлдаш» радиосын тыңлыйм. Ул башкортча һәм бераз татарча да ягымлы, халыкчан тапшырулар оештыра. Туган көннәр, туйлар уңаеннан котлау хатлары күп укыла, котлаучыларның исем-шәрифләре санап кителә. Ике хатның берсеннән генә түгел, ә һәрберсеннән диярлек балаларның, оныкларның исемнәрен ис-акылым китеп тыңлыйм – Анжела, Виктория, Лилиана, Артем, Виолетта, Элина, Алиналар. Болары әле татар, башкорт дигәннәре. Чәчәкле-чуклы ситсыга кызыккан чегән хатыны кебек, безнең халык нигәдер әнә шундый испан, француз, яһүд исемнәренә кызыга. Психологик сәбәбе татарлыктан, башкортлыктан качарга омтылудадыр дип уйлыйм. Ул исем ияләре инде татар түгел, шул ук вакытта урыс булып та бетмәгәннәр, шундый бер серле милләт кешеләре! Күңелле бит. Урыслар алдында да йөзең якты. Ә инде, киленең Марина, Наташа йә Лариса, кияүләрең Алексей, Николай, Владимир да безнең котлауларга кушыла, дип тезә башласалар, юбиляр Әхмәтҗан бабай яисә Нургаян әбинең ул-кызларының, оныкларының өченче буында урыслашып баруын аңлавы кыен түгел. Бу күбрәк шәһәр күренеше дияр идең, инде авылларыбыз да күзгә күренеп урыслаша. Ел саен авылыбызга өч дүрт урыс гаиләсе йә булмаса әлеге дә баягы катнаш гаиләләр күченеп кайтканга шулай ул. Барлы юклы җитмеш йортлы безнең урамда гына да хәзер алты урыс гаиләсе бар, аръякта унлап булыр. Татар авылына кайтмаслар иде, безнең якларда урыс авыллары күптән бетте. Дус яшибез яшәвен, мин болай, син тегеләй дип тарткалашмыйбыз. Тик шунысы кызганыч: татар теле гел аста калып бара, адым саен чигенәбез. Тел мәсьәләсендә татарлар хәзер бу урысларны «эретә» алмас инде, көчләр тигез түгел...   Хуш, үзебез үшән икән, нишләп соң безне әйдәп баручы «өлкән» милләт вәкилләре – урыслар, үзләренә яр итеп сайлаган иренең йә хатынының теленә, мәдәниятенә хөрмәтле түгел? Нишләп алар баласына шул телне дә өйрәтүне кирәкле эшкә санамый? Сәер сорау, шулай бит. Җавабы әзер инде аның: империядә бүтәнчә була алмый! Ничек инде статуслы милләт кайчандыр үзе буйсындырган милләтләрне тиң күрсен дә  аның мәдәниятен, телен өйрәнеп утырсын ди?! Әнә шул бөеклек чиреннән арына алмый ул, гәрчә Советлар Союзы нәкъ менә элек Русиягә буйсынган ундүрт зур милләтнең теге бөеклеккә ризасызлыгы төкәнгәнгә күрә таралып төште дә бит инде. Без ярый әле республиканы саклап калдык дип сөенәбез, шуннан артыгы безгә тәтемәде, илнең уртасында яшәгәч. Хәзер Кәрим Тинчуринның пьесасындагы кебек, милли яктан да урталыкта калдык – ни алтара, ни пултара дигәндәй. Инде бөтен ышаныч ирләрдә – сакласа, гаиләне дә, телне дә, рухны да алар гына саклый ала. Тик менә шундый ирләрне тәрбияләп үстергән аналарыбызның теле Тукай әйткән әнкәм теле булсын иде. Дәүләттән уңмагач, гаиләдән булса да уңасы иде бит татарга.   Флюра НИЗАМОВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-22 10:49 Әхлак (Өзек)
    22.11.2014 Җәмгыять Хөсет [көнчелек] Адәмнәрнең кулында булган мал вә нигъмәткә яки дәрәҗә вә мәртәбәгә көнчелек итеп, ул мәртәбәнең аңарда булуын күпсенү – хөсет вә көнчелектер. Бу исә шәригать буенча бик гөнаһлы вә гакыл буенча бик бозык күрелгән вә яман холыклардандыр.    Бәндәләргә дәүләт вә нигъмәт Аллаһы Тәгаләнең бүлеп (тәкъсим итеп) бирүе илә хасил буладыр. Аллаһы Тәгалә хәзрәтләре үз нигъмәтләрен үз колларының теләсә кайсына теләсә ничек итеп бирер, анда һичкемнең эше юктыр. Шулай булгач, берәүгә Аллаһы Тәгалә биргән дәүләткә көнчелек итү, Аллаһы Тәгаләнең тәкъсименә (бүлеп бирүенә) риза булмау – Аллага каршылык итүдер. Бу исә бик кабих вә бик зур гөнаһлы яман сыйфаттыр.   Кайбер кешеләр берәүнең бай булуына яки дәрәҗә вә мәртәбәсе югары булуына, хәтта аның галим булуына да көнчелек итеп, ул дәрәҗәнең аңардан китүен теләрләр. Болар исә бик олуг чиргә дучар булган авыру кешеләрдер. Бу шундый авырудыр, моңардан дару табылмас. Теге кеше үлми яки аңардан ул дәүләт китми торып, сәламәтләнә алмас.   Балалар, сез моннан бик сакланыгыз, көнчелек илә һич файда итә алмассыз, сез көнләгән илә Аллаһы Тәгаләнең биргән нигъмәте дә бетмәс, кимемәс, бәлки ул кешенең янә ахирәттә мәр­тә­бәсе артыр. Пәйгамбәребез: «Көн­че кеше Аллаһның нигъмәтенә дош­ман булган кешедер – аннан сак­ла­ныгыз», – диде. Гакыллы кеше Тәңресенең нигъмәтенә дошман булырмы? Көнче кеше һичвакыт шат булмый, даими кайгыда булыр. Һәм көнче кеше шундый мәшәкатьтә булыр ки, ул мәшәкать өчен әҗер бирелмәс һәм ул шундый хурлыкны муенына йөкләр. Аның өчен һич яхшы сүзләр әйтмәсләр, бәлки хурларлар гына. Көнчелек – иң явыз холыклардан вә иң яман сыйфатлардандыр. Аллаһы Тәгалә явыз шайтаннардан үзенә сыгынырга кушкан җирдә көнчеләрдән дә үзенә сыгынырга кушкандыр. Ул нәрсәдән Аллаһка сыгынабаз.   Тәвазыг (Тәвазыйг)[түбәнчелек, тыйнаклык, әдәплелек]   Тыйнаклылык дип әйтүебез алчаклык* булып, үзен башкалардан түбән дәрәҗәдә күреп, кече күңелле булудыр. Һәркемгә мәртәбәсенә күрә түбәнчелек күрсәтү – пәйгамбәребез вә изгеләр, галимнәр холкыннан булып, Аллаһы Тәгалә каршында кабул булган сыйфаттыр. Кешенең югары дәрәҗә вә мәртәбәләргә ирешүенә беренче сәбәп булыр. Әмма үзебезгә һәрвакыт яхшы фикердә булып, үзебез белән башкаларны чагыштырып, нәфесебезне башкалардан артык булуын сөябез, яратабыз. Бездә кешене һәртөрле хурлау моннан киләдер. Бу исә гакылсызлык, тәкәбберлек һәм дә горурлык галәмәтедер.    Кешене хурлау – ул кеше үзебездән өстен, зур булсын, ким вә кечкенә булсын яки үзебез илә бердәй булсын – һич дөрес түгел. Чөнки бу хурлау кеби начар сыйфатны үзебез илә бер булган тиңдәшләргә дөрес күрмәк гакылсызлыктыр. Шуның өчен тыйнак, тәрбияле, инсаниятле булып, һәркем илә күркәмлек белән эш күрмәк – иң тиешле бер гамәл булып, дөнья вә ахирәт сәгадәтенә ирешергә сәбәптер.    Әмма кешенең тышкы кыяфәтенә карап хөкем итмәкнең соңы – үкен­мәк­тер. Чөнки күп вакытлар адәм, күр­гән кешесенең кигән киеменә карап, әдәплелек күрсәтеп хөрмәт итәр яки хурлар. Зиннәтле, яхшы киемнәр эчендә гакылсыз, инсаниятсез бер адәм булмасмы? Яхшы холыклылык, кәмаләт гадәте простой киемнәр илә уратылган булмасмы? Гакыллы адәмне киеменнән түгел, эш вә хәрәкәтеннән танырлар. Шуның өчен, һәркемгә йомшаклык, түбәнчелек илә эш итмәктә бер зарар булмаган кеби, мең төрле файда булыр.    Әмма үз-үзен зур күреп, тәкәбберлек ит­­кән кешенең, әлбәттә, хурлык, рис­­вайлыкка төшмәке шиксездер. Кыс­­касы, инсанга үзеннән өстен вә ким, түбән булганнарның барчасына тыйнак­лык вә түбәнчелек илә үзен алардан ким тотып, түбән дәрәҗәдә дип белмәк кирәктер. «Адәмнең үз ким­челеген белмәктән артык гыйлем вә мәгърифәт булмас», – дигән мәкальне хәтердән чыгармаска кирәк.   Тәкәбберлек – олугланмак   Адәм баласының үзен олуг күреп, башка кешене түбән вә ким дәрәҗәдә күрүе – тәкәбберлектер. Бу исә бик яман вә чирканыч сыйфаттыр. Ка­ты күңелле, усал кешеләрнең әх-лакыннандыр. Мөселман кешегә тә­кәб­берләнү бөтенләй дөрес булмас. Пәйгамбәребез: «Берәүнең күңелендә тузан кадәр генә тәкәбберлек булса да, оҗмахка кермәс», – димештер. Адәм никадәр олугланса да күккә җитә алмас, олуглану – шайтан фигыледер.    Тәкәббер кеше адәмнәр арасында кадерсез булыр, көлке вә мәсхәрәлеккә калыр. Ул күңелен күтәргән саен аны Аллаһы Тәгалә түбән төшерер. Аллаһы Тәгалә түбән төшерсә, бәндәләр арасында кадере вә хөрмәте калмас, хурлык вә түбән дәрәҗәгә төшәр.    Пәйгамбәрләрнең, олуг галимнәрнең һич үзләрен зур күрми, бик түбән дәрәҗәдәге кешеләр илә тиңсенүен сөйләрләр, алар белән мәҗлестәш булырлар. Вә бик вак нәрсәләрне дә үзләре эшлиләр иде. Әмма моңа карап алар ким дәрәҗәдә булмадылар. Бәлки кечекләнгән саен, Аллаһы Тәгалә югары күтәрде. Алар кыямәткә кадәр олуг исем илә зикер ителәләр. Балалар, сез дә тәкәбберлектән бик саклана күрегез.    Гайбәт   Бер мөселманга кардәшенең ярамый торган эшен кешегә сөйләү – гай­бәт­тер. Гайбәт дигән нәрсә – шә­ри­га­те­без­дә бик зур гөнаһлы хә­рәм вә кабих фигыльләрдәндер. Пәй­гам­бә­ребез гайбәт сөйләүчеләрне адәм ите ашаучылар, димештер. Гакылы бар кеше, әлбәттә, үз карендәше булган адәмнең итен ашауны мәкруһ күреп, аннан сак­ланыр.    Гайбәт сөйләүченең ахирәттә хәле бик мөшкел булган кеби, дөньяда да адәмнәр арасында иң кадерсез, иң ышанычсыз яман кешеләрдән саналыр. Берәүнең хәтере өчен икенче берәүдәге юк гаепләрне бар итеп сөйләр, соңра бу сүзләр ул кешегә ишетелсә, йөзе кызарыр, оятлы булыр. Шулай итеп, халык арасында ышанычсыз булып калыр. Халык аңардан сакланыр, аның алдында сүз дә сөйләмәс.    Гайбәт сөйләп йөрүченең һичбер сү­­зенә ышанырга ярамас, чөнки ул ыша­­нычлы яхшы кешеләрдән булса, үз карендәшенең гаебен сөйләп, яман атын сатып йөрмәс. Бәлки ка­рендәшендә яман сыйфатлар булса, аны кешегә белдертмәскә, халык алдында аны оятлы итмәскә тырышып, ул гаепле эшне карендәшенең үзенә генә әйтеп, гүзәл нәсыйхәт илә аннан тыяр­га тырышыр иде. Берәүнең гаебен сөйләү – ул кешенең гаурәтен ачудыр. Яхшы кеше кайчан кешенең гаурәтен ачсын? Әлбәттә, ачмас. Сез, балалар, мондый яман холыклы булудан бик саклана күрегез! Гайбәт сөйләүченең авызы сасы, күңеле кара, йөзе нурсыз, сүзе ышанычсыз, үзе кадерсез булыр.    *Алчаклык – акык йөзлелек, кече күңеллелек.   1911 ел   Текстны басмага Ленар ГОБӘЙДУЛЛИН әзерләде   К.БИККОЛЫЙ, Г.ГОСМАНИ 11 | (полный текст новости)

  • 2014-11-22 10:49 Уфа трансвеститы полиция хезмәткәрләренең гафу үтенүләрен көтә (ВИДЕО)
    22.11.2014 Ир белән хатын Уфадагы җәнҗаллы хәл, интернетта таралып, бөтен Россияне көлдерде. Юлдагы полиция хезмәткәрләре, гадәттәгечә, чираттагы машинаны тикшерү өчен туктаткан. Машинада исә хатын-кыз киемендәге ир-ат Олег булып чыккан. Полициейский документтагы мәгълүмат белән Олегның тышкы кыяфәте арасында аерманы шундук күреп алмаган. Аңлагач исә, тиз генә кәгазьләрне тоттырып, трансвеститны чыгарып җибәрү ягын караган. Аннары тыела алмыйча көлгән болар. Хәзер исә трансвестит Олег полиция хезмәткәрләреннән гафу үтенү таләп итә, ди.     --- --- | 22.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-22 10:49 Баланы акчага яратып булмый
    22.11.2014 Җәмгыять Ятим калган балаларны тәрбиягә алучылар соңгы елларда бермә-бер артты. Һәр караучысыз калган баланы гаиләгә алу, әти-әниле итү теләге зур булса да, бу мөмкин эш түгел. Ата-анадан җаваплылык, сабырлык, түземлек сорый торган гамәл бу, ә моны бөтен кеше дә башкара алмый. Күпме генә хезмәт хакы түләсәләр дә, бала яратуны бернинди бизмәндә дә үлчәп булмый. Инде менә бу мәсьәләгә яңалык кертергә җыеналар. Гаиләгә кайту Тәрбиягә бала алучы ата-аналар янында күп тапкырлар булганыбыз бар. Араларында дүрт-биш баланы берьюлы алып үстерүчеләр очрый. “Бу йортта әти дә, әни дә эчми, өебез җыеш­тырылган, ашарыбызга бар, йокларга тынычлап ятабыз, – дип уйлый белә бу балаларның күбесе, –   шуның өчен генә булса да, без бу йортны, әти-әнине хөрмәт итәргә тиеш”. Чөнки күбесе авыр тормыштан туеп, бирегә килеп эләк­кән, үз әти-әниләрен дә хәтер­лиләр, әмма аларга борылып та карыйсылары килми. Бер Мөслим районында гына да бүген шундый 83 гаиләдә 230 бала тәрбияләнә. Әгерҗе районында исә 154 гаилә шундый 290 баланы үз канаты астына сыендырган. Россия күлә­мендә дә ата-анасыз калган балалар саны кими, гаиләгә алынучылар, киресенчә, арта гына бара. Федераль мәгълүмат банкында октябрь аенда 93 мең ятим бала теркәлгән. Ә 2013 елның башында бу сан 199 меңгә җиткән булган.   Әзерне көтеп яшәргә өйрәнәләр   Ятим балаларны мөмкин кадәр яшьтәнрәк гаиләгә алырга кирәк, дип саный белгечләр. Чөнки балалар йортларында алар әзерне көтеп яшәргә күнегә. Баланы опекага алучылар иң элек шул начар гадәтләреннән биздерергә тырыша. Тәрбия мәсьәләсен дә һәр гаилә үзенчә алып бара. Кемдер укуга, кемдер хезмәткә өстенлек бирә. Ятим һәм ата-ана игътибарыннан мәхрүм калган балалар, кагыйдә буларак, үзенчәлекле категория санала. Алар күп авырлыклар күргән, тотрыксыз гаиләдә яшәп, тормышның шактый кара якларын күз алдыннан үткәргән. Шуңа да андыйларның гадәти нормаль тормышка ияләшүе, адаптация үтүе авырлык белән бара. Алар укуда да артта калырга, төрле күнекмәләрне дә авыррак башкарырга мөмкин, алар­ның сәламәтлекләре белән дә проблемалар еш килеп чыга. Аннан белгечләр балада начар тәрбия күрсәткән ата-ана геннары уйнавын искәртәләр. Акча тота белмәү, урлашу кебек гадәтләрдән биздерү дә тәр­бияви момент­ларның берсе булып тора.   Хезмәт хакы түли башлаячаклар   Баланы опекага алган очракта гаиләгә өч мең сум акча түләнеп барыла. Ай саен бирелә торган әлеге пособие акчасына гына ничек яшәргә була? Ярый әле гаиләдә әти-әнинең берсе педагог яисә медик булса, ул очракта аз гына булса да, өстәп түлиләр. Шуңа да яңа закон проекты күпләр өчен яңалык булыр дип көтелә. Чөнки ятим һәм караучысыз калган балаларны опекага алучы кешеләр хезмәт хакы ала башлаячак. Алар белән хезмәт килешүе төзеләчәк. Хез­мәт кодексында эш үзенчәлекләре язылачак. Белгеч­ләр бу документны күптән көтүләрен әйтәләр. Мондый балаларны тәрбиягә алучылар күп вакыт башка эш белән шө­гыльләнә дә алмый. Моңа вакыт та, көч тә җитеп бетмәскә мөмкин. Әгәр дә инде гаиләгә берничә бала алынса, опекун тулысынча шундый мәшәкатьләргә күмелеп калачак. Инде андыйлар белән хезмәт килешүе тө­зеләчәк, анда ике якның да хокук һәм бурычлары күрсәтеләчәк. Шунда ук тәрбиягә алынган балаларның үсеш программасы да булырга тиеш.   Әлеге килешү ике-өч инвалид баланы, олырак яшьтәге балаларны яисә бертуган абый-сеңелләрне алган очракта опекуннарга башка эш белән шө­гыльләнмәү мөмкинлеге би­рә. Хезмәт стажы да гомум хезмәт стажына кертеләчәк һәм пенсия санаганда исәпкә алыначак. Килешү нигезендә опекунның бөтен социаль хокуклары, түләүле еллык ялы да күрсә­теләчәк. Теләүчеләр булса, хокукый гражданлык килешүе дә төзергә була икән. Килешү опекун, ятим балалар оешмасы һәм ата-анасыз калган балалар арасында төзелә. Проект буенча тагы бер мөһим мәсьәлә күтәрел­гән: социаль тәрбияче­ләр буларак ир белән хатын законлы язылышкан булуы, бергә яшәүләре шарт. Илкүләм ата-аналар ассоциациясе пре­зидиумының җа­ваплы сәркатибе Алексей Гусев әйтүенчә, баланы алган гаилә профессиональ яктан да әзер­лекле булырга тиеш. Әгәр дә кемнең дә булса, бурычларын тиешенчә үтәмәве ачыкланса, килешү шунда ук өзеләчәк.   Баланы кем ала?   Ә баланы опекага бары тик хезмәт хакы өчен генә ала башламаслармы? Алексей Гусев опекуннарны ныклы тикшерү узасын тәк­рарлый. Аларның эш-гамәлләрен социаль хезмәтләр тикшереп торачак, шуңа да мондый начар адымга баручылар булмас дип уйланыла. Әгерҗе муниципаль райо­нының опека бүлеге җитәкчесе Айсылу Баһаветдинова әйтүенчә, баланы гаиләгә матди файда өчен генә алып булмый. Гадәттә, кечкенә сабыйларны уллыкка-кызлыкка алалар. Бу очракта ата-анага 100 мең сум күләмендә бер тапкыр гына бирелә торган пособие түләнә. Ятим баланы әбисе, туганнары да тәрбиягә алырга мөмкин. Аларга мөрәҗәгать иткән ата-аналар арасында балалары үсеп чыгып китеп, берүзләре генә калып сабый алырга теләүчеләр, бер үк вакытта нәзер әйтеп алучылар күп икән. Шулай да гаилә бертуган балаларны алырга куркып кала. Һәр бала өчен җавап бирәсе була ич. Шушы эштә 30 елга якын эшләүче, заманында ике кызга “икенче әни” булырга туры килгән Айсылу ханым юрист та, табиб та булган. “Төнге 12 дә бала чирли, йә кайтмады дип шалтыраталар. Ата-аналарның да төрлесе бар. Берәүләр бөтенләй берни әйтми, икенчеләре һәр адымнарын сөйләп тора. Безнең эштә ял да юк, чөнки без балалар белән эшлибез”, – ди ул.   Тәрбиягә бала алып кайту тарихы да үзенчәлекле Айсылу ханымның. Зур кызлар алырга туры килә аңа. Бала алам дип тә йөрми, үзеннән-үзе килеп туган вакыйгалар этәрә аны бу адымга. Бер гаилә алачак баладан баш тарткан, аны урнаштырасы, ул арада документ тутырырга кирәк була. Үзенә алып кайта ул аны. Икенче кызны да тулай торакта урын таба алмыйча йөдәгәннән соң алырга була. Әнә шулай берничә ел кызлар аларда яши.   Акча бетә, бала кала...   “Күңелең, җаның-тәнең белән кабул итеп, яратмыйсың икән, бала үстереп булмый. Бирелгән акча төкерек кадәр генә кала ул”, – диюләре дә хактыр әти-әни­ләрнең. Балага бирелә торган акча күп очракта җитми дә. Кием кыйммәт, ашау-эчү бәяләре һа­ман артып тора. Балаларның сәламәтлеген ныгыту өчен генә дә шактый акча түгелә. Бел­геч­ләр соңгы вакытта гаилә­ләргә авыру балаларның күп килүен әйтә. Күбесен һәрдаим табибларга күрсәтеп торырга кирәк. Акыл үсешенең тоткарлануы очраклары арткан. Инвалидлык алган балалар саны да күбәя генә бара. Әле күбесе коррекцион мәк­тәпләрдә укый. Ата-аналар психолог, психиатрга кайчак эшкә барган кебек көн саен диярлек киләләр икән.   Тәрбиягә алынучы балалар укуда да шактый калыша, шуңа да күбесе репетиторга йөри. Математика, химия, инглиз теленнән өстәмә дәресләр алырга туры килә. Акчаны бөтенесенә бүлә башлагач, әле җитми калуына аптырамассың да. “Акча алуга яртысын азык-төлеккә тотыгыз, яртысын чыгымнарга калдырыгыз, дип өйрәтәм”, – ди Айсылу ханым. Күп кенә ата-аналар балаларны диңгезгә алып бара, чит илләр күрсәтәләр. Уртача алганда балага 10-12 мең сумлап акча бүленсә дә, чынлыкта берничә мәртәбә күб­рәк тотыла, моны өендә бала үстерүче һәркем санап бирә ала. Балалар йортларында исә мондый суммага бала карау һич мөмкин түгел. Анда моның кадәр генә акча тотылмыйдыр ул. Балаларны гаиләләргә күбрәк урнаштыру, яңа килешүләр төзү – яңа закон проектны тәкъдим итү әнә шуңа барып тоташмыймы икән?! Аннан өстәмә хезмәт килешүләре төзеп, балалар ала башлау кабат ажиотаж тудырмасмы? Сораулар әлегә ачык кала. Ә баланың һәрберсе әти-әниле булып үсәргә тели. Рәсимә МУЛЛАЯНОВА 168 | 22.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-22 10:49 «Turkvision-2014» финалыннан ФОТОрепортаж һәм ВИДЕО
    21.11.2014 Мәдәният Бүген Казанның "Татнефть-Арена"сында «Turkvision-2014» җыр бәйгесенең финалы узды. Анда Казахстаннан Жанар Дугалова җиңү яулады. Казан вәкиле Айдар Сөләйман - икенче.              Айдар Сөләйман чыгышы:   Жанар Дугалова чыгышы:  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  15    16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32 Шамил АБДЮШЕВ фотолары. --- --- | 21.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-22 05:49 Йорт бүлеп, әтисенең башын чапкан
    21.11.2014 Җәмгыять Балтач районының Шеңшеңәр авылы аша узып барабыз. Юлдашларым, бик ныклы итеп чыршы-нараттан салынган, яхшы коймалы, мунча-каралтылы бер йортка күрсәтеп: «Әле дә монда яшәүче юк икән, инде ничә еллар үтсә дә...» – дип сөйләнеп алдылар. Йортның ишегалдында чыршылар үсеп утыра. – Ярамый шул, ихатага утырткан чыршы кеше муены калынлыгы булгач, өйдә бер бәхетсезлек чыга дип  әбиләр юкка гына әйтмәгән, – дип өстәде юлдашларның берсе.   Безнең якта да шундый ышану бар: йорт тирәсенә, койманың эчке ягына чыршы, каен утыртырга ярамый диләр. Бу йортта ни булганын сораштырдым. Моннан 10 15 еллар элек салынган булса да, бүген дә бик хәлле кеше генә торгыза алырлык йорт, чыннан да, ничектер боек, капкасыннан кеше кермәгәне сизелеп тора, гомумән, безнең якта әйтелгәнчә, йорт иясездәй булып тоелды.   Бу йорт салынып бетерелгәч, гаиләдәге ата белән уллары арасында каршылык килеп чыккан, нәтиҗәдә, улы... әтисен үтергән икән...   Кайткач та Балтачтагы танышларыма шалтыраттым,бу йортта ни булганын төгәлрәк белергә тырыштым. Ләкин төгәл җавап бирүче булмады. Әллә район халкы әлеге фаҗигане инде оныткан, әллә коточкычлыгы сәбәпле әйтергә теләмиләр – аңлашылмады. Берәүләр сөйләвенчә, йорт төзелеп беткәч, аны бүлешү башлана. Талаш-кычкырыш озакка сузылгач, ата кеше йортка бүкән алып керә дә: «Мә, алайса, чап минем башымны», – дип, улына балта суза. Тегесе газиз атасының башын чабып өзә.   Икенчеләр сөйләвенчә, ата кеше дә бик үк тыныч холыклы булмый. Шул йорт гаугасы вакытында, тагын нидер булып, улы күрше авылдан атасын үтерергә кеше яллый.   Тагын берничә версия бар, тик мин үземә хәлнең ничек булганын төгәл белүне максат итеп куймадым. Чөнки чыны тагын да аянычрак булырга мөмкин. Бөтенесе дә бер сүздә бер булдылар – җинаяте өчен төрмәдә утырып кайткач, малай шул йортта ятып сәбәпсез-нисез үлеп китә...   Йорт бүлешү... Шушы авылдагы хәлләрне ишеткәч, күп нәрсә искә төште. Әле моннан берничә ел элек кенә авылдашым, аталары йортын ремонтлап-карап торган уңган-булган бер ир, бертуган апаларының үзен туган йортка кертмәүләрен, авыру әнисеннән васыятьнамәгә кул куйдыруларын сөйләп утырган иде. Бүген шул ике туган аралашмыйлар. Ул кадәр искитәрлек мал да түгел кебек инде авылдагы йорт, туганлык та кадерлерәк булырга тиеш кебек... Тик менә ата ана йортын бүлешү аркасында бозылышкан туганнар авыл саен диярлек. Нидән бу? Гади комсызлыкмы? Әллә ниндидер принципка барумы? Бу җиргә бер ана карыныннан килгән, шул йортта тәгәрәшеп бергә үскән туганнарның шул нигез өчен җинаятькә дә барырга әзер булуын ни белән аңлатып була? Шул ук Балтачта, нинди булса да, атаны үтерүгә этәрерлек дөнья малымы соң ул?! Никадәр кадерле булса да, йорт  йорт кына ул.   Туксанынчы елларда ук инде Лениногорск каласының халык шәхси йортлар белән яши торган бер бистәсендә сәер бер корылма күреп исем киткәнне хәтерлим. Уртада – кирпечтән салынган, ике катлы тар гына гараж сыман бер бина. Аңа ике яклап иске бүрәнәләрдән буралган ике корылма ябышкан. Тар гына ихатага өч капка. Аптырап, шул йорттан ерак түгел бер капка төбендә утыручы апалардан сораштым бу гаҗәеп бина турында. Баксаң, шушы йортта гомер иткән бабай белән әби өч малай үстергәннәр икән. Алтмышынчы елларда ук әлеге йорт өч бүлмәле итеп һәм бүлмәләр бер бер артлы ялганып салынган. Вафаты алдыннан бабай йортны өч малайга да тигез итеп язып калдырган. Тегеләре дә хәерче түгел, нефтьчеләр, бөтенесе дә акчалы. Бабайдан соң озак та тормый әби дә вафат булган, йорт буш калган. Артык килеп йөрүче дә булмаган инде монда.   – Шунда җыелышып шашлык пешергәлиләр, берничә түтәл суган кишер утырткалыйлар иде инде, – диде әбиләр.   Менә бермәлне уртанчы малайның җиткән кызы кияүгә чыга. Яшьләрнең аерым торасы килә бит инде, ата, туганнары белән килешеп, кыз белән кияүне аталары йортына урнаштыра. Туксанынчы елларда икътисади хәлләрне хәтерләсәгез, аңларсыз – халык өчен акча табу олы бер проблема иде. Монда да туганнардан башка аларның хатыннары, ягъни киленнәр дә бар бит әле. Уртанчы малайның кызы белән киявенең төп нигездә бер тиен түләми яшәүләре турында сүз чыга берзаман. Шуннан китә инде...   Суд аша йортны өчкә бүләләр. Бәхеткә, һәр малайга бер бүлмә туры килә. Күчемсез милеккә ай саен бәяләр артып торган чаклар, йортны сатып акчасын бүлешү турында сүз дә булмый. Бүләләр йортны, алты гына сотыйлы бакчаны да өч тасмага бүләләр, бер малайга ишекле як эләгә, икенчесе тәрәзә урыныннан ишек тишә, уртадагы малай, сирәк кенә килгәндә, алар аша үз бүлмәсенә кергәләп йөрергә рөхсәт сорый. Кая ул – талаша-талаша чын дошманнарга әйләнгән ике туган да ризалашмый моңа. Шуннан уртадагы бүлмә эләккән уртанчы малай бер көнне эшеннән кешеләр җыеп килә дә, «Дружба» пычкысы белән үз өлешен кисеп төшерә. Бөтенләй. Теге ике бүлмә аерым калалар. Аннан, яңадан фундамент ясап, үзенә тигән бүлмә урынына кирпечтән ике катлы, тар гына тавык кетәклеге сыман нәрсә салып куя. Дача инде, ягъни мәсәлән.   – Берсе йортка килгәнен ишетсә, икенчеләре йә үзләре, йә хатыннары килеп җитә, бер-берсенең җиренә кермәсеннәр, янәсе, атна саен бөтен урамга талаш, акырыш болардан. Берсен-берсе харап итмәсәләр инде,– дип сөйләгәннәр иде күп белүче капка төбе әбиләре.   Берничә ел үткәч тә шул турыдан узарга туры килде – йортның хәле үзгәрмәгән иде.   ...Шеңшеңәрдәге йортка карап торам. Күпме көч түгелгән бит моны күтәрер, кеше яшәрлек итәр өчен. Йорт салган кеше анда бәхетле тормыш көтәргә өметләнеп кора аны. Кайлардандыр миллионнар агып тормаганда үз көчең белән йорт торгызуның никадәр авыр эш икәнен бу юлны үзе үткән кеше генә беләдер. Шеңшеңәрдәге йорт буш. Көзге җилдә чайкалган, инде шактый зур булып үскән чыршылар гына бераз җан биреп тора аңа. Кеше – бераз аң бирелгән шул ук хайван, диләр. Алай түгел. Кайвакыт дөнья малы өчен бернинди хайван эшли алмаган нәрсәләргә бара ул кеше дигәнең..   Илфак ШИҺАПОВ | (полный текст новости)

  • 2014-11-22 05:49 Удмуртиянең “Иман” берлегендә - яңа рәис, яңа бурычлар, яңа өметләр... (ФОТО)
    21.11.2014 Милләт 15 ноябрьдә Халыклар дуслыгы йортында Удмуртиянең “Иман” татар яшьләре берлеге үзенең 20 еллык юбилеен билгеләп узды. Бу чара кысаларында милли-мәдәни оешмаларның активистлар мәктәбе дә оештырылды. Анда Ижау, Можга, Воткинск шәһәрләреннән кала, Пермь, Башкортстан һәм Казаннан да яшьләр килгән иде. Ике көн дәвамында яшьләр үз теләкләре буенча төрле тренингларда булдылар. Милли биюләр буенча мастер-классны “Андан” халык бию ансамбленең алдынгы биючеләре Раушан һәм Рәмис Шәяхмәтовлар алып барды. Милли кием бизәкләре буенча да мас­тер-класс булды. Биредә дизайнер Ксения Матур кызларны милли бизәкләр белән чигеп, яка ясарга өйрәтте. Бизнес белән кызыксынучылар өчен үз эшеңне башлау серләренә багышланган мастер-класс оештырылды. Ә инде милли ризыклар буенча “Вилка” ашханә-студиясендә “Иман” татар яшьләре берлегенең иң оста пешекчесе Рәфис Корбангалиев делегатларны төрле эчлекләр белән кыстыбый пе­шерергә өйрәтте. Юбилей кысасында оешманың чираттагы Корылтае да узды. Көн тәртибендә төп мәсьәлә - яңа рәис сайлау иде. Яшьләр сайлау конференциясен түгәрәк өстәл артында гына утырып түгел, ә сәхнәдә җырлап-биеп уздырдылар. Төрле милләт вәкилләре җыелуга карамас­тан, Корылтайның рәисе Ринат Фәйзуллин үз чыгышын ике телдә алып барырга тырышты. Ни өчен тырышты гына диярләр күпләр? 2012 елда рәис булып сайланган вакытта Ринат татар телендә бөтенләй диярлек сөйләшми иде. Ике ел эчендә ул туган телебездә үз фикерен җиткерергә, хәтта җыр­ларга да өйрәнгән. Ләкин әле бу юнәлештә Ринатка эшлисе дә эшлисе, ирешелгән кечкенә уңышларда гына туктап каласы түгел. Корылтайга барлыгы 63 чакырылган делегатның 54е килгән иде. Иң элек, Ринат Фәйзуллин ике ел дәвамында башкарган эшләренә нәтиҗә ясап, “Иман”ның уңышларын санап үтте: “Безнең оешма соңгы елларда бик актив эшли. Һәр чарага бик теләп әзерләнәбез һәм бар күңелне биреп, милләткә файдалы булсын дип башкарып чыгарга тырышабыз. Ике ел эчендә бик күп бәйрәмнәр, ярдәм итү акцияләре уздырдык. Шулар арасында бөтен ил күләмендә уздырылучы Чәкчәк бәйрәме, “Мин татарча сөйләшәм” акциясе, татар сыйныфларында белем алучы укучылар өчен “Милләтебез хәзинәләре” дип аталган респуб­лика лагеры, татар киносы көне, әти-әни көне, татар яшьләре слеты, балалар йортларындагы сабыйларга хәйрия акцияләрен билгеләп узар идем. Ә иң зур һәм иң уңышлы проектларыбызның берсе - “Татар кызы” бәйгесе. Безнең оешманың эше республика кысаларында гына түгел, Татарстанда да югары бәяләнә. Бу, әлбәттә, горурланырга һәм шатланырга урын бар дигән сүз. Һәр елны Татарстанда узган Россия татар яшьләре өчен оештырыл­ган чараларда Удмуртия татар яшьләренең эшләрен башкалар өчен үрнәк итеп куялар, рәхмәт хатлары тапшыралар. Бу юбилеебыз уңаеннан Германия татарларыннан да рәхмәт хаты алдык”, - дип сөйләде Ринат.    Корылтай барышында кон­троль-ревизия комиссиясе рәисе Гөлназ Корбангалиева: “Оешмабыз үз максатларын тормышка ашыру юлында берьялгызы түгел. Һәрвакытта республиканың Милли сәясәт министрлыгы, Удмуртия татарларының милли-мәдәни автономиясе, Яшьләр эше буенча министрлык, иганәчеләр матди ярдәм күрсәтәләр”, - дип, ике ел эчендә чаралар үткәрелүгә тотыл­ган акчаларга исәп-хисап ясады.    Воткинск шәһәрендә “Иман” татар яшьләре берлеге бүлекчәсе рәисе Айрат Газимҗанов та үз чыгышында вазифасын икенче кулларга тапшыруы турында хәбәр итте. “Мин Воткинс­кида “Иман” татар яшьләре рәисе булып 8 ел эшләдем. Вот­кинск шәһәрендәге “Иман” татар яшьләре берлеге бүлекчәсе рәисе итеп Айдар Сәлимов сайланганнан соң, оешма яңа сулыш алып эшли башлар дип уйлыйбыз. Чөнки соңгы елларда безнең төп юнәлеш яшьләргә рухи тәрбия бирү иде. Айдар бик җитез егет, татар ансамбле активисты, туган телне бик яхшы белә. Ә бүген исә ике елга нәтиҗә ясау түгел, ә 20 елда ирешелгән уңышларны искә төшереп үтәргә кирәк. Без барыбыз да “Иман”ның үткәнен, бүгенгесен яхшы белергә тиеш. Киләчәкне дә тарихка карап төзергә кирәк дип уйлыйм”, - дип сөйләде Айрат Газимҗанов.    Оешмага, иң элек, Устав буенча 7 кеше составында Идарә Советы сайланды.    Ә яңа рәис Идарә Советына кергән кешеләр арасыннан сайланырга тиеш булганлыктан, Ринат Фәйзуллин Дилия Гатауллина кандидатурасын тәкъдим итте. Дилия - “Татар кызы-2014” матурлык бәйгесендә җиңү яулагын кыз. Аңа 19 яшь. Ул - ИжТУ студенты, булачак тәрҗемәче. Дилия “Иман” татар яшьләре берлеге киләчәген ничек күзаллавы турындагы чыгышында: “Мин берничә телне белсәм дә, үз туган телемне онытмыйм. Мәдәниятебез, тарихыбыз белән һәрвакыт кызыксынып торам. “Иман”га килгәч, бик күп дуслар таптым, күп чараларда катнаштым. Оешманың эше белән якыннан таныш. Үз алдыма оешмабызга тагын да күбрәк яшьләрне тарту һәм туган телебезне яшьләр арасында пропагандалау кебек бурычларны беренче урынга куям”, - диде. Тавыш бирергә хокукы булган барлык яшьләр бертавыштан Дилияне рәис итеп сайладылар.    Корылтайның рәсми өлеше тәмамланганнан соң, икенче өлеше котлаулар һәм җыр-бию белән үрелеп барды. Башкортстанның “Берлек” яшьләр оешмасыннан килгән кызлар-егетләр матур һәм сәнгатьле итеп саф татарча шигырь һәм искиткеч матур бию бүләк иткәннән соң бүләккә, бавырсак һәм кәрәзле бал да тапшырдылар.   Пермьнән килгән яшьләр дә милли киемнәрдән эчтәлекле биюләре белән сөендерделәр. Ижаулыларга килгәндә, “Андан” һәм “Афәрин!” бию ансамбльләре чыгышларын тамашачылар алкышларга күмделәр. “Асылъяр” җыр һәм бию ансамбле егет­ләре дә үз сәләтләрен күрсәтеп, бәйрәмне тагын да ямьләндерделәр. Чыгышлар арасында алып баручылар “Иман”ның барлыкка килү тарихын, аның чишмә башында кемнәр торганлыгын искә алдылар. Бу урында оешмага нигез салучыларның берсе һәм аның беренче рәисе Ирек Шәрипов турында да әйтеп үтмичә булмый. Ирек Илдус улы үзе Казаннан кайтып җитә алмаса да, яшьләрнең сөенечен телефон аша уртаклашты. “Минем өчен бүген бик зур бәйрәм. “Иман” барлыкка килгәндә миңа да сезнең кебек үк 24 яшь иде. “Иман” оешмасында рәис, “Яңарыш” газетасында баш мөхәррир булып эшләгәндә мин бик зур тормыш мәктәбе уздым. Шуның өчен мин һәрвакыт сезне сагынып искә алам. Удмуртиягә рәхмәтем зур. “Иман” татар яшьләре берлеге лаеклы, дәрәҗәле оешма булып үсүен телим”, - дип, Татарстан Хөкүмәте исеменнән “Иман” берлеге яшьләрен юбилей белән котлады. Татарстанның “Идел” яшьләр үзәге вәкилләре оешмага, аның актив яшьләренә үзләренең һәм Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре һәм спорт министрлыгы исеменнән рәхмәт хатлары һәм истәлекле бүләкләр тапшырды.    Чакырылган кунаклар арасында Удмуртиянең Милли сәясәт министрлыгы, Халыклар дуслыгы йорты вәкилләре чәкчәк бәйрәменең төп иганәчәсе Илсөя ханым Мөхәммәтшина, “Иман” оешмасының элекке рәисләре дә бар иде. Алар барысы да яшьләрне бәйрәм белән котлап, киләчәктә шушы дәртне сүндермичә, милләт сагында эшләргә чакырдылар.    Үзем дә 2006-2008 елларда шушы яшьләр оешмасының рәисе булганлыктан, “Иман”ның кичәге һәм бүгенгесенә тукталмый булдыра алмыйм. Әйе, иҗтимагый оешмада бары тик үз милләтен, мәдәниятен, телен яратканнар гына эшли аладыр. Юкка гына бу эш иҗтимагый дип аталмый, биредә беркемгә дә хезмәт хакы түләмиләр. Җитәкчегә иң зур бәя - яшьләрнең оешмага килүе, туган телдә сөйләшүе, әзерләгән чараның югары дәрәҗәдә узуы. 10нчы рәисне сайлау Корылтаеннан бүгенге заман татар яшьләренең милли үзаңы көчле булуына шатланып, тик күпләрнең туган телебездә иркен аралаша алмавына көенеп кайттым. “Иман”да татар телендә сөйләшә алмаган, әмма теләге булган яшьләргә үрнәк булырдай милләттәшләребез дә бар югыйсә. Алар - абыйлы-сеңелле Зөлфия һәм Ирек Әхмәтовлар. Зөлфия мин рәис булып эшләгән елларда килгән иде оешмага. Хәзер инде аның абыйсы да бирегә бик теләп йөри икән. Ә аларның әниләре Асия апа Әхмәтова “Иман” берлеге оештырган бер генә чарадан да читтә калмый, һәрвакыт балаларының туган телебездә иркен аралашуларына горурланып утыра. Горурланырлык та шул! Бик күпләргә Зөлфия белән Ирекне һәм аларга милли тәрбия биргән әти-әниләрен үрнәк итеп куяр идем мин. “Иман”да шундый яшьләрнең күбрәк булуын телим. Бәйрәмдә яшьләрнең милли киемнәргә, җыр-биюләребезгә булган мәхәббәтләренә карап сокландым. Чөнки егетләрнең һәрберсе түбәтәйдән булса, кызларның күбесе милли күлмәк, камзул, калфактан иде.   Тагын бер мизгелгә тукталмый һич үтеп китеп булмый. Шушы ике ел эчендә генә “Иман” татар яшьләрен берлегендә танышып, гаилә коручылар саны 8гә җиткән. Әлеге яшь гаиләләрнең балаларын күтәреп килеп, сәхнәдән “Иман”га парларын табарга ярдәм иткәне өчен рәхмәт җиткерүне ишетү икеләтә сөенеч иде. Мондый татар гаиләләре тагын да күп булсын иде. Ә телебезгә килгәндә, теләк булса, Алла боерса, өйрәнерләр дип ышаныйк. Тел яшәгәндә генә, милләтнең киләчәге бар. “Иман” татар яшьләре берлеге оешмасының яңа рәисе Дилия Гатауллинаның шул хакыйкатьне истән чыгармыйча, уңышлы гына эшләвен теләп калабыз.     1     2     3 Гүзәл Әгълиуллина фотосурәтләре.   Гүзәл ШАКИРОВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-22 05:49 Татар хатынын эш куркытмый...
    21.11.2014 Милләт Ике ел элек Ульяновскида татар хатын-кызларының беренче өлкә форумы үткәрелгән иде. Быел инде ул, даирәсен шактый киңәйтеп, төбәкара форум дәрәҗeсенә күтәрелгән. Ульян өлкәсе татар милли-мәдәни автономиясе hәм «Ак калфак» җәмгыяте тырышлыгы белән оештырылган әлеге чарада авыл районнарыннан, күрше Татарстаннан, Санкт-Петербург шәhәрләреннән килгән ике йөздән артык гүзәл затларыбыз катнашты. Без дә, Самара шәһәренең “Ак бәхет” иҗади-иҗтимагый оешмасы рәисе Винер Нурмөхәммәтов һәм мин, Самара өлкәсенең “Ак калфак” оешмасы җитәкчесе Разия Әюпова, форумга чакыру алгач, бик теләп юлга чыктык. Әлбәттә, шушы зур форумга Самара татар хатын-кызлары исеменнән барам икән, ярты ел эчендә эшләгән эшләребез, үткәргән чараларыбыз турында сөйләргә кирәк булыр. Ульянда тугыз ел буе эшләп килүче “Ак калфак” оешмасы рәисе Асия ханым Мөлекованың, Бөтендөнья татар хатын-кызларының «Ак калфак» оешмасы рәисе Кадрия Идрисованың миңа, күптән түгел генә җәмәгать эшенә керешкән кешегә, әйткән киңәшләре, күрсәткән теләктәшлекләре турында да онытмаска иде. Ә иң мөһиме - зур тәҗрибә туплап өлгергән оешманың эшен күреп өйрәнергә, үзебезгә файдалы нәрсәләрне отып алырга кирәк.   ...Ульянга барып җиткәч, безне бик җылы каршылап, чәйләр эчереп, форум залына кертеп утырттылар. Ульян өлкәсенең татар милли-мәдәни автономиясе рәисе Рамис Сафин җыелышны башлап,  халык ихтирамын казанган, милләтебез горурлыгы булып танылган Ульяновск өлкәсенең хатын-кызлары белән таныштырып үтте. Алар арасында медицина, мәдәният, мәгариф, сәүдә хезмәткәрләрен күрергә була. Аларның барысы да “Ак калфак” оешмасы тирәсендә кайнаша.  Укымышлы, абруйлы хатын-кызларның җыелышларда әйткән акыллы фикерләре, тәкъдимнәре бик тә үтемле була бит. Безнең Самараның танылган татар хатын-кызларын да барлап, иҗтимагый эшкә тартырга кирәк, дигән фикергә килдем.    Форум делегатларын Ульян өлкәсе хөкүмәте рәисе урынбасары - мәгариф hәм фән министры Екатерина Уба сәламлады, Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе Ринат Закировның тәбрикләү сүзләрен конгрессның мәгълүмати-аналитик идарәсе җитәкчесе Гөлназ Шәйхи ирештерде. Ул Ульян татарларының активлыгын мактап, фидакарь хезмәттә танылган Роза Гыйматдинова, Нурия Татлыева hәм Нурия Турковаларга конгрессның Рәхмәт хатларын тапшырды.   Мин дә, алдан уйлап куелганча, ульянлыларның Самара татарларына кылган яхшылыклары турында чыгыш ясадым. Асия ханым Мөлекованың, Рамис һәм Рамилә Сафиннарның Самарага килеп, “Бердәмлек” редакциясен, Халыклар дуслыгы йортын, “Яктылык” мәктәбен һәм Җәмигъ мәчетен карап, кешеләр белән аралашып, Самара татарлары турында репортаж әзерләп, ТНВ каналыннан күрсәтүләре, безне борчыган сорауларга җавап биреп тәҗрибә уртаклашулары турында сөйләгәннән соң, Асия ханым Мөлековага чын күңелемнән рәхмәтләремне әйтеп, бүләкләремне тапшырдым. Шулай ук Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты бюросы әгъзасы, Самараның “Дуслык” иҗади-иҗтимагый оешмасы президенты Фәхретдин Канюкаевның сәламнәрен дә җиткердем.    Форумда чыгышлар күп һәм бик гыйбрәтле булды. Казан кунагы, ислам дине белгече Рамил хәзрәт Юнысов яшь буынга рухи-әхлакый тәрбия бирy темасына тукталып: «Ислам диненә кайту - әдәп hәм әхлак сыйфатларын көнкүрешкә кайтару ул. Мөселман хатын-кызларына укырга, гыйлем эстәргә кирәкми, дигән сүзләр дөрес түгел. «Әниләр, үзегезнең балаларыгызга дини тәрбия дә, дөньяви белем дә бирегез, hөнәр өйрәтергә тырышыгыз», - дип әйткән күренекле якташыгыз Закир Кадыйри. Шушы сүзләргә таянып, дәвамчыларыбызны югары әхлаклы кешеләр итеп тәрбияләргә язсын иде», - дип белдерде.     Ульяновск өлкәсенең Милли мәдәниятләрне үстерү үзәге мөдире Нурия Туркова татар-мөселман хатын-кызларының киенү рәвешенә тукталса, Иске Кулатка районы татар автономиясе рәисе Венера Деникаева һәм Новоульяновск шәhәре татар милли-мәдәни мохтарияте җитәкчесе Кәримә Алиуллина, Бөтенроссия «Татар гаиләсе» фондының Ульяновск бүлекчәсе рәисе Әлфия Санатуллина балаларга милли, рухи-әхлакый тәрбия бирү буенча эш тәҗрибәләре белән уртаклаштылар, Димитровград шәhәренең 22 санлы татар мәктәбе директоры Мөнирә Джумаева милли мәгариф учагының эшчәнлеге hәм ун ел дәвамында ирешелгән уңышлары турында сөйләде.   - Горур вә сабыр, түземле вә гыйлемле татар хатын-кызлары егерменче гасыр башында ук үзләренең хокукларын яклап чыкканнар, җәмәгать тормышында катнашырга хаклы булуларын белдергәннәр, - дип сөйләде Татарстан Фәннәр академиясенең Шиһабетдин Мәрҗани исемендeге Тарих институтының өлкән фәнни хезмәткәре Тәэминә Биктимерова. - Араларында Бәдриҗиhан Акчурина, Нәфисә Сәйфуллина һәм Ләмига Иманкулова кебек гүзәл затларның булуы турында беләбез. Алар милләтебез, туган телебез hәм ислам дине үсешенә бәhасез өлеш керткән кешеләр.   Бөтендөнья татар хатын-кызларының «Ак калфак» оешмасы рәисе Кадрия Идрисованың чыгышы да гыйбрәтле яңгырады. Яңа туган балага мәгънәле исем кушу, сабыйны дөрес итеп тәрбияләy, катнаш никахларны булдырмаска тырышу, һич булмаса, парыңны яучылар аша эзләү кирәклегенә тукталып үтте ул.   Тугыз ел дәвамында Ульян өлкәсенең «Ак калфак» җәмгыятен җитәкләп килгән, аңа нигез салган хаҗия Асия ханым Мөлекова эшләнгән эшләре турында сөйләгәннән соң, өлкә милли-мәдәни  автономиясе рәисе Рамис Сафин милләтебезгә тугрылыклы хезмәт иткәне өчен аңа рәхмәт сүзләре әйтеп, истәлекле бүләкләр тапшырды. Асия апа Мөлекованың “Ак калфак” оешмасын яшьләргә тапшырып, “Мөслимә” мөселман хатын-кызлары оешмасын җитәкләргә исәбе бар икән. Аның үтенечен канәгатьләндереп, «Ак калфак»ка яңа җитәкче - Новоульяновск шәhәренең татар милли-мәдәни  автономиясе рәисе Кәримә Алиуллина сайланды. Ә Асия Галәүтдин кызы «Ак калфак»ның мактаулы рәисе булып калды. Татар милләте өчен янып-көеп йөрүче олы яшьтәге Асия ханымны шулай матур итеп озату, эшенә тиешле бәя бирү бик күркәм күренеш булды. Безнең Самара өлкәсендә дә җәмәгать эшендә эшләгән кешеләрне шулай хөрмәт итә белсәк, бик яхшы булыр иде.   Форумда бертавыштан Ульян өлкәсенең бөтен татар хатын-кызларына мөрәҗәгате кабул ителде.   Татар хатын-кызларының II төбәкара форумы Мәдәният үзәгенең иҗат коллективы тарафыннан әзерләнгән концерт программасы белән тәмамланды. Ә без бу вакытта юлда идек инде. Самарага кадәр ара ерак булса да, биредәге хәлләр, трибунадан яңгыраган зирәк һәм акыллы чыгышлар, күңелле очрашулар турында уйлана-уйлана кайтып җиткәнебезне сизми дә калганбыз. Бу чарада мин шуны яхшы аңладым: Ульян татарлары дәрәҗәсенә кадәр күтәрелер өчен безгә әле бик күп эшләргә кирәк булыр. Эше куркытмый аның, кайчакта теләктәшлек, оешканлык, җитәкчеләрнең кирәксенмәве пошаманга сала...     Хаҗия Асия МӨЛЕКОВА, Кадрия ИДРИСОВА һәм Разия ӘЮПОВА.   Разия ӘЮПОВА 47 | 22.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-22 05:49 «Turkvision-2014» финалыннан ФОТОрепортаж
    21.11.2014 Мәдәният Бүген Казанның "Татнефть-Арена"сында «Turkvision-2014» җыр бәйгесенең финалы узды. Анда Казахстаннан Жанар Дугалова җиңү яулады. Казан вәкиле Айдар Сөләйман - икенче.               1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  15    16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32 Шамил АБДЮШЕВ фотолары. --- --- | 21.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-21 12:19 Вадим Усманов турында 1997 елда төшерелгән ФИЛЬМ интернетка эленде
    20.11.2014 Мәдәният Быелның сентябрь азагында Вадим Усманов якты дөньядан китте. Аңа 68 яшь иде. Күренекле композиторны Казанның Арча зиратында җирләделәр. Бүген интернетка Вадим Усманов турында төшерелгән фильм эленде:         Элегрәк "Матбугат.ру"да: Композитор Вадим Усманов вафат   Римма Ибраһимова: "Вадим Усманов татар җырына яңача аһәң бирде"       --- --- | 20.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-21 12:19 Ярым буш заллы TürkVizyon татарга кирәкме? (ВИДЕО)
    21.11.2014 Мәдәният 19 ноябрь кичендә Казанда төрки халыкларның TürkVizyon-2014 җыр конкурсының ярымфиналы узды. 25 төрки дәүләттән (шул исәптән Татарстаннан да) килгән җырчылар көч сынашачак бу бәйгегә бармый калу мөмкин түгел иде, чөнки республикабызның төрки дөньяда тоткан урынын куәтләүче, ассызыклаучы бу чара татар кешесенең күңелен җилкетерлек бит! Җилкетергә тиеш иде кебек... Әмма ярым буш залны күргәч, ялгышуымны аңладым. Татарлар саны залда 30% чамасы булгандыр. Әллә соң татарларның күпчелеге үзләренең төрки халык икәнлекләрен базарда үзбәкләрдән ташламалы өрек алганда яисә Анталиядә төрек кунакханәләрендә ашап-эчкәндә генә исенә төшерәме? Ник халкыбыз TürkVizyon-га карата бердәмлек күрсәтмәде, ник чара игътибарсыз калды? Белүемчә, бөтен төрки дәүләтләр бу бәйгене зур түземсезлек белән көткән, Казан, Татарстан белән кызыксынган, гомумән, зур һәм абруйлы чара итеп кабул иткән. Төрле дәүләтләрнең 20дән артык телеканалы TürkVizyon-ны туры эфирда трансляцияләде. Казан, Татарстан һәм аның дәрәҗәсе белән күпме төрки кардәшләребез танышты дигән сүз бит бу. Ә менә зал тутырып килергә тиешле татарлар чараның мәгънәсең аңлап җиткермәгәнме, белмичә калганмы – билгесез.       Белмичә калу да мөмкин иде, чөнки чара аз рекламаланды. Бу күренеш шактый зур проблеманы ярып салды – татар дөньясы тар гына булса да, анда пиар белән үтеп керү механизмнары эшләнмәгән, димәк. Бәлки, татар халкының абруен үстерүче халыкара чараларны рекламалау өчен махсус PR-пул оештыру кирәктер? һәрхәлдә, эшне системага салу кирәклеге ачык күренә. Аннан-моннан гына тараткан мәгълумат җитмәгәнлеккә дәлил – ярым буш зал.   Концертның оештырылуына исә тел-теш тидерерлек түгел – бер хилафлыксыз үтте. Алып баручылар да, конкурсантлар да ошады. Программада гына мин аңламаган бер хәл булды – чара никтер урыс халкының "Во поле березка стояла" көе белән башланды. Аннары тезмә рәвешендә татар көйләре дә яңгырады. Бәлки мин "Березка" җырын урысныкы дип ялгышамдыр? Әгәр ялгышмасам, аның төрки дөньяга ни катнашы бар икәнен аңлатыгызчы.   Хәзер инде финалны көтәбез, ул 21 ноябрьдә үтәчәк. Шунысын да әйтим: ярымфиналда иң күп баллны Татарстан вәкиле Айдар Сөләйманов җыйды. Димәк, финалда Айдар җиңәр дигән зур өмет бар. Горурлык хисләре кичерәсегез килсә, финалга килми калмагыз! Алсу ИСМӘГЫЙЛЕВА --- | 21.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-21 12:19 Ришат Төхвәтуллин: өстәмә концертлар!
    21.11.2014 Мәдәният Ришат Төхвәтуллинның 30 ноябрьдә УНИКС концертлар залында үтәсе концертына билетлар сатылып бетте. Тамашачыларның күпсанлы сорауларын истә тотып, Ваһапов фестивале яңа 2015 елның гыйнвар – февраль айларында Казанда Ришат Төхвәтуллинның өстәмә концертларын оештыра: 5 гыйнвар – ДК Ленина, 6 гыйнвар – ДК “Юность”, 12 февраль – УНИКС. Билетлар - концерт залларында һәм шәһәр кассаларында.    Белешмәләр өчен: 8-9046-700-768 (ДК Ленина), 8-905-317-96-56 (ДК “Юность”), (843)292-70-06 (УНИКС), (843)296-06-27 (Фонд).     | (полный текст новости)

  • 2014-11-21 12:19 Биш минут та буш вакытым юк: ике гаиләмне туендырасым бар
    21.11.2014 Җәмгыять – Биш минут та буш вакытым юк. Көне буе чабам мин, абый. Минем ике гаилә бит, туендырырга кирәк, – дип “акланды” кичә бер хәзрәт, нигә һаман кандидатлыгыңны якламыйсың, дип “бәйләнгәч”. Ике гаиләсен дә тигез карарга тырыша, көн буе хезмәттә икән, мондый егетләргә тел-теш тидерүе кыен, билгеле. Шәри­гатебез берничә хатын алырга мөмкинлек бирә анысы. Әмма хатыннары хисабына яшәргә тырышучылар, балаларын кайгырт­мау­чылар да аз түгел бит. Менә шушы күпхатынлылык мәсьә­ләсен җайга саласы иде бит, дип ТР Диния нәзарәте яңа ел башыннан мәчетләрдә никах укытучы яшь­ләрнең (шаһәдәтнамә бирү бе­лән беррәттән) чәчләрен чәч­кә бәйләү фактын бердәм мәгъ­лүмат базасына кертеп барырга кирәк дигән карарга килде. “Шундый зарурлык бармыни?” – дип мөрәҗәгать иттек без мөфти урын­басары, сәясәт фәннәре докторы Рәфыйк Мөхәм­мәт­­шинга. – Әлбәттә, шәригатебездә күпхатынлылык рөхсәт ителгән. Шуңа күрә без моңа каршы килә алмыйбыз. Шуңа күрә кайбер газеталар, Татарстанда күпхатын­лылыкка каршы сугыш игълан ителде, дип яза икән, мәсьәләне артык куерту бу. Шул ук вакытта Коръәндә, үз хатыннарыңа тигез карый алсаң гына, күпхатын­лы­лык мөмкин, дигән шарт куелуын кайберәүләрнең исләренә тө­шермичә булмый. Телебездә өл­кән хатын, яшь хатын дигән гый­барәләр юктан гына тумаган, билгеле. Яшь хатын булгач, ир-ат яше янына ешрак та йөрергә тырыша. Бу җәһәттә бәхәс чыкмасын өчен өйләнгәндә әлеге җә­һәттә килешенергә тиеш. Бүләк­ләр бирү, балалар белән аралашу, каядыр йөртү кебек мәсьә­ләләр дә байтак әле. Кыскасы, кемгәдер өстенлек бирел­мәсен. Әмма никах вакытында мондый вәзгыятьләрдә ничегрәк булачагы килешенсә, хатын риза икән, мөмкин, билгеле.   Шул ук вакытта күпхатын­лылыкның бик күп четерекле яклары килеп чыга. Бу мәсьәлә хәзер мигрантларга да бәйле. Мөселман төбәкләреннән хәзер безнең якларга бик күп киләләр. Монда алар өйләнеп тә торалар. Нигә өйләнәсең дип тә әйтеп булмый. Бу тыелмый. Ләкин аның тегендә – Үзбәкстан, Кыргызстан, Таҗикстан, Әзәрбәйҗанда ничә хатыны калганын кем белә?! Ул монда өйләнә дә, бераздан юкка чыга. Баласы булмаса, мөгаен, биредә калган хатынга җиңел­рәктер инде. Баласы калса, ул сабыйны ничек тәрбияләргә? Ире булмагач, әле аннан аерылып булмый. Иренең рөхсәтеннән баш­ка безнең Әбүхәнифә мәз­һәбендә аера да алмыйсың. Шуңа күрә хәзерге вакытта күп­хатынлылык хатын-кызны, балаларны социаль һәм хокукый як­лау зарурлыгын да китереп чыгара. Мирас, башка мәсьәләләр дә туа. Безнең дөньяви дәүләт ­алдында ул сабыйлар барыбер тулы гаилә балалары була алмый. Чөнки ЗАГС каршында әти-әниләренең никахлары теркәл­мәгән. Әтисе ничек кенә ярдәм итсә дә, хөкүмәт өчен ул барыбер ятим, әнисе генә тәрбияләгән бала булып кала. Булышса әйбәт әле, бәлкем тәрбияләү ягыннан проблема килеп чыкмас. Шуның өчен хәзер Диния нәзарәте, Гола­мәләр шурасы, казыйлар белән берлектә никах, талак проблемалары хакында методик күрсәтмә әзерләнә. Чынлап та, ир саналган кеше фәлән ел элек Таҗикстанга кайтып киткән, ничә еллар кү­ренми икән, кем эзли, кем таба аны?! Мондый мәсьәләләрне хәл итүнең – хатын-кызны һәм балаларны яклауның бер хокукый юлын табарга кирәк.   Моның өчен, чыннан да, бердәм электрон мәгълүмат базасы булдыру зарур. Бу гамәлне мин кемнеңдер хокукларын бозу дип санамыйм. Чөнки никах укытылса, әлеге эш өммәткә хәбәр ителергә тиеш дигән нәрсә бар. Сер түгел, бүген яшерен никахлар бик күп. Беренче хатыныннан яшереп укыйлар. Бәлкем моны мөселманнарның бер өлеше беләдер, аны гомум күрсәтергә дә теләмиләр. Шул ук вакытта мәгълүмат базасы киң матбугатка чыгару өчен түгел бит. Имамнар анда кереп, бу кешеләргә никах укылдымы икән, ничәнче мәртәбә укыла – шуны белү өчен генә. Кемгәдер компромат әзер­ләп, аны хатынына хәбәр итү өчен түгел, әлбәттә. Әле ул мәгълүмат базасын бөтен Россия күләмендә оештыру да мөмкин түгел. Икенчедән, никах укучылар мәчеттә утыручы имамнардан башка да шактый күп. Шуңа күрә әлеге база берничек тә тулы була алмый. Әйтик, никахланырга теләүче кеше илебезнең бер төбәгеннән килеп бездә өй­ләнергә яки бездәге кеше каядыр читкә барып та никах укытырга мөмкин. База булдырып кына мәсьәлә хәл ителми.   Баш казыебыз Җәлил хәзрәт, аңлашылмаучылыкларга урын калдырмас өчен, никах килешүе төзергә тәкъдим итә. ЗАГСка барып язылышсалар да, бүген юристлар яңа өйләнешүчеләрне никах килешүе төзергә чакыра башлады. Мәсәлән, әлеге ки­лешү нигезендә, ул-бу килеп чыккан сурәттә, хатыныңа ми­лекнең күпме өлеше калырга тиешлеге әйтелә. Беренче хатын гадәттә хокукый яклана, чөнки никах ЗАГСта теркәлә. Ә икенче ха­тынның бернинди хокукый яклавы юк. Ире ташлап китсә, балалары белән берүзе утырып кала. Никах килешүе гамәлгә кер­телсә, ир-ат та, хатын-кыз да үз өстенә җаваплылык ала. Чөнки бу ки­лешү нотариуста теркәлер­гә тиеш. Димәк, никах укытканчы башта нотариаль конторага барырга кирәк булачак. Бу инде җенси теләкләреңне канәгать­ләндерү өчен генә түгел, чын-чынлап икенче гаилә корырга теләвеңне раслый торган җитди гамәл. Җенси теләклә­реңне ка­нә­гатьләндерү өчен генә өйләнү шәригать кануннарын боза. Никах килешүе, бе­ренчедән, дөнья­ви дәүләт тарафыннан яклау табачак, чөнки ул – рәсми танылган документ. Икен­чедән, кешенең шәригать кануннарын бозмаганлыгын, нияте дөрес икәнлеген хуплаучы дәлил ул. Җәлил хәз­рәтнең бу фикерен биш куллап яклыйм мин. Әгәр икенче, өчен­че хатын алырга телисең икән, әлеге килешүне казый карарга, хатын­нарның, балалар­ның хо­кук­лары якланамы икән­леген тикшерергә тиеш.   Чынлап та, талак дип әйтсә нишләрсең? Сер түгел, андыйлар күп: талак әйтә дә китә. Әнә шигыйларда вакытлы никах бар диләр. Әмма анда да күпләр моңа каршы, чөнки ул шә­ригатькә каршы килә. Әйтик, хатынны шунда ук аерырга ярамый. Бәлкем ул йөкледер. Әгәр йөкле икән, ире талак дип әйтсә дә, бу хәл бераз вакыттан соң гына үз көченә керә. Атасы үз баласы икәнлеген танырга тиеш. Вакытлы никахлар, гомумән, без­нең өчен сәер бер нәрсә.   Дөрес, беренче хатын, миңа бел­дермичә яки башкага өйлән­мисең, дигән шарт куймаса, бүтәнгә өйләнергә мөмкин дигән сүз бар. Әмма әйтмичә өйләнсәң, барыбер икенче гаилә янына барырга, балаларны кайгыртырга кирәк. Шуңа күрә яшереп йөрү мәгънәсез, барыбер билгеле булачак. Ике гаилә арасында йөр­гән атага балаларының мөнә­сәбәте нинди була – зур проблема бу. Хатынга, балаларга психологик тетрәнү китерә торган бер күренеш дип тә әйтергә була моны. Гомумән, ике хатын белән торуны дөньяви җәмгы­ятьтә бик авыр хәл дип саныйм мин. Согудиядән килгән шәех­ләрнең дә, ике хатын белән торуы бик кыен, дип әйткәне бар. Мөселман илләрендә яшәсәләр дә, хәзер хатын-кызларның психологиясе бик нык үзгәрде. Билгеле, феминизм хәрәкәтенең дә тәэсире бардыр. Дөньяда хатын-кызлар­ның ирләр белән бертигез хокук­лы булабыз дип җан атып йөрүләре дә яхшы билгеле.   Татарларда ике хатын белән тору элек тә бик сирәк булган. Ике хатын тоту өчен кешенең матди ягы да ныклы булуы мөһим. Әйтик, ике хатын алсаң, аларның тәһарәт алу урыннары аерым булырга тиеш. Шәһәр шартларында аерым фатир дигән сүз бу. Татар хатын-кызлары болай да мөселман дөньясында шактый мөстәкыйльлеге, үзсүзле булуы белән аерылып торган. Шуңа күрә бүген дә күпхатынлылык күренеше киң таралыр дип уйламыйм. Әмма проблема барлыгын күрмичә, танымыйча булмый. Рәшит МИНҺАҖ 168 | 21.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-20 07:15 Үсмерләр туган көннәренә татуировка ясата - әти-әниләргә нишләргә?
    19.11.2014 Җәмгыять Татуировка – махсус машинага беркетелгән энә ярдәмендә төрле төстәге пигментларны тире астына кертеп, тәнгә бизәк төшерү. Хәзер үсмерләр арасында туган көненә бүләк урынына тәненә татуировка ясарга рөхсәт сораучылар да очрый икән. Нигә әти-әниләр моңа шулай каршы? Бар да шулай ук куркынычмы? “Эшсезлектән ясаттым” Армиядә вакытта беләгенә “Нет в жизни счастья” дип язып кайткан бабаем бу язуы турында искә төшергәннәрен яратмый. Дин кешесе буларак та, биш бала, дистәләп онык һәм оныкчыкларның дәү әтисе буларак та үкенә ул. Чөнки католик чиркәү тәнне бизәкләүгә каршы килмәсә, ислам динендә бу гамәл катгый рәвештә тыела. Казанда яшәүче Сергей Федоров беренче татуировкасын 15-17 яшьләрдә иректән мәхрүм ителгән елларда төшерә. Җилкәдән күкрәккә, сул кулга хәтле сузылган аждаһа, уң кулның беләгендә – пәрәвездә утыручы алагаем зур үрмәкүч, аякта – диңгездә давылга эләккән кораб... “Кем нинди сәбәп белән ясыйдыр, мин эшсезлектән ясаттым. Берсен төшергәч, икенчесен дә ясатасы килү теләге туа. Үкенәчәксең, диючеләр булса да, яшь вакытта кеше сүзе колакка керми. Хәзер үзем әти булгач, үкенәм менә... Җәй көне автобуста кыска җиңле футболкадан йөрергә кыенсынам. Ярый, җәмгыятьтә татуировкалы кешеләрне төрмә белән генә бәйләп карау бетте, – ди ул. – Тәннәрен бизәкләгән кызларны да аңламыйм. Кечерәк кенә рәсем булса бер хәл, зур һәм төсле рәсем ясаучылары еш очрый. Татуировкалы әни һәм әби булгач, үзләрен ничек хис итәрләр икән дип уйлыйм”. Җилкәдәге аждаһа рәсеме ясалып бетмәгән икән әле, аны төгәлләргә теләге юк Сергейның. Тәнендәге рәсемнәрне бик бетерер иде, тик бик кыйбатка төшәчәк икән. Үз балаларының да татуировка ясатуын теләми ул. “Үземнең дә тәнем бизәкле булгач, аларга ярамый дип әйтүе кыен булачак, әлбәттә. Тик барыбер ясатмаска киңәш итәчәкмен”. “Күбрәк кызлар мавыга” Тату-салонда тәнгә рәсемнәр төшерүче Айрат Сөләйманов фикеренчә, чын тату ясаучы ул рәссам, сәнгать әсәре, матурлык тудыручы. 15 елдан артык кешеләрне “бизәү” белән шөгыльләнсә дә, үзенең тәнендә бер рәсем дә юк аның. “Татуировка ясарга килүчеләрнең яше 19-60 тирәсендә тирбәлә. 18 яшькә кадәрге үсмерләргә ясамыйбыз, бу татуировка ясаучылар арасында язылмаган закон, табу. Аларның фикерләре тотрыклы түгел бит әле, шуңа күрә тәннәрен бозасы килми. Үсмерләр сирәк килә, анда да әти-әниләре белән генә. Ә иң өлкән клиентыма 64 яшь. Россиядәге иң беренче десантчы иде ул. Яшьлектә ясаткан татуировкасына төзәтмә керттек”, – ди Айрат. Тату белән хәзер кызлар күбрәк мавыга башлаган. Өстәвенә, кечкенә генә рәсем түгел, ә күләмлене ясатырга телиләр. Икесе өчен дә уртак мәгънәгә ия, яисә берүк төрле рәсем төшерергә теләгән бер-берсен яратучы парлар да еш килә икән. Андыйларны тату остасы кире үгетли. “Тәҗрибәмнән чыгып әйтәм – андыйлар аерылыша”, – ди ул. Соңгы арада модага ультрафиолетлы татуировкалар кереп бара. Көн яктысында ул тәндә бөтенләй күренми, ә төнге клублардагы ультрафиолет яктысында исә янып тора. Мондый төрне аеруча клубларда ял итүче яшьләр ярата икән. Аны тәнгә кертү технологиясе шул ук, буяуларның составы белән генә аерыла. “Бер дустымның 20 яшьлек улы тату ясатырга теләк белдерде. Әтисе бу теләген бик хуплап бетермәде. Без болай сөйләштек. “Ярар, ясыйбыз, тик әйдә уйлашыйк, иң шәп идеяне табыйк, эзләник”, – дип вакытны суздык. Бер ай эчендә егет суынды. Димәк, аның тату ясату нияте вакытлыча гына булган. Әти-әниләргә дә шулай эшләргә киңәш итәр идем. Хәзер хна белән вакытлыча гына бизәк төшерү популярлашып бара. Төрле төсләре барлыкка килде. Якынча бер атна чамасы тора. Хна белән тату ясап, фотога төшеп, кешеләр белән берәр атна аралашып карау кирәк. Балагыз үзен ничек хис итәчәк? Үзенә карата нинди мөнәсәбәт тояр?” – ди Айрат Сөләйманов. “Татуировка – үзеңә зыян салу” Татьяна БӘШИРОВА, психолог: – Тәнгә бизәкләр ясауның ике төп сәбәбе бар. Беренчесе – шәхеснең үзен эзләве. Икенче сәбәп – баланың кумирына охшарга тырышуы, наданнарча мода артыннан иярүе. Татуировкалар психологлар тарафыннан хупланмый, үзеңә зыян салу күренеше, дип билгеләнә. Үсмер татуировка турында сүз башлый яисә рөхсәтсез генә тәненә рәсем ясатып кайта икән, бу әти-әни өчен уйланырга билге инде. Балагызның кызыксынуларына, тормышына игътибарыгызны арттырыгыз. Тик һич тә катгый рәвештә тыярга ярамый. Мондый тыюлар үсмернең карарын ныгыта гына. Сөйләшүләрнең нәтиҗәсе юк икән, тәненә вакытлыча гына бер бизәк төшереп карарга тәкъдим итегез. Бәлки, шул вакыт эчендә бала татуировканың чынлап та кирәк булу-булмавын аңлар. “Туган көненә бүләккә – тату” Светлана ПИСАРЕВА, ике бала әнисе: – 14 яшьлек кызыбыз туган көненә бүләк урынына татуировка ясарга теләк белдерде. Фикереннән кире кайтарып булмады, ризалаштык. Салонны үзем эзләп таптым, рәсемне дә бергә сайладык. Әгәр аның теләгенә каршы төшсәк, теләсә нинди арзанлы салонга барып, үзенә зыян китерер, дип курыктым. Тәннең чекерәеп күренеп тора торган өлеше булмасын дип, җилкәсенә кечкенә генә рәсем төшерделәр. Болай матур килеп чыкты. “Салоннар чиста булсын!” Юлия БУТОРИНА, табиб-дерматовенеролог: – Татуировкаларны псориаз, бронхиаль астма, шикәр диабеты, кан авырулы кешеләргә ясату катгый тыела. Хроник тире авырулары булганда, дәвамлы рәвештә дарулар эчкәндә табиб белән алдан киңәшләшү зарур. Сәламәт кешенең организмы да тире астына кертелгән пигментны ничек кабул итүен алдан белеп булмый, буяуның кайбер компонентларына аллергия күзәтелергә мөмкин. Тату-салоннардагы чисталык һәм стерильлек сырхауханәләрдән ким булырга тиеш түгел. Энәләрнең бер тапкыр гына кулланыла торган булуы, клиент каршында ачылуы шарт. Юкса, С һәм В гепатиты, ВИЧ инфекциясе йоктыру куркынычы зур. Хәзер кызлар арасында перманентлы макияж ясату да модага кереп бара. Бөтен процедуралар уңышлы үткәннән соң да белгеч язган киңәшләрне төгәл үтәргә кирәк. Иренен матурлаткан бер ханымның күпмедер вакыттан өске ирене буйлап сөялләр чыккан иде. Баксаң, ул яра төзәлеп бетмәгән килеш көнбагыш ашаган, шуннан инфекция эләктергән икән. Тәндәге кечкенә генә киселгән урын да – җәрәхәт. Татулы урын кояшта тизрәк кызып, пешәргә дә мөмкин. Татуировканы бетереп була, тик һәр очракта да түгел. Заманча лазер ярдәмендә җимерелгән пигмент лимфа аша чыгарыла. Мондый очракта махсус белеме булган дерматовенерологка мөрәҗәгать итәргә кирәк. Иң кечкенә (шырпы кабы зурлыгында) тату төшерү 2 мең сумнан башланса, аны кире чыгару күпкә озаграк һәм кыйбатрак процесс. Моның өчен бер елга якын вакыт китәргә мөмкин. Каракучкыл тәнле кешеләрдәге буяуны чыгару тагын да кыенрак, соңрак аксыл эз калырга мөмкин. Яшел, коңгырт төс кулланылган, Таиланд ише экзотик илләрдә ясалганнарын исә бөтенләй бетереп булмый. Факт Альберт Эйнштейн, Николай II, Сталинның татуировкалары булган. Бу кызык! “Иң татуировкалы” кеше Шотландиянең Скай утравында яши. Аның тәненең 99,9 процент өлеше леопард тиресен хәтерләтүче бизәкләрдән гыйбарәт. Аяк бармаклары арасы һәм колак эче генә бизәксез. Чит илдә ничек? • Шри-Ланкада Будда татуировкасы төшерелгән туристларга илгә керү тыела. • Латин, Азия илләрендә күбәләк татуировкасы кызларның җиңел холыклы булуын аңлата. • Америкада олысы-кечесенең тәнен бизәкләве бернинди криминаль төсмерне дә, аерым субкультурага бәйлелекне дә белдерми. Әмма анда тату ясаткан кешеләрнең 17 проценты аны бетерергә тели.   Ләйсән НИЗАМОВА 11 | (полный текст новости)

  • 2014-11-20 07:15 Айдар Сөләйман Turkvizyon-2014 ярымфиналында җиңде (ФОТО)
    20.11.2014 Шоу-бизнес 19 ноябрь көнне Казанда Turkvizyon-2014 җыр бәйгесенең ярымфиналы узды. Безнең репортаж:                1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33   Шамил АБДЮШЕВ фотолары --- | 20.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-20 07:15 Ресторан-кафелар хуҗасы Равилә Шәйдуллина: "Эшкә алыгыз әле дип ялварып килүчеләр артты"
    20.11.2014 Җәмгыять Бәяләр күтәрелгәч Казандагы кафе һәм рестораннар ябыла башлаган. Эшмәкәр Равилә Шәйдуллина фикеренчә урта һәм кече бизнес бетүгә таба бара. Ресторан һәм кафелар хуҗасы, эшмәкәр Равилә Шәйдуллина фикеренчә, доллар белән бергә бәяләр дә күтәрелгәч, урта һәм кече бизнес вәкилләре кыенлыклар кичерә. Ул бер кафесын ябып, аны арендага бирергә җыена. Казанда берсе артыннан берсе кафеларның ябыла башлавын әйтә. Бер яктан, бәяләр күтәрелеп, халыкның көн-күреше авырлаша, шуңа күрә ресторан-кафеларга йөрүчеләр кимесә, икенче яктан, Русиядәге яңа кануннар бизнеска аяк чала, дип белдерә эшмәкәр. Равилә ханым Азатлык сорауларына җавап бирде.     – Сезнең бизнес турыдан-туры азык-төлек белән бәйләнгән. Русия халкы бәяләр арта дип сөйли. Шушы катлаулы вазгыятьтә эшләрегез ничегрәк?    – Минем аягында нык басып торган әйбәт бизнес иде. Доллар арта һәм азык-төлек тауарларына 20%ка бәя күтәрелде инде, көн дә нәрсәгә дә булса артып килә, хәзер күчемсез милеккә салымнар да арта һәм шуңа күрә, мин Дәрвишләр бистәсендәге кафены ябып, арендага бирергә җыенам. Минем анда 50 кеше эшли. Әгәр хөкүмәттән безне аңлау, безнең хәлгә керү булмый икән, минемчә, кече һәм урта эшмәкәрлек бетүгә бара. Хәлләр чыннан да бик авыр.   – Сез азык-төлеккә бәяләр 20%ка артты дип әйтәсез. Бу сез сатып ала торган тауарлар дип аңладык. Бу артулар сез пешергән ризыкларда чагылыш табамы?    – Әгәр безнең ризыкларда, безнең бәяләрдә бу 20% чагылыш тапмый икән, мин салымнар да, кешеләргә хезмәт хаклары да түли алмаячакмын. Дәрвишләр бистәсендәге "Каенлык" кафесын анда эшләүчеләрне урамга чыгарып ата алмаганга гына япмыйча торам. Аларның күбесе минем белән егермешәр ел эшләгән кешеләр. Әле яңа гына улым Булат шалтыратты. Ул "Каенлык" турында җыелып сөйләшергә кирәк дип әйтә. Мөгаен, бу кафены без арендага бирербез. Бары тик шул юл гына коткарып калыр дип уйлыйбыз.   – Русиядә икътисади хәл кыен булгач, бу кафены арендага алучы булыр микән соң?    – Бер ширкәт аны әллә кайчан арендага сорап йөри. Эшчеләремнең эшсез калуы бик борчый. Хәзер һәммәсенең дә кредиты бар. Мин ничекләр итеп аларны урамга куып чыгарыйм. Яңа елга кадәр түзеп карыйм, әгәр хәлләр яхшы якка үзгәрмәсә арендага бирмәкче булам.    Мин күп еллар буена аягында нык басып торган эшмәкәр. Әле яңа гына аякланып килә башлаган сабый бала кебек булган эшмәкәрләргә бүгенге хәлләр бигрәк тә авыр. Күпләр бит үзләренең бизнесларын ниндидер биналарны арендага алып эшли. Аларга аренда да түләү кирәк бит. Бүгенге хәлләрне аңлау бик кыен. Әгәр болай булса, кече эшмәкәрлек аягында басып кала алмас дип уйлыйм мин.    – Димәк, шәһәр читендә булсын, үзәктә булсын, хәлләр болай барса, күп кенә кафелар ябылырга мөмкин?   – Алар ябылырга мөмкин түгел, алар ябыла инде. Украина белән булган хәлләр килеп чыкканчы, мин яңа ресторанга пешекче таба алмый азапландым. Хәзер менә көн дә "эшкә алыгыз инде, эшкә алыгыз инде, 15 мең сумга булса да киләбез" дип кеше килә. Алар шушы арада гына ябылган кафеларның хезмәткәрләре бит. Элегрәк 25 мең сум хезмәт хакы түлибез диеп тә пешекче таба алмаган идек. Мин бит хезмәт хакын конверт белән түләмим. Социаль түләүләрне дә кертеп рәсми эшкә алам.    Хәзер бөтен халык бурычка батты. Мисал өчен, миндә эшли торган эшчеләрне генә алсак та, аларның бөтенесе диярлек ипотекага кайсы бүлмә, кайсы фатир алды. Алар эштән китә икән, бу ипотеканы түли алмаячак һәм банклар фатирларны үзләренә алачак. Миңа калса, бу кыен вазгыятьтә банклар гына баеп калачак. Хәзер кешеләрнең йөзләреннән елмаю качты. Бөтенесе мине эштән кумасалар гына ярар иде дип котлары очып тора. Аннан соң үз-үзләренә кул салу китергә мөмкин. Менә нинди хикмәт? Бу хәлләр бер-берсенә бәйләнгән. Һәр кешенең баласы бар, аларны ашатырга, эчертергә, мәктәпкә җыярга кирәк. Мин үзем дә бу хәлләргә нык аптыраган.    – Сезнең үзәктә дә Пицца кафесы, "Кукан" кафесы, "Ностальгия", "Дворянское гнездо" рестораннары бар. Хәлләр болай торса аларга кеше йөрер дип уйлыйсызмы?   – Хәзер үк кими. Бер яктан, хәзер чат саен, адым саен җәмәгать туклануы урыны. Йөрүчеләр ул элегрәк тә кимеде. Казан үзәгендә хәзер машина куярга урын юк, шуңа кафе-рестораннарга йөрүчеләр кими. Икенчедән, бәяләр артты һәм кешедә акча юк.   Узган ел бу вакытка инде төрле оешмалар Яңа ел бәйрәменә ресторан-кафеларда урыннарны алып бетерә иде. Быел алар 50%ка кимеде. Элек ноябрь уртасына минем бөтен кафе-рестораннарга көннәр алынып бетә иде инде. Бу кимүләр әле алга таба да барачак.    Арендага алган кафелар барсы да ябылып бетәчәк. Җәмәгать туклануы урынын ябу янгынга тиң ул. Анда күпме җиһаз бар, савыт-саба, кирәк-ярак һәм башкалар. Аларны бит беркая да куя алмаячаксың бит син. Яңа гына бизнесларын булдырган эшмәкәрләр хәзер күңел төшенкелегендә.   Мине Русиядәге кануннар да бик борчый. Бер канун чыккач ул биш-алты ел эшләсен иде. Яңа канун чыга, кеше аңа ияләнә генә башлый, аннары тагын канун үзгәрә. Яңа гына бизнеска килеп кергән эшмәкәрләрне иң югында бер өч елга бу салымнардан азат итсеннәр иде ичмасам. Алар болай да яңа гына эш башлый бит. Арендасына һәм башкаларына түләү кирәк.   – Кануннарның шулай тиз үзгәрүе, хөкүмәтнең кече һәм урта бизнес хәлләрен аңлый алмавының төбендә нәрсә ята соң?   – Мин аны һич кенә дә аңлый алмыйм. Минемчә, бу канунны әзерләүчеләр һәм кабул итүчеләр алар теге йә бу өлкәдә белгеч булырга тиеш. Канунны кабул иткәнче бу документ турында эшмәкәрләрне җыеп сөйләшергә кирәк дип уйлыйм. Тузга язмаган кануннар, бөтенләй кирәкмәгән кәгазь боткасы бик күп чыга хәзер.   – Сез әңгәмә вакытында Украинаны телгә алдыгыз. Украинада вазгыять катлауланды. Көнбатыш бу сугышта Русия катнаша дип белдерә, Ә Мәскәү кире кага һәм ике яклы чикләүләр кертелгәч, доллар да үсә башлады. Сез менә доллар ни сәбәпле үсә дип уйлыйсыз?    – Долларны башта үстермичә мәҗбүри тоттылар һәм менә хәзер ычкындырдылар. Хәзер рубль шулкадәр түбән тәгәрәде. Мин сәбәп шуннан гына дип беләм. Хәзер кесәңдә бер мең сум акча булса кибеттән әллә ни алып кайта алмыйсың. Кемнеңдер пенсиясе алты мең генә хәзер.    Мин сәясәттән бик ерак. Анда кем сугыша, кем сугышмый – моңа катнашмыйм. Максатым – шушы авыр вазгыятьтә миндә эшләгән кешеләрне ничек тә саклап калу. Хәзер керем турында уйлап та булмый, бөтен кеше нольгә эшли. Хәзер хәлләр бик авыр.    Наил АЛАН | 16.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-20 07:15 Сабирҗан Семенга әйләнсә...
    20.11.2014 Язмыш Туганнар белән дус-тату яшибез анысы. Төп йортта озак­ламый 90 яшен тутыручы әби нигезне җылытып торганга шулайдыр инде ул. Бәйрәмнәрдә кайчак өйгә дә сыеп булмый. Баксаң, бөтенебез бергә җыелсак, 60ка тулабыз икән. Тыныч кына тормыш көткәндә тагын кайдадыр туганнарыбыз бардыр, алар безне эзлидер дип уйлап та карамадык. Ә әби һәрчак бертуган абыйсы Сабирҗанны искә ала иде. “Эзләдек, тапмадык кына” Әбинең әти-әнисенең тормышлары зарланырлык булмый. Әйбәт кенә яшәгәндә, гаиләлә­ренә кайгы килә. Әтиләре Шагани фаҗигале төстә үлеп китә. Шуннан соң әниләре Вәхибәне үзләрендә хезмәт иткән Хәлиул­лага  кияүгә бирәләр. Аларның уртак балалары булып Мин­не­гөлсем туа. Үги булса да, Хә­лиулла бабай әбием Мәндүмәне дә какмый. Ә менә Сабирҗан абыйны үз итеп бетерми яңа әтисе.     – 1939 елны абыйны армиягә алдылар. Мин аны басуга кадәр озата бардым. “Их, туганым! Син каласың, мин китәм. Башка очрашмабыз инде. Кайтмам кире. Күрешә алмасак, бәхил бул”, – диде. Шулай итеп, ике туган Мамадыш районы Уразбахты авылы башында аерылышып калды, – дип искә алды әби.   Күп еллар узса да, әби бертуганы белән күрешү турында хыялланды. Зурайтып куйган фото­сурәте дә кадерле урында булды аның. Хәтта, без – оныклары да әбинең кайдадыр абыйсы барлыгын белеп үстек. Туганнарыбыз да аны эзләү белән мәшгуль булды. Өч тапкыр “Жди меня” тапшыруына хат язганымны хәтерлим. Аны эзләт­кәндә Шаганиев Сабир­җан Шагани улы дип эзләтә идек. Әле ул гынамы, “Хәтер” китабыннан да әллә ничә актарып карадык. Интернет аша эзлә­неп тә берни ачык­лап булмады. Сугышта һәлак булса, кабере булыр иде дип тә баш ваттык. Тик эзләүнең нәтиҗәсе булмады.   Гомерем буе көттем   Ә Сабирҗан абый армиядә вакытта сугыш башлана. 1942 елда әсирлеккә эләгә. Алар утырып барган поездны бомбага тоталар. Сабирҗанны исә Роман исемле кеше үзләренә – Джанкой шә­һәренә алып кайтып качыра.  Исемен Семенга әйлә­ндереп куялар. “Ул аларда яши башлый. Юньләп русча да белмәгән бабам Роман белән бергә тоз сатарга йөргән”, – дип искә ала кызы Алла. Әмма әтисе хакында Алла соңыннан гына белә. Әнисе Зинаида бу хәл­ләрне нигә сер итеп саклаган соң? Баксаң, солдат егет белән  16 яше яңа тулган Зинаида арасында мәхәббәт хисләре пәйда була. Алар бергә яши башлыйлар. Тик бәхетле гомерләре кыска була. Ике  елдан, 1944 елның апре­лен­дә Сабирҗанны яңадан сугышка алалар. Бу вакытта Зинаи­даның карынында  1 айлык көмә­не була инде. Абый сугышта хә­бәрсез югала.   Зинаида ирен күпме генә көтсә дә, ул кире әйләнеп кайтмый. Яшь хатынга ялгызы гына бала үстерү авыр була. Ул ире хакында да язып калдырган адресыннан башка берни белми. Сабирҗан абыйның туганнарыннан ярдәм булмасмы, алар үзләре янына чакырмаслармы дип ире­нең туган авылына хат язып сала. Әмма җавап хатында өметле хәбәр булмый.  Бер белмәгән, күр­мәгән марҗа хатынын татар авылында канат астына алучы табылмый. Бу вакытта әбием тормышта була инде. Әлеге хат турында белми дә кала ул. Ә Зинаиданың бу хәбәргә күңеле төшә һәм ул башкага кияүгә чыга. Ә кызы Аллага Сабирҗан абыйның язмышын кабатларга туры килә. Ул үги әтиле тормышта яши башлый. Әнисенең бер-бер артлы туган балаларын карау аның җил­кәсендә була.   “Иптәшләрем урамда уйный. Минем дә алар янына чыгасы килә. Үзем дә бала, тагын ике кечкенәне карыйсы. Бәләкәй сеңлемне шәлгә төрдем дә, әкрен генә чыгып киттем. Ишегалдына чыгап җитмәдем, ул еларга тотынды. Шулвакытта үги әти ишетсә, миңа эләгә иде инде. Бик авыр тормыш юлы уздым. Рән­җетүләр, кыйнаулар... Нәни кулларым белән үги әтине дә, балаларны да ашата идем. Бер ял күрмичә басуда эшләдем. Менә шул вакытта үз әтиемне юксына идем инде. Аны гомерем буе көттем. Тик ул гына кайтмады”, – ди Алла апа.   “Сездә мөселман каны”   Зинаида апа моннан дүрт ел элек кенә вафат була. Күңелендә йөрткән серне үләр алдыннан гына ача ул. Бер вакытны Алла апаның оныгы Виктория авырый башлый. Аны кая гына алып барып карамыйлар. Күрсәтмәгән табиб­лары калмый. Аптырагач, бер багучыга алып баралар. Ә ул: “Йөзе­гезгә карагач, ярымай кү­ренә. Сездә мөселман каны ага бит. Бабаларыгыз мөселманмы әллә? – дип әйтә. – Шул туганнарыгызны эзләп тапсагыз, авыру бетәр”. Кияве Виктор әбисе Аллага сорау яудыра башлый. Ә ул әнисе сөй­ләгәнне әйтеп бирә. “Кукмара станциясе, Мамадыш районы, Уразбахты авылында әтием яшә­гән. Анда туганнары бардыр”, – ди. Алла апа аңа кадәр дә туганнарын эзләмәкче була, тик әнисе каршы төшә. “Кирәк булса, табарлар иде”, – дип җавап бирә. Тик үзсүзле, әйткән сүзен үти торган кияве Виктор эзләнергә тотына. Иң элек Хәрби комиссариат аша Сабирҗан абыйның 1944 елның 28 июнендә Латвиядә җирлән­гәнен ачыклый. Шуннан соң әбисеннән алган адрес буенча Татарстанга хәбәр сала.   Кырымга рәхмәт!   Хәер, туганнарның табышуына быел Украинада булган ва­кыйгаларның йогынты ясаганын да телгә алмый мөмкин түгел. “Эш белән Казаннан ке­шеләр килде. Шунда  аларга бу адресны күрсәт­тем. Дусларым тиз арада җирле үзидарә рәисен табып бирделәр. Аның белән телефоннан аралаштык. Ә ул исә сезнең номерларны бирде”, – дип Виктор Уразбахтыда яшәүче Рәфкать Кәримовка рәхмәтен белдерә.   Баштарак телефоныма Украинадан ук шалтыраткач, аптырап киттем. “Без – сезнең туганнарыгыз. Сабирҗан абыйның оныклары Светлана белән Лилия”, – диде алар гаҗәпкә калдырып. Бераз телефоннан аралашкач, Интернет аша языша башладык. Бер-беребезгә фотолар җи­бәрдек. Июнь башында табылган туганнарыбыз ноябрь бәйрәм­нәренә Казанга  кайтасыларын хәбәр итте.   Алар кайтасы көнне, очрашасы мизгелне дулкынланып көт­тек. Бер күрмәгән кешеләр, өстә­венә милләт тә башка...  Башта мең төрле уй. Туганыбыз Алла апага әбидән дә кадерле кеше юктыр, дим. Без бит ерак туганнар булабыз... Нәрсә сөйлә­шербез, ничек күңелләренә хуш килергә дип баш ваттым. Самолет төшәсе көн­не үзебезнең милли ризыкларыбызны пешереп туганнарны көттем. Ниһаять, кайтып та җит­теләр.   Ничек очрашканны, күреш­кәндә нинди хисләр кичергәнне язып тормыйм. Ә икенче көнне иртәдән Алла апа әтисенең се­ңелләре Мәндүмә белән Мин­не­гөлсем янына ашыкты. Ана карынында ук әтисез калган кеше, 70 елдан соң, апаларын күрә! Алар бик озак кочаклаштылар, Алла апа күз яшьләрен тыя алмады. “Күңелемдәге хисләрне әйтеп бетерә алмый. Миннән бит гомерем буе Казан ятиме дип көл­деләр. Урамга чыгып булмады. Синең беркемең дә юк дияләр иде”, – диде ул. Тиз генә Алла апаның туганнарын исәпләп чыгардык. Үз балалары белән 87 туганы бар икән аның! Ә ул кулдан язылган шәҗәрә агачын кадерләп сумкасына салып куйды. Кайтуга ук күршемә кереп күрсәтәм. Мин ялгыз түгел. Күпме туганым бар икән”.   Без күрә белмибез   Туганнарыбыз Казанны күреп шаккатты. Самолеттан төшкән көн­не кичке Казанны күреп һуш­лары киткән иде инде. Бездәге тарихи биналарны, Кол Шәриф мәчетен, Кремльнең матурлыгын күреп аһ иттеләр. Свияжск шә­һәренә барып килергә вакыт таптылар. Сүз ара сүз чыгып, Рос­сиягә кушылгач, тормышлары үзгәр­гән­ме, шул хакта да сорап алдым. “Акчага ияләнеп булмый әле. Башлар әйләнде. Кайчак кибетләрдә аңла­мыйча, тиешле суммадан артыкны да калдырып китәм”, – ди Виктор. Алла апа диңгез буеннан ерак яшәми икән. “Бездә туфрак искиткеч файдалы. Яр буена барып ятып, тәннәреңә сөртсәң, яшәреп китәсең”,– ди ул. Олы кызы Светлана Симферополь шәһәрендә яши. “Көнозын эштә булам. Ял итәргә вакытым калмый. Әллә үзебездә булганга, диңгез һавасына исем китми. Без читкә чыгарга тырышабыз. Әле менә Казанны ошаттык. Бабае­бызның нигезен күрергә, йөргән сукмаклары аша узарга җәен тагын кайтмый булмас”, – ди ул. Алла апаның икенче кызы Лилиянең дә башкаланы күреп исе киткән. “Кайда гына булмадым. Мондагы кебек матурлыкка тап булган юк иде әле. Әллә туганнарым табылганга шулай якын ул миңа. Ялтада яшим. Янәшәдә генә диңгез яры. Җәйләрен гел шау-шулы. Яшь тә бара. Шуңа күрә озак­ламый тынычрак шәһәргә күчәргә җыена­быз”, – ди ул.   Туганнарыбыз белән аерылышыр вакыт та җитте. Аэропортка килгәч, Алла апа паспорты эчен­нән бөгәрләнеп беткән, яшькелт төстәге кәгазь кисәге чыгарды. Ул аның туу турындагы таныклыгы икән. Анда әтисе – Шаганиев Семен Игнатович диелгән. Сабир­җанның Семенга әверелүе туганнарны әнә шулай итеп 70 елга аера.      Туганнарның сөйләшеп сүзләре бетмәде...     Әлеге таныклык – иң кадерле истәлек  Гөлгенә ШИҺАПОВА 167 | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-20 07:15 Үги кыз
    20.11.2014 Язмыш Әлфиянең әнисе бүген никтер йоклый да йоклый. Бүлмәнең уртасындагы караватка сузылып яткан да, үзенә «әни, тор инде!» дип сарылган кызына да, тирә-ягында тезелешеп утырган апа-әбиләргә дә игътибар бирмичә, күзләрен йомып ята да ята. Үпкәләде аңа Әлфия. Әнисе янына менеп ятарга рөхсәт итмәгән нәнәсенә дә үпкәләде. Бүген ул нәнәсендә йоклады. Соңгы арада нәнәсе аны: «Әниең чирли. Аңа тынычлык кирәк!» – дип гел үзендә тота. Әлфиянең өйгә, әнисе, әтисе янына кайтасы килә. Әнисе бик тә ягымлы аның. Әтисе кайчак орышканда, әнисенең кочагына килеп сыенуы була, ул дүрт яшьлек кызын: «Ай, минем зур кызым елый! Зур кызлар еламый бит ул!» – дип чәчләреннән сыйпый-сыйпый юата. Ярата ул Әлфияне. Ни кыланса да, ачуланмый. Элегрәк Әлфия белән куыш, качышлы уйный иде. Соңгы арада гына уйнамый башлады. Берара югалып та торды.  – Әни кайда?» – дип елаган кызына әтисе:   – Чирли әниең. Хастаханәдә. Еласаң, кайтмый, –дигәч, шып туктады Әлфия. Менә әнине алып та кайттылар. Тик аны йокыдан уятучы гына юк. Әти дә әнисенең аяк очына утырган да аннан күзен дә алмый карап утыра. Нәнәсе Әлфияне җитәкләп әнисе янына китерде дә:   – Балакаем, саубуллаш инде әниең белән, – дип, күзләрен яулык очы белән каплады. Нигә Әлфия саубуллашырга тиеш әнисе белән? Ул аңламады. Ничек инде йоклап яткан әни белән саубуллашып була? Кызый белә: йоклаган кешеләр сөйләшмиләр бит алар. Әлфия әнисенең ябык күзләренә карап:   – Әни, тор инде. Әнә бездә күпме кунаклар! – дип кулыннан тарткалый башлаган иде, нәнәсе иреннәрен турсайткан кызчыкны тагын үз өенә алып чыгып китте.   Шул көннән башлап Әлфия нәнәсендә яши башлады. Үз өйләренә нәнәсе белән еш кына җитәкләшеп кереп чыксалар да, анда әнисе дә юк, әтисе дә әллә нинди күңелсез. Кызына бер сүз дә дәшми. Әлфия инде «Әни кайда?» – дигән соравы белән нәнәсен дә йөдәтеп бетерде булса кирәк. Шулай соравы була, нәнәсе кулын бит турысына күтәреп, кызчык белмәгән ниндидер телдә укына башлый. Нигә әни шулай озак кайтмый? Әлфия аны шундый көтә! Тәрәзә яныннан китми көтә. Кайтсын гына иде әнисе! Әлфия аның һәр сүзен тыңлар иде! Киемнәрен дә үзе кияр иде! Уенчыкларын да үзе җыяр иде. Песине дә койрыгыннан сөйрәмәс иде бүтән. Мунчада да үзе юыныр иде. Кайт инде, әнием, тизрәк! Менә мин сиңа нинди бүләк әзерләдем: төсле каләмнәрдән дәфтәр битенә берсеннән-берсе матур чәчәкләр төшердем! Син яратканча, әнием! Кайт кына тизрәк! Тик кызчык күпме генә көтсә дә, кайтмады шул әнисе... Бик тә ерак киткән иде шул ул...   Әлфиягә биш яшь тулганда, аны әтисе кереп алды.   – Әйдә, кызым, кайтабыз. Сиңа әни алып кайттым! – диде ул, оныгының әйберләрен җыеп йөргән карчыкка карамыйча гына. Әни кайткан?! Кайда булган ул шулай озак? Әнекәем кайткан! Әлфия үзенең шундый зур шатлыгын бүлешмәгән нәнәсен аңламаса да, сөенеченнән нәни колынчыктай сикергәләргә тотынды:   – Әни кайткан! Лә-лә-лә... Әни кайткан! Лә-лә-лә...    Әтисеннән дә алда чыгып йөгергән Әлфияне нәнәсе догаларын укып озатып калды... «Әни кайткан! Әни кайткан! Лә-лә-лә...». Шул ике сүзне җырга салып өлгергән кызый атылып өйләренә керде. Бусагадан керү белән, баскан урынында катып калды. Әнисе урынында кара чәчләре өстеннән чәчкәле яулык бәйләгән, тулы гына гәүдәле ят апа утыра. Артыннан кергән әтисеннән Әлфия:   – Әти, кая минем әнием? – дип гаҗизләнеп сорады. Аңа әле һаман, бу кунак апага ияреп, әнисе кунактан кайтыр сыман тоела иде. Әтисе аны ят апа каршына җитәкләп китерде дә:   – Кызым, менә шушы апа әниең була. Күреш, – диде.   – Бәй, нинди матур булып үскән бу кыз! – дип башыннан сыйпаган ят апага Әлфия мөлдерәмә тулы яшьле күзләрен төбәп карап торды да:   – Син минем әнием түгел! – дип үкси-үкси мич артына кереп качты. Әтисе белән ят апа үз эшләре белән мәшгуль булды, кызны юатучы булмады.   Шулай биш яшьлек кызчык үги әнисе һәм әтисе белән яши башлады. Ялгызлык үзәгенә үткән Нәзимә беренче көннән үк дилбегәне үз кулына алды. Башка җирдә эшләмәсә дә, өйне чиста-таза тотты. Бакчада гөрләп яшелчәләр, бәрәңге үсте. Абзар тутырып мал-туар тоттылар. Башта тыңлашмыйча карышып маташкан Әлфияне беренче ярдәмчесенә тиз әйләндерде үги әнисе. Үзеннән дә зур чиләкләр тотып, су ташыды кызый. Чүп утады. Үсә төшкәч, таңнан торып, сыер сауды. Кечкенә куллары белән кер тактасында дөбердәтеп кер юды. Үзенең бәләкәй генә йомшак җирендә үги әнисенең саллы кулларының тәмен еш татыган Әлфия күз яшьләрен йотарга да өйрәнде. Әтисендә яклау тапмады. Яңа хатынының үги кызына карата каты кыйланганын, җәберсеткәнен күрмәде дә Рәлиф. Бәлки күрергә теләмәгәндер. Нәзимә кызын кеше күрмәгәндә «тәрбияли» белде. Кеше алдында «Әлфиям! Кызым!» дип өзелеп торган үги кызын Нәзимә үзләре генә калганда акыртты да җикертте. Авыл халкы да берни белмәде, ишетмәде. Кеше алдында әйбәт күренә белгән «яхшы хатынның» өйдә ни кыйланганын берсе дә күрмәде. Әлфиянең барып сыенырга дөньяда бер кешесе – нәнәсе калды. Анда да теләгән чагыңда гына чыгып китеп булмый, Нәзимә рөхсәт итсә генә барасың. Нәнәсендә күз яшьләрен тыярга да кирәкми. Алар үзләреннән-үзләре тәгәриләр... Үги әнисеннән күргән кыерсытуларга түзмәгән кызый башта ачыла иде нәнәсенә. Оныгы өчен үзәге өзелгән нәнәсе Нәзимә белән Рәлифкә барып:   – Нигә кагасыз шул ятим баланы? Алладан курыкмыйсызмы? – дип якларга тырышканнан соң, үги әнисе Әлфияне караңгы базга салды.   – Кара син аны! Мин аны карыйм, үстерәм! Ә ул минем турыда зарланып, әләкләшеп йөри! Үләксә! – дип өстә дөбер-шатыр котырып йөргән Нәзимәне ишетмәс өчен колакларын тотып, көне буе тычканлы, караңгы, салкын базда утырды кыз. Нәзимәнең шул «тәрбияви чарасыннан» соң тотлыга башлаган Әлфия нәнәсенә дә ачылмас булды. Эчен бушатмаса да, болай да рәхәт аңа нәнәсендә. Карчыкның кайчандыр мәрхүмә кызы чиккән сөлгеләр эленгән, чигүле мендәрләр купыраеп утырган бәләкәй генә йортында шундый тыныч Әлфиягә. Әнисе күз нурлары түккән шул мендәрләргә Әлфия бите белән сыена да, үзен чынлап та аңа сыенгандай тоя. Әнисенең куллары тигән күз явын алырлык чәчәкләрне бармаклары белән сыйпый Әлфия. Инде ул аның кире кайтмаслыгын да белә. Аңлатты инде аңа нәнәсе. «Менә шул доганы укысаң, әниең ишетер», – дигәч, Әлфия көне-төне үзалдына кабатлый: «Әгүзе билләһи...»   Әлфиягә җиде яшь тулганда, әтисе белән үги әнисе бер елак малай алып кайттылар. Бәләкәй Әнәс чынлап та бик елак булып чыкты. Бала караучыга әйләнгән Әлфиягә малайның һәр яшь тамчысы өчен эләгә башлады. «Нигә карамыйсың баланы?!» – дип, моңа хәтле кулында бала тотмаган Нәзимә бөтен бәлане бәләкәй кыздан күрде. Әнәс чирләп китсә дә, кыз гаепле. Йокламаса да. Ашамаса да. Башта күңеле яткан энекәшен дә Әлфия яратмас булды. Әнәс үсә барган саен, аңа энекәше белән үзенең аермасын ачыграк күрсәтә башладылар. Малай алып кайту хыялы чынга ашкан Рәлиф улын кулыннан төшермәде. Кызын күрсә күрде, күрмәсә юк. Әлфияне бик нәнәсенә дә җибәрми башладылар. Мәктәпкә укырга кергәндә бәләкәй кыз үз эченә ябылган, кыргыйланган иде инде. Җитмәсә, тотлыга да. Усал малайларның «телсез!» дип ирештергәннәренә түзә алмыйча, үзен яклап, сугышып киткән чаклары да булды. Шулай да, үзеннән соралган һәр нәрсә өчен җаваплылык тоерга өйрәнгән Әлфия яхшы укыды. Мәктәптә аңа тыныч, рәхәт иде. Укытучылар орышсалар да, хаклы орышалар. Үги әнисе кебек акыручы-җикерүче юк. Кул күтәрүче юк. Тыңлаша белмәгән, иркә Әнәстән дә ял итә мәктәптә Әлфия. Башка балалар җәйге каникулда мәктәпне искә дә алмаганда Әлфия тизрәк уку башланыр вакытны көтте.   Йорт эшләреннән бик бушамаса да, Әлфия нәнәсен ташламады. Әнә ничек картаеп бара нәнәсе. Суга да чак-чак чыга. Үги әнисе ничек кенә орышмасын, ике арада өлгерергә тырыша Әлфия. Нәзимә уянганчы нәнәсенә йөгереп барып, таңнан су, утын кертә. Керен юып бирә. Ашарына хәстәрли. Яшәсен генә нәнәсе! Тик елдан елга бирешә бара шул карчык. Моңа хәтле ике ятим йөрәк бер-берсенә сыендылар. Кызын югалту кайгысыннан айнымаса да, карчык оныгына терәк булырга тырышты. Кулыннан килгәнчә үги ана золымыннан якларга тырышты. Тик җиргә беркем дә мәңгегә килми шул. Беркөн карчык үсеп беткән оныгының кулында тыныч кына бәхилләште дә җан бирде.   Мәктәпне яхшы гына бетерсә дә, әтисе белән үги әнисе Әлфияне укытып маташмадылар. Үстердек, үз көнен үзе күрсен, дип, кесәсенә утыз сум акча салып, шәһәргә чыгарып җибәрделәр. Авыр эшкә өйрәнеп үскән кыз заводка эшкә урнашты. Тулай торакта яши башлады. Карап торырлык чибәрлеге булмаса да, акыллы, итагатьле кыз егетләр игътибарыннан читтә калмады. Бер заводта эшләп йөргән төпле акыллы, тыныч холыклы Инсаф белән әзрәк очрашып йөрделәр дә туйсыз-нисез кавышып та куйдылар. Балачагында күрсәткән барлык хаксыз бәхетсезлеге өчен Әлфиягә язмышы бәхетне өеп бирде. Ире Инсаф яраткан хатынын күтәреп кенә йөртмәде. Кызлары Гүзәл тугач, әти-әнинең шатлыктан башлары күккә тиде. Яши-яши фатирлы, машиналы булдылар. Боздай каткан бәгыре әкренләп эреде Әлфиянең. Күңел яралары төзәлә башлады. Бәхетемә күз тидерермен, дип, тыштан күрсәтмичә, эчтән генә сөенде ул. Ходайның рәхмәте, әллә ничек, тотлыкканы да бетте. Нәнәсенең аның өчен кылган догалары юкка китмәде. Ана назын күрми үскән Әлфия иренең әнисен үз анасыдай җылы кабул итте. Башта аның янына атна аралаш диярлек кайтып йөрсәләр, картайгач үзләре янына алып, соңгы көненә хәтле тәрбияләп карадылар.   Туып-үскән авылына, башка кайтмам, дип киткән Әлфиягә кайтырга туры килде. Әтисен соңгы юлга озатырга... Кадерсез балачагы өчен әтисенә бәгыре катса да, Әлфия аның салкын кулларыннан тотып, бәхиллек сорады. Тиешлечә хәерен бирде, догасын укытты. Җаның тыныч китсен, әти, бакый йортыңа... Дөньядагы дөньялыкта калсын. Ничек кенә булса да, син миңа гомер биргән, булдыра алгганча үстергән, кулыңнан килгәнчә тәрбияләгән ата кешем. Мин сиңа хәким түгел, әти. Ходай кичерсен хаталарыбызны. Картайган, бөрешкән, элекке зәһәрлеге киткән Нәзимәгә дә ул кызганудан башка берни дә тоймады. Эчеп-исерүдән башы чыкмаган улы белән яшәгән карчыкка җиңел түгел хәзер. Кайчандыр ятим бала күзендәге яшьләр, кипмәслек булып, үз күзләренә күчкәннәр. Битендә дә кара көйгән эзләр бар. Артык иркәләп үстерделәр шул әтисе белән әнисе Әнәсне. Апасының энесенә әйткән үгет сүзләрен ишетмәде дә кебек исерек Әнәс.   Кичерде аларның барысын да Әлфия. Башкача мөмкин түгел иде. Йөрәген басып торган, дөньяның рәхәтлеген, матурлыгын күрергә ирек бирмәгән рәнҗү ташын гомере буена йөртүе аңа да җиңел түгел. Алып ташлады ул ташны Әлфия күңеленнән... Физәлия ДӘҮЛӘТГӘРӘЕВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-20 07:15 Матурлык бәйгесендә 39 температура белән чыгыш ясап, Алинә Гәрәева беренче унлыкка керде (ФОТО)
    20.11.2014 Җәмгыять 18 яшьлек Алинә өч атна элек Мәскәүгә китеп, "Краса России 2014" бәйгесенә әәзерләнде. Әнисе һәм әтисе янынан киткәнгәме, эш катлаулы, борчулы булгангамы - Алинә бәйге буласы көнне каты авырткан. Шулай да ул берничә номинациядә махсус бүләккә лаек булды. «Мисс совершенство» һәм «Мисс вдохновение» исемен жюри Алинә Гәрәевага бирде.    Алинә үзе журналистларга "Көчле грипп башланды. Температурам күтәрелде, тамагым авырта башлады", дигән.    «Краса России» исеменә 22 яшьлек Курган кызы Татьяна Баитова лаек булды.                   Элегрәк язган идек:  "Краса России" бәйгесендә Татарстан данын Алинә Гәрәева яклаячак (ФОТО) Фото: vk.com --- --- | 20.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-19 11:44 Миңназыйм Сәфәров: Дүшәнбедән кайткан авыр көнем (ФОТО)
    18.11.2014 Җәмгыять Очкычлар Казаннан Таҗикстан башкаласы Дүшәмбегә атнаның hәр пәнҗешәмбе көнендә күтә­релеп китә. Шундый ерак җиргә уңайлы очкыч белән җайлы гына барып җитәргә мөмкин булганын башыма китермәгән дә идем. Ә менә Татарстанга килеп эшләүче ике меңнән артык таҗик кешесе өчен бу гадәти эшкә барып кайту гына икән. Өч сәгать ярымда без инде Дүшәмбенең уртасында идек (аэропорт шәhәрнең эченә урнашкан). Кунак ашы кара-каршы... түгел Совет заманыннан бирле бер кадак та кагылмаган диярлек аэропорт бинасы өчен уңайсыз­лану­ларын хуҗалар беренче минутта ук таныдылар. Яңасы шәhәр чи­тендә салынып беткән дә ниндидер сәбәпләр белән эшләп китә алмый икән. Шуңадыр, паспорт тик­шерүе үтү өчен су буе чират җыелды. Андый чиратлардан бизелгән бит инде. Шуның өстенә әле тагын безнең ише туристларга аерым рөхсәт кәгазе дә тутырасы икән. Әмма нәкъ менә шулай аптырап торган мәлдә яныбызга хәрби киемле берәүнең килеп безгә ярдәм кулы сузуы бер гаҗәп­ләндерсә, Казаннан туган җир­ләренә кайтып төшкән типсә тимер өзәрлек таҗик егетләренең безне чиратсыз гына үткәрергә теләве тагын бер табышмак иде. Безнең уңайсызлануны күреп, алар: “Сез бит безнең кунаклар”, – дип елмайды. Шушы урында миңа бик уңайсыз булып китте. Чөнки үзебезнең Казан аэропортында әлеге егетләргә карата булган тупас hәм ямьсез мөнәсәбәтне кү­реп аптырарга өлгергән идем. Яшереп торасы юк бит инде: кайсыбыз гына күндәм бу гавамны “кара халык” дип атауларын ишетмәгән дә үзе дә аларга өстән аска таба караш ташламаган икән. Баксаң, алар да безнең кебек үк матур көн күрер өчен дип без алынырга курыккан иң авыр, иң пычрак hәм иң аз акча түләнә торган эшкә алыналар. Чөнки без азсынган акча алар илендә тамак туйдырып кына калмыйча, тормыш алып барырга да җитә.   Исәнме, совет иле!   Аэропорттан чыгу белән без баш-аягыбыз белән совет атмосферасына чумдык. Иң элек кү­ңелгә якын милиционерлар күзгә ташланды. Формаларын, күрәсең, совет заманыннан бирле үзгәрт­мәгәннәр. Иcемнәре дә нәкъ безнеңчә – милитсия. Алар­ның холкы да полицейскийларча түгел – ипле-җайлы. Машиналарын да бездәгечә кәттә дип әйтеп булмый. Дүшәмбе урамнарындагы безнең тупылларны хәтер­ләтүче күккә ашкан карт чинарлар, дүртәр генә катлы (җир тетрәүләрне истән чыгарырга яра­мый) “хрущевка” йортлар, алар өстендәге  метрлы хәрефләр белән язылган “Храните деньги в сберегательной кассе” яки “Берегите детей от пожара” кебек онытыла язган чакырулар, чат саен киоск-палатка тибындагы кибет­ләр... Үзеңне үткән гасыр­ның туксанынчы елларына кайтып төш­кәндәй хис итәсең. Барысын да акчага кайтарып калдырган, бер-беребезгә карата булган мө­нәсәбәтләрне кырысландырган җәмгыятьтән соң менә шундый күңелне иркәли торган тансык гадилектән бик рәхәт булып китә. Дүшәмбенең совет чоры белән яшәп ятучы урамнарында йөр­гәндә мин үзебезнең нинди күңел байлыгын югалтканлыгыбызны тагын да ныграк аңладым. Кабатлап әйтәм, бу – яшьлекне сагыну да, совет чорын юксыну да түгел, бу хәзерге котчыкмалы ыгы-зы­гылардан торган тормышыбызда гап-гади кешелек кыйм­мәтләрен югалту белән күңелнең киле­шергә теләмәве иде. Шушы хис мине Дүшәмбедә булган биш көн буена озатып йөрде. Мин hәр көнне бүген инде эчкәре татар авылында да калмаган рухи кыйм­мәтләр белән яшәүче мө­лаем hәм самими кешеләр белән аралаштым, алар­ның күңел җы­лысын тойдым.   Базар нәрсә сөйли?   Шәhәр белән танышуны шулай ук үзәктә урнашкан зур базардан башларга булдык. Шаh Мансур базары дип йөртәләр аны Дүшәм­бедә. Базар бөтен җирдә дә базардыр инде ул дип уйлаган идек без дә. Ләкин алай түгел икән шул. Борынны ярып керә торган гаҗәеп хуш исле тәмләт­кечләре белән генә түгел, яшәү рәвеше, кыяфәте, төсләре hәм бәяләре белән дә аерыла Шаh Мансур базары.   Күзгә ташланган иң күп товар – яңа пешкән ипи. Дөресрәге – көлчә. Зурлыгына hәм сортына карап бәяләре дә төрлечә (1–4 сомони). Бездәге шикелле итеп пешерелгән кирпеч ипи дә бар. Кечкенәрәк кирпече – 1,5, зуррагы 3 сомони. Ә без булганда Дү­шәмбедә 1000 рубльгә 125 сомони бирәләр иде. Димәк, безнеңчә бәяне белү өчен таҗик сомониен сигезгә тапкырларга кирәк. Хәзер базардагы кайбер бәяләргә күз салып чыгыгыз. Башыгызны бутамас өчен алар сумнарда бирелә.   Ит – 260-320 сум Йомырка (бер дистәсе) – 48-56 Бәрәңге – 20 Суган – 20 Кишер – 16 Дөге – 48-56 Борчак – 40 Карабодай – 48 Йөзем (киптерелмәгәне) – 24   Тормыш дәрәҗәсен күрсәтүче тагын бер бәяне китерергә онытып торам – бензин бәясе. Аның литры биредә 50 сум 40 тиен иде без барында. Үзендә ни нефть, ни газ (барысы да электр белән эшли), ни зур җитештерү пред­приятиеләре булмаган республика әле дә шул дәрәҗәдәге тормышны оештыра алган дип уйлап куясың. Ә бит таҗиклар шушы тормыштан да бик канәгать, җи­тәкчеләре Имамали Рахмонга (фамилиягә койрык итеп “ов”ны өстәми башлаганнар) да рәхмәтле алар. “Сугышны туктатучыбыз ул безнең, тамагыбызны туйдыручы да”, – диде бер мөлаем сатучы апа аның турында. Чыннан да, биш ел (1992–1997) дәвам иткән гражданнар сугышында 100 меңгә якын кеше hәлак булган. Хәбәрсез югалучылар, йорт-җирләрен ташлап китүчеләр шулай ук йөзәр­ләгән меңнәр белән исәп­ләнә. Мондый мәхшәрне күр­гәннәр ничек итеп бүгенге тормышка рәх­мәтле булмасын ди инде. Тамак­лары ипигә дә туймаган чак­ларын тиз генә онытмаячак әле ул буын. “Ипине ишегалдында салынган тандырга чүп-чар ягып пешерә торган идек. Еш кына комбикурмыдан була торган иде ул”, – дип сөй­ләгәндә теге мөлаем апаның күз­ләре мөлде­рәмә яшь белән тулган иде...   Базардагы яшь бала күтәргән хәер соранучы хатыннар турында да безгә мәгълүматны шул апа бирде: “Алар безнең халык түгел. Безнең телдә сөйләшүче че­гәннәр алар. Ирләре өйдә эшлә­мичә ята, болары бала табып, хәер сорашып көн күрә”.   Шаh Мансурдан без күп кенә нәрсәләрдән хәбәрдар булып, үзе­безнең тормышка шөкер итеп, гомумән, канәгатьлек хисе hәм бер кочак күчтәнәчләр белән кайтып киттек.   Татарсыз буламыни?!   Казан белән Дүшәмбе арасындагы hава юлының бик җайлы, чагыштырмача якын булуы турында әйткән идем инде. Шуңадыр да безнең үзара мөнәсәбәтләребез дә туганнарча булып чыкты. Казанга килеп эшләп йөрүчеләр тора-бара биредә берегеп кала, өйләнешә, кияүгә чыга hәм үз кешегә әверелә. Без тукталган кунакханә ресторанында эш­ләүче Хикмәтулланың да өч кызы Чаллыда төпләнгән. Ул алар турында, алар яшәгән шәhәр турында сәгатьләр буе сөйләргә әзер. Динебезнең уртаклыгы, теле­бездәге (фарсыдан кергән сүз­ләребезне күздә тотам) охшашлыклар  hәм  совет тәрбиясе безне бик якынайта. Шуңадыр инде күпчелек таҗикларның татарга мөнәсәбәте начар дип әйтмәс идем. Начар булса, алар үзләре дә кайтып беткән булырлар иде Дүшәмбе якларыннан. Кая гына барып чыксаң да, кем белән генә сөйләшеп китсәң дә, шунда бе­рәрсе сиңа йә әбисенең яки ха­тынының, йә килене яки кия­ве­нең татар милләтеннән булуы турында искәртә. Искәртү артында горурлану хисләре дә чагылып китә. Шулай шул, безнең халык кая гына барып чыкмаган да кемнәргә генә уңдырышлы туфрак ролен үтәмәгән. Йөрәкле булу, дөньядан курыкмау да файдага гына дигән сүз түгел икән шул, җәмәгать!   Йомгак урынына   Ыгы-зыгылы, артык матавык­лы дөнья белән мавыгып, без еш кына шөкер итә белү, үз асылың турында уйлану, чагыштырып карау hәм артка күз салу кебек нәр­сәләрне истән чыгарабыз. Бәлки шуның өчендер дә безне әледән-әле кризис белән куркытып торалардыр. Бик азынып китмәсеннәр ди торганнардыр инде. Ләкин монда да бер куркыныч бар: монысына да өйрәнсәк? Егерме-егерме биш ел элекке заманга кайтып караганнан соң башыма менә шундый каршылыклы уйлар килде. Тагын өйрәнәсе була икән кризислы кырыс заман көен көйләргә.      Дүшәмбедәге дәүләт флагы эленгән колганың озынлыгы (165метр) Гиннессның рекордлар китабына кертелгән. Флагның буе – 60, иңе 30 метр, ә авырлыгы 700 кг     Базардагы иң үтемле товар – яңа пешкән көлчә      Шәһәр урамнарында милли киемле хатын-кызларны адым саен очратасың   Миңназыйм СӘФӘРОВ 165 | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-19 11:44 Русиядә укытучыларның һәм табибларның хезмәт хакларын күтәрмәячәкләр
    19.11.2014 Икътисад Русия президентының "майдагы фәрманнары" булуга карамастан табибларның һәм укытучыларның хезмәт хакларын күтәрмәячәкләр. Русия финанс министрлыгы 2015 елда бюджеттагыларның хезмәт хакларын күтәрү өчен төбәкләргә бирелә торган акчаны киметә. Бу хакта "Коммерсант" яза. Русия хисап пулаты мәгълүматларына күрә, 2014 елда ул 120 миллиард сум булган, 2015 елның бюджет өлгесендә 80 миллиард сум каралган. Владимир Путинның "майдагы фәрманнары"на күрә, 2012 елдан укытучыларның хезмәт хаклары төбәктәге уртача хезмәт хакы кадәр булырга һәм аннан түбән төшмәскә, ә 2018 елда мәдәният хезмәткәрләре һәм көллият укытучыларының акчалары да шул дәрәҗәгә җитәргә, табибларның, югары уку йортлары укытучыларының, фәнни хезмәткәрләрнеке уртача хезмәт хакыннан ике тапкыр югарырак булырга тиеш иде. "Сәламәтлек" ("Здоровье") фонды үткәргән бәйсез тикшеренүләр хәзер күпчелек төбәкләрдә табиблар һәм шәфкать туташларының аена 20 мең сумнан кимрәк акча алуын ачыклаган.   Мәскәүдә мэриягә ноябрь ахырында табиблар һәм укытучыларның ике протест чарасы үтәчәге турында белдерелгән. Алар мәгариф һәм сәламәтлек саклаудагы реформаларга каршылык белдерергә җыена.    2 ноябрьдә Мәскәүдә 20гә якын хастаханәне ябу, эш урыннарын кыскарту һәм сәламәтлек саклауда реформалар үткәрүгә каршы митинг үткән иде.   Мәскәү мэры урынбасары Леонид Печатников элегрәк, медицина оешмаларын һәм хезмәткәрләрне кыскартуны Путинның "майдагы фәрманнары"н үтәп, сәламәтлек саклауда хезмәт хакларын күтәрү белән аңлаткан иде.    | 18.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-19 11:44 Дингә басып, хәмерле табыннардан баш тарткач, туганнар белән арабыз бозылды
    19.11.2014 Дин “Дин юлына баскач, намаз укый башлагач, туганнар белән арабыз бозылды. Юбилей, туй ише мәҗлесләргә чакыргач, хәмерле табын артында утырырга теләмичә, берничә мәртәбә бармый калдым. Шуңа ачулары килде. Мондый күңелсезлеккә юлыгучылар мин генә түгелдер. Андый вакытта мөселман кешесе үзен ничек тотарга тиеш? Әлеге сорауга берәр хәзрәт җавап бирә алмасмы? Дөрестән дә, хат авторы җибәргән сорау күпләрне борчый. Дин юлыннан киткәч, гаиләдә аңлашылмаучанлык килеп чыгу очраклары шактый. Бу хакта газетабызның даими кунагы Рамил хәзрәт Юныс белән сөйләштек. – Рамил хәзрәт, кайчак кешенең дин юлыннан китүен туганнары кабул итми, тузга язмаганны эшләп йөри инде диләр, мыскыл итәргә дә мөмкиннәр. Мондый очракта Ислам дине нишләргә куша?  – Бүгенге җәмгыятьтә мондый хәлләр еш очрый. Ире дингә керә, намазга баса, күп кенә гөнаһлардан арына, ә хатыны аны аңламый. Яки, киресенчә, хатыны шәригать кануннары белән яши башлый, тышкы кыяфәтен, киемен үзгәртә, ә иренә бу ошамый, чөнки үзе әлеге дәрәҗәгә җитмәгән. Шул сәбәпле гаиләдә аңлашылмаучанлык килеп чыга. Кемнеңдер Аллаһы Тәгаләгә күңеле ачылып китә, ә янындагы кешенең – юк. Пәйгамбәребез Мөхәммәд тә (с.г.в.), Расүл булгач, туганнары аңа каршы килгән. Иң беренчеләрдән хатыны Хәдичә,  аннары якын дуслары Әбүбәкер, Гали һ.б. сәхабәләр Ислам динен  кабул итә. Аллаһы Тәгалә Коръәни Кәримдә: “Әгәр дә берәрегез гаиләдә алданрак иманга килсә, дингә керсә, башкаларны дингә өндәгәндә сабыр булыгыз”, – ди. Бу бер көндә генә эшләнә торган эш түгел. Монда сабырлык, йомшаклык, динебезне өйдәге башка кешеләргә аңлату нияте кирәк. Яныбыздагы кешенең хак юлдан ерак торуы – безнең өчен зур дәрес. Син аны бер, ике мәртәбә үгетләп карыйсың, тик барыбер дөрес юлга кертә алмыйсың. Ни өчен Аллаһы Тәгалә аның күңеленә нур салмый? Чөнки син үзең дә тиешле дәрәҗәгә җитмәгән әле. Намазга басмаган ирең яки хатыныңны дөрес юлга кертергә дигән ният белән яшәсәң, үз өстеңдә дә эшлисең, иманыңны да ныгытасың дигән сүз. Шәт, әлегә намаз гына укырга өйрәнгәнсеңдер. Гарәп хәрефләрен танымыйсың, Коръән укый белмисең, нәфел гамәлләрен үтәмисең, әдәп-әхлак кагыйдәләре, ир һәм хатын мөнәсәбәтләре турында да мәгълүматың аз. Иреңне яки хатыныңны дингә керергә өндәү боларны өйрәнү, гыйлемеңне арттыру өчен стимул гына бирә.    – Сине мыскылласалар, кимсетсәләр, үзеңне ничек тотарга?    – Бу урында берничә мисал китерергә телим. Беренчедән, Фиргавенне искә төшерик. Дөньяда аның кебек явыз зат юк. Ул ирләрне, сабый балаларны үтергән, әшәкелекләр эшләгән. Шундый хәерсез затны да дингә өндәү өчен Аллаһы Тәгалә Муса пәйгамбәрне җибәрә. Ул: “Фиргавен белән йомшак итеп сөйләшегез”, – ди. Нинди явыз затка да Аллаһы Тәгалә йомшак, күркәм итеп эндәшергә куша. Хатыныбыз, иребез, балабыз, әти-әниебез, туганыбыз Фиргавен түгел ләбаса! Шуңа да алар белән тагын да матур, йомшак, итагатьле итеп аралашырга бурычлыбыз. Без аларга шул рәвешле диннең нинди югары дәрәҗәдә икәнен күрсәтергә тиеш. Әйтик, ире 20-25 ел юньсез юлда йөри, хатыны түзеп яши, ди. Аллаһы Тәгаләнең рәхмәте белән көннәрдән бер көнне бу ир намазга баса. Әлбәттә, хатынына дини чикне үткәнче психик киеренкелектән арынырга кирәк әле. Ул: “Ирем юньсез юлга кире кереп китмәсме? Иманы ныкмы икән?” – дип хафаланачак.    Ибраһим (г.с.) кечкенәдән Аллаһы Тәгаләгә инанган. Ә  әтисе  мөшрик була, потлар ясап сата. Коръәни Кәримдә аларның икесенең әңгәмәсе тәкъдим ителә. Кечкенә Ибраһим: “Әтием, – дип матур итеп эндәшә. – Ярдәм дә итә, зыян да китерә алмый торган потларга табынма, шайтан юлыннан барма инде. Аллаһы Тәгалә миңа әз генә гыйлем биргән”. Әтисе: “Тукта, таш белән башыңа сугып үтергәнче өемнән чыгып кит!” – дип аны куа. Ибраһим (г.с.) ишекне ябып чыгып киткәнче: “Әти, мин китәм. Гомерем буе сиңа дога кылырмын”, – ди. Бу – иманга килгән бала белән динне аңламаган әтисе арасындагы мөнәсәбәт. Гомумән, Коръәндә, хәдисләрдә мондый мөгамәлә хакында тәфсилләп аңлатыла.    – Дингә кергән кешегә сәерсенеп карау белемсезлегебез нәтиҗәсеме, әллә шайтан котыртуымы?   – Дин күп вакыт кешенең табигатенә каршы килә. Адәм баласы дөньядагы табигый хис-тойгы белән яшәргә өйрәнгән, шуңа да динне – гайре чик, юнәлеш дип кабул итә. Аның таң атканда йоклыйсы килә. Дин исә торырга, кояш чыгарга сәгать ярым алдан намаз укырга куша. Табигый хис белән генә яшәгән кеше намазлы бәндәнең иртән ник торганын аңламый. Адәм баласы матдияткә дә бирелгән булса, рухиятнең мәгънәсен бөтенләй аңламый. Ул: “Урламыйм, хәләл ризык белән тукланам, кеше үтермим, кыйнамыйм, миңа намаз уку нәрсәгә кирәк?” – дип уйлый. Кайберәүләр исә гөнаһка бирелгән, тормышы да шуның белән бара. Аның өчен гөнаһ эшләү гадәткә кергән. Әйтик, ялганлап сату – бизнеска, зина кылу – ял итүгә, хәмер эчү – бәйрәмгә әйләнгән. Ә дин боларны тыя. Теге кеше моны белгәч: “Намазга бассам, ял да итә алмыйм, хәмер эчмәгәч, бәйрәмнәр дә бетә”, – дип уйлый. Аның өчен дөнья ишелгән кебек тоела.    Өченчедән, кешедә мин-минлек, тәкәбберлек булырга мөмкин. Ул әлеге сыйфатлары йогынтысында ниндидер бер затка, ягъни Аллаһы Тәгаләгә буйсына алмый. Бу – иң авыр халәт. Мәккә мөшрикләре дә гөнаһка чумган була. Алар 300 процент белән кредит биргән, зина кылганнар, хәмер эчкәннәр, сугышканнар, бер-берсен үтергәннәр. Бу гадәти тормыш рәвеше булган. Пәйгамбәребез Мөхәммәд (с.г.в.) исә  боларны хәрәмгә саный һәм тыя. Адәм (г.с.) белән Иблисне мисал итеп китерик. Бөтен фәрештәләр Адәмгә сәҗдә кыла, ә Иблис басып кала, чөнки ул үзен хәерлерәк дип саный, аңа тәкәбберлеге комачаулый. Хәзер җәмгыятьтә укытучы, галим, табиблар, зыялылар арасында дөньяны үзләренчә күрүче консерваторлар күп очрый. Алар арасында яшәгән берәр зат дингә керсә, аңлашылмаучанлык чыгасын көт тә тор. Дини кеше Аллаһы Тәгаләнең рәхәтен сорап, Аңа тәвәккәл кылып яшәргә тиеш. Коръәни Кәримдә: “Дингә хикмәт һәм матур вәгазь белән өндәгез. Сүзгә килсәгез дә иң матур кыяфәттә бәхәсләшегез”, – диелә.   – Хатта әйтелгәнчә, туганнар белән ара бозылса нишләргә?    – Дөрестән дә, алар сине юләр, акылсыз, сектант итеп кабул итәргә мөмкин. Әмма туганнар белән араны өзәргә ярамый. Алар тарафыннан турыдан-туры зыян килсә, яный башласалар, тормышың, сәламәтлегең куркыныч астында калса гына аралашмый башларга рөхсәт ителә. Гомумән, кеше Аллаһы Тәгалә ризалыгы өчен дуслаша һәм аерылыша ала. Шуны онытмыйк: дин бервакытта да зыян китерми.   Энҗе БАСЫЙРОВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-19 11:44 Эндәшмәгән татарга тел ник кирәк, диде бугай Мәскәү дәдәебез
    19.11.2014 Милләт Күптән түгел генә Россиядә дә БДИ нәтиҗәләре буенча шаулашып алдылар һәм мәктәпләрдә рус теле дәресләрен арттырырга кирәк дип туктадылар. Һәм бу «арттыру»лар нәтиҗәсендә татар теле дәресләренең саны ике тапкырга диярлек кимеде. «Нишләтсәң дә эндәшми торган бу татарга тел нәрсәгә кирәк инде?» – дип уйлады, күрәсең, мәскәү дәдәебез. Ярый, татар теле киметүләргә дә, кимсетүләргә дә күнеккән инде ул. Шуңадыр, бу уңайдан борчылу белдерүчеләр бик сизелмәде. Дәресләре кимү аркасында хезмәт хакы эшкә килергә дә җитмәгән татар теле укытучылары бераз канәгатьсезләнеп йөрделәр дә көньяктан килеп базар тотучыларга җимеш сатучы булып урнашкач, иркен сулап тынып калдылар. Дөресен генә әйткәндә, мәсьәлә Президент теленә кергәч, мәгариф өлкәсендә бик җитди үзгәрешләр булыр дип көткән идем. Булмады. Ә бүгенге мәктәп укучыларының наданлыгын исәпкә алсак, Россиянең мәгариф белгечләре тәкъдим иткән ысул буенча, барлык дәресләрне дә арттырырга кирәк булып чыга. Бу бару белән барсак, берәр вакыт: «Мәктәптә укуны егерме класска җиткерергә һәм кешенең уртача гомерен ун елга озайтырга»,  – дигәнрәк закон да чыгарырлар әле. Татар исәбенә булмас дип уйлыйк.   Бирсен ходай!..   Ә татар теле... Язучылар берлегендә фикер алышуда татар теле, аның киләчәге турында Айдар Хәлим бик ачынып сөйләде. Аңа Нәҗибә Сафина кушылды. Теләкләре – татар теле укытуны ныгыту, алай гына да түгел бөтен фәннәр дә татар телендә укытыла торган мәктәпләр булдыру. Изге теләкләр. Бирсен ходай!   Без, дәшми генә килешеп, сиздерми генә протест белдерергә күнеккән каләм ияләре, әлеге фикергә оеп утырганда, кайсыдыр районнан килгән бер беркатлысы әйтеп куйды:   – Моңа ата-аналар риза булмаячак.   Тагын шул «ата-аналар теләге буенча»... Моның манипуляция ысулы, халыкны алдауның бер юлы икәнен барыбыз да беләбез инде. Ләкин, шулай өйрәнгәнгә микән, гел алданасыбыз килеп тора. Бер төркем ата‑ана җыелып, физика яки математика укытуга каршы чыксак, ниүжәли бу фәннәрне туктатырлар иде икән? Аннан соң, нигә, әйтик, интернеттагы порнографияне, телевидениедәге яңалыклар тапшыруларын (канлы сугыш эпизодлары, көчләү сюжетлары күрсәтәләр) шул ук ата-аналар теләге буенча тыймаска? Бала‑чага әйберләренә хак арттырганда да ни өчендер ата-аналар теләген исәпләп тормыйлар. Аннан-моннан тикшереп, ярым чирле малайларны армияә алып киткәндә дә. Ә мәсьәлә татар теленә килеп терәлә икән, котылгысыз рәвештә «ата-аналар теләге» калкып чыга.   Бу очракта, әлбәттә, әлеге беркатлы ханым хаклы иде. Бөтен фәннәр дә татар телендә укытыла торган мәктәп – ерак хыял. Хәтта ул ниндидер могҗиза белән тормышка ашса да, кулына аттестат алган бала вузга керү өчен яңадан рус мәктәбендә укып чыгарга мәҗбүр булачак. Ә вузларның да, хезмәт урыннарының да татарча булуы өчен көчле үз дәүләтең кирәк. Андый дәүләтне әдәби берләшмә җитәкчеләре киңәшмәсендә төзеп була микән? Ә омтылыш – начар түгел...   Телнең куллану даирәсе   Заманында абруйлы язучыларыбыз арасында да, «Туган телне гаиләдә өйрәтергә кирәк», дигәнрәк сүзләр белән халыкны үгетләп йөрүчеләр булгалады. Рәсми чаралар да, документ әйләнешләре дә, башкасы да татар телендә башкарылса, кешеләр үз балаларын гаиләдә татарча өйрәтүдән туктап калырлар, дип курыкканнардыр инде.   Рус яки инглиз телен ни өчен егыла‑ятып өйрәнәләр? Бу телләрне белү акыл да, сәләт тә өстәми ләбаса. Һәм бернинди гарантия дә бирми. Рус телен яхшы белеп тә бернәрсәгә дә ирешә алмаган кешеләр бик күп. Ләкин бу телне белмисең икән, нинди генә талант иясе булсаң да,  син беркем дә булмаячаксың. Чөнки гади генә бер түрәгә кереп, гади генә кәгазьгә имза куйдырып чыгар өчен дә шул телне белү таләп ителә.   Бу – телнең куллану даирәсе дигән сүз. Һәм телне өйрәнүгә этәргеч бирүче иң зур көч тә шул куллану даирәсе. Әгәр халык татар телен өйрәнүнең мөһимлеген, аның белән «адәм булырга» мөмкин икәнен тоя икән, бернинди үгетләүләр дә, «телебезне саклыйк!» – дип кычкырулар да кирәкмәячәк.   Бүген телгә андый ихтыяҗ юк. Татар телен камил белгән укытучылар да үз һөнәре буенча эш таба алмыйча, базарда өрек сатып йөрергә мәҗбүр икән – сез нәрсә телисез? Балалар, яшьләр моны күрми үсә дип уйлыйсызмы? Һәм ул яшьләргә «туган телне өйрәнергә кирәк» дип нотык уку – сатып алучыга брак товар тәкъдим итү кебек үк мәгънәсез гамәл.   Бүген телебез дә, хәтта милләт үзе дә үтмәс товар сыйфатында тәкъдим ителә. Һәм ул үз халкын яраткан татарлар исәбенә генә яшәп килә. Әлбәттә, телнең куллану даирәсен киңәйтү бер көнлек эш түгел. Ләкин ул нидән дә булса башланырга һәм нәрсә беләндер дәвам итәргә тиеш. Әйтик тукталышларның исеме «Tukaevo strit» түгел, ә «Tukay strit»... Кибетләр «Продукты» гына түгел, ә «Ашамлыклар» да.   – Русча да аңлыйбыз бит, – ди бер танышым моңа каршы.   – Ә син хатыныңның хыянәтен теләр идеңме? – дип җаваплыйм.   – Юк, син нәрсә?!   – Сиңа да кала бит...   Татар теле дәресләре   Кайбер укытучылар бүгенге балаларның инфантиллегеннән, белемгә омтылмавыннан зарлана. Хәтта аларны ялкаулыкта гаепләүчеләр дә табыла. Ләкин мәсьәләнең асылы аз гына башкачарак. Бүгенге бала өчен кичәге дәреслекләрнең кыйммәте юк. Бүгенге бала туктаусыз агылган мәгълүмат басымы астында яши. Интернет, телевидение, радио, һәртөрле реклама каналлары аңа, тын да алдырмыйча, ниндидер мәгълүмат бирергә омтыла. Һәм аның аңы үзе кирәк дип тапмаган информацияне үткәрмәү өчен көрәшә. Бу организмның инстинктив саклану үзенчәлеге һәм аның өчен бала гаепле түгел. Менә шундый шартларда аңа нинди дә булса белем бирергә омтылу гадәттән тыш авыр нәрсә. Шуңа күрә укыту методикасында баланы кызыксындыру ысуллары булырга тиеш.   Татар теле укыту бүген без укыган чордагыдан әллә ни ерак китмәгән. Ул бары тик укытучылар үзләре дә аңламаслык дәрәҗәдә катлаулы һәм буталчык булып кына калган. Рус телле балалар өчен чыгарылган татар теле дәреслекләренә күз салыгыз. Татарча юньләп сөйләшергә дә өйрәнмәгән балага грамматика, фонетика, синтаксис һәм тагын әллә нинди бүлекләрнең нечкәлекләрен өйрәтүнең нәтиҗәсе булырмы икән? Бәлки, ул татар теле һәм әдәбияте дәресләреннән филология факультетының мәктәптәге филиалы ясарга кирәкмидер? Әллә без сигезенче класс баласыннан фәннәр кандидаты ясарга җыенабызмы?   Әлбәттә, рус теле дәреслекләре дә шул чамарак корылган, чит ил телләренеке дә. Ләкин кайсыгыз мәктәптән, әйтик, инглизчә яхшы сөйләшергә өйрәнеп чыкты? Һәрхәлдә, мин өйрәнә алмадым. Әгәр көнкүрештә кирәге чыкмаса, мәктәптә өйрәнгән рус теле белемем дә ике җөмлә төзүдән ары китмәс иде. Димәк, ул дәреслекләр – түлсез...   Әдәбият укыту   Мәктәпләрдә татар тарихы укытыламы? Әгәр ул тиешле дәрәҗәдә укытылмый икән, укучы бала татар ханнарына кагылышлы әсәрләрне ничек аңларга тиеш? Беренче һәм икенче Бөтендөнья сугышлары яки коммунизм чоры турында тиешенчә мәгълүматы булмаган укучы ул чорда иҗат ителгән әсәрләрне аңлый аламы? Ә бит укытабыз.   Балада кызыксындыру уяту өчен, бәлки, иң башта бүгенге чорның кызыклы әсәрләрен тәкъдим итәргәдер? Шуннан соң гына тарихка күчәргә, тирәнгәрәк керергә. Югыйсә, үзебез дә кайберсен сүзлексез аңлый алмаган катлаулы әсәрләр белән баланың котын алабыз да: «Ник алар әдәбияткә тартылмый?» – дип аптырыйбыз.   Мәктәп балалары белән очрашуга барасың да... Укытучы мактый инде, ихлас күңелдән йә кунагының күңелен күрергә теләп: «Менә шундый әсәрләр иҗат иткән, бик күренекле язучы. Аның китапларын тиз арада сатып алып бетерәләр, эзләп йөриләр...»   Өлкәнрәк сыйныфка җитеп аны‑моны аңлый башлаган укучы шок хәлендә кала. Чөнки аның бу язучы турында беренче ишетүе. «Карале, мин шулкадәр надан икәнмен бит», – дип уйлый торгандыр инде. Әдәбияттән яхшы нәтиҗәләргә ирешеп, үзе дә каләм тибрәткәннәре бигрәк тә.   Асылда, бар да гади генә: мәктәпләрдә әдәбият укытылмый, анда әдәбиятнең тарихы укытыла. (Кайбер беркатлырак балаларның «безнең әдәбият шушы икән» дип татар язучыларыннан бөтенләй гайрәте чиккән очракларны да беләм.) Һәм мәктәп балалары, гадәттә, бүгенге татар әдәбиятен бөтенләй диярлек белми. Ә ник белергә тиеш? «Нинди татар язучыларын беләсең?» – дип беркем дә сорамаячак ич.   Укытучы нинди хәлдә?   Аның хезмәт хакы дәресләр саны һәм категориягә карап билгеләнә. Беренче карашка, бу начар түгел кебек. Укытучыга һәрвакыт үсештә булырга, төрле чараларда катнашырга стимул биреп торырга тиеш кебек. Категориясен күтәрергә теләгән укытучы ачык дәресләр үткәрә, мәкаләләр яза, конкурсларда катнаша һ.б.   Әмма, асылда, аз гына башкачарак килеп чыга. «Ачык дәрес» дигән нәрсәнең гадидән-гади бер спектакль икәне беркемгә дә сер түгел инде. Берничә сәгать буе «репетиция» ясаганнан соң, укучылар яхшы үзләштергән темага багышланган дәрескә җитәкчелек вәкилләре чакырыла һәм укытучының алдан әзерләнгән сорауларына алдан әзерләнгән укучылар җавап бирә. Әгәр җитәкчелек белән укытучының мөнәсәбәте яхшы икән, бу эш исәпкә алына, начар икән – сабыр итәргә кушалар.   Конкурсларда катнашу да – шул чама... Син укыткан бала, әйтик, республика күләмендәге конкурста җиңеп чыга икән – бу вакыйга. Һәм шуның хакына укытучы, дөньясын онытып, берәр баланы бәйгегә әзерли башлый. Әгәр бәйге шартлары мөмкинлек бирә икән, кайбер биремнәрне бала урынына үзе эшли, әйтик, сочинение яза, презентация ясый һ.б. Нәтиҗәдә, ул башка балалар турында оныта. Өстәвенә, җитәкчелек белән мөнәсәбәтләрне җайлау өчен, «вак-төяк» кәгазь эшләрен дә башкарырга мәҗбүр. Ә кайвакыт бу вак-төякләр аңа төп эшен эшләргә дә ирек бирми башлый...   Монда укытучыны намуссызлыкта гаепләп булмый. Балаларына тиешле дәрәҗәдә белем биреп, һәркайсының уңай үзгәрешенә ирешергә теләсә, ул гомере буена түбән разрядлы булып йөреячәк. Һәрхәлдә, мәктәпкә иң изге уйлар белән аяк баскан идеалистларга да дүрт‑биш елдан «акыл керә». Җыеп әйткәндә, бүген укытучы шундый шартларга куелган: балаларның белеме турында уйласа – ул акчасыз кала, акча турында уйласа – балаларга белем бирә алмый. Ачка акча кадерлерәк...   Шулай да...   Уку-укыту эшләре турында артык озак сөйлисем килми. Әмма бер вакыйга... Казанның бер көллиятенә килгән беренче курс студентларының белем дәрәҗәләрен чамаларга теләп, укытучы бер сорау бирә. Һәм ун минут чамасы уйлап та теге балаларның берсе дә әлеге сорауга дөрес җавап таба алмый. Югыйсә, гади сорау инде: «Рус алфавитында ничә хәреф бар?»   Фейсбуктагы бер постында Матбугат.ру җитәкчесе Данил Сәфәров журналист вазифасына эшкә дип килүче бер кызның «Җир кояш тирәли әйләнәме, әллә кояш җир тирәлиме?», «Татарстанда ничә район бар?» кебек сорауларга дөрес җавап бирә алмавы турында язган иде.   Әлбәттә, укучыларыбызның әдәбият, тел өлкәсендә генә белемнәре сай булса, бу бик авыр һәм үкенечле тоелыр һәм «татар бетә» дигән газаплы уйларга этәрер иде. Ә болай... «Аллага шөкер, укучыларыбыз бер татар теленнән генә түгел, ә бар яклап та надан икән»,  – дип сөенергә мөмкинлек бар. Шөкер итеп яшәүгә ни җитә инде... Марат КӘБИРОВ | (полный текст новости)

  • 2014-11-19 11:44 Рафаэль Вәлиев: Тарихи мирасны "кара угрылар"дан саклау өчен халыкның да ярдәме кирәк
    19.11.2014 Җәмгыять Татарстанда тарихи мирасны "кара угрылар"дан саклау юллары турында тарихчы, профессор Рафаэль Вәлиев белән сөйләштек. Күптән түгел Русиядә яңа канун гамәлгә керде. Моңа кадәр тарихи мирасны талаучы “кара угрылар” 2-3 мең сум штраф белән генә котылса, хәзер инде 500 меңгә кадәр җәза алачак. Тарихи-архитектура һәйкәлләре белән мактанырлык Татарстанда бүген вазгыять ничегрәк тора? Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты проректоры, профессор, тарихчы Рафаэль Вәлиев белән әнә шул хакта сөйләштек. – Рафаэль әфәнде, күптән түгел Казанда археологларның Бөтенрусия конференциясе булып узды. Әмма аңа карап кына “кара археология”гә нокта куелмый. Бервакыт сез, республикада җиде мең тарихи мирас исәпләнә һәм шуның биш меңе археологик мирас булып тора, дигән идегез. Бу – бик зур сан. Һәм шушы археологик урыннар күп кенә җинаять эшләренә сәбәп булып тора. Әйтик, ике ел эчендә Татарстанда ун җинаять эше кузгатылган. Шуның икесе Чистай районында иде. Әмма шушы җинаять кылучыларны җәзага тартмадылар, елларча сузылган мәхкәмә карарырының нәтиҗәләре хакында ишетелмәде.   ​– Башка төбәкләр белән чагыштырганда, безнең җирлектә биш мең археологик мирасның булуы – ул бик зур сан. Моңа шәһәрлекләр, авыллар, табылдыклар да керә. Борынгы шәһәр һәм авылларның саны өч меңнән артып китә. Әлбәттә, бу – Татарстанның бик зур байлыгы. Чөнки борынгы тарихны без археологик һәйкәлләр аша гына өйрәнә алабыз. Соңгы елларда республикада әлеге өлкәдә бик күп эшләр эшләнелә. Әйтик, Кирмәндә казынулар булмаса, Казанның меңьеллыгы турында сөйли дә алмаган булыр идек. Быел Болгар тыюлыгы ЮНЕСКО га керде. Әлеге тарихи җирлектә 150 ел инде археологик казынулар алып барыла. Соңгы елларда алар тагын да күбәйде. Әле безнең районнарда, авылларда да археологик мираслар бар. Аларның барысы да диярлек администрация карамагына кертелгән. Шуны әйтәсе килә, соңгы ун ел эчендә авыл-район җирлекләрендә “кара археологлар” күбәйде. Мин аларны археологлар дип атамас идем, “кара угрылар”, бурлар дип әйтү аларга күбрәк туры килә кебек. Чөнки археолог булу өчен укырга, аспирантура тәмамларга, диссертация якларга кирәк. Менә шушы кара угрыларны милиция хезмәткәрләре еш тоткарлый.Ләкин боларга җәза бирүнең бернинди дә кануны юк, аларның металл табу җайланмаларын тартып алалар, ике-өч мең сум штраф түләтәләр дә, аннан җибәрәләр иде. Әмма күптән түгел яңа канун чыкты һәм гамәлгә керә башлады. Хәзер кара угрылар 400-500 мең сум күләмендә штраф түләячәк. Археологик һәйкәлләрнең барысы да шәһәр уртасында түгел бит. Күбесе япан кырда урнашкан. Металл табу җайланмалары белән киләләр дә кеше күзеннән ерак кырлардан бөтен байлыкны җыеп алып китәләр. Бөтен гаепне хөкүмәткә генә аударып калдыру да дөрес түгел, тарихи мираска халык үзе дә битараф булмаска тиеш. Үзебезнең байлыкны үзебез сакламасак, аны кем саклар?   – Бүген кара угрылар арасында әнә шул 400-500 мең сум штрафны түләүче бармы?   – Бүгенге көндә административ кына түгел, җинаять кодексы буенча да җәза бирелергә тиеш. Унлап җинаять эше ачылган, тиешле җәзасы күрелмәгән, дибез. Юристлар эшләгәндә, ниндидер нәтиҗә булсын өчен хокукый бәя бирү мөһим. Шуның өчен табылдыкларга юридик яктан бәяләрне дөрес бирергә кирәк. Бу эштә мәдәни мирасны саклаучы белегчләр, археологлар катнашырга тиеш. Шул вакытта гына ниндидер нәтиҗә турында сөйләргә мөмкин һәм тиешле җәзага тарта аласың. Егерме ел элек безнең тарихи-архитектура һәйкәлләре белән шундый ук хәл булды. Әмма анда да ниндидер үзгәрешләр булды дип әйтә алмыйм. Ваталар, җимерәләр, ләкин сүз әйтүче юк иде. Бүген исә тарихи-архитектура һәйкәлләрен алай ук җимермиләр. Аның белән прокуратура, эчке эшләр министрлыгы, гомумән, хөкүмәт шөгыльләнә башлады.   – Кара угрыларның махсус сайтлары бар. Чит илләрдә тарихи мирас читкә чыкмый, музейлар кара угрыларның табылдыкларын үзләре сатып ала. Нигә шул ысулны безгә дә кертмәскә әле?   – Русиядә “Тарихи табылдыклар башка илләргә таралырга тиеш түгел” дигән канун бар. XX гасырның башында Русия империясенең андый кануны булмаган. Бу хакта күп сөйләгәннәр, ә 90нчы елларда Русиядә әлеге канун гамәлгә керә башлады. Бүген табылдыкларны җиңел генә чит илләргә алып чыга алмыйсың. Ниндидер күргәзмәләр үткәргәндә, махсус рөхсәт алып кына чыгарып була аларны. Ләкин Русия җирлегендә угрылар табылдыкларны рәхәтләнеп сата. Ничек аңа киртә куярга? Монда күп чаралар күрергә кирәк.   – Чит илләргә дә саталармы?   – Чит илләргә яшерен рәвештә чыгаралар, әлбәттә. Ә чыгарырга ярамый, таможня хезмәткәрләре туктатырга, җинаять эшләре кузгатылырга тиеш.   – Күптән түгел Төркиядә Лидия патшалыгының тарихи-архитектура һәйкәлләрен карап кайттым. Зур кыяларда патшаларның каберләре күмелгән. Менә шундагы тарихчылар: "Биредәге байлыкны талаучы кара угрылар шулкадәр күп. Аларны тыя алмыйбыз. Күбрәк кич белән талыйлар", - дигән иде. Димәк, чит илләрдә дә шул ук вазгыять хөкем сөрә.   – Тагын бер кат әйтәм, монда халыкның катнашуы кирәк. Тарихи байлыкларга ихтирамы булмаса, тарихи-архитектура һәйкәлләрен саклау мөмкин түгел. Тагын бер мөһим якка тукталам: Куйбышев, Түбән Кама сусаклагычында су күтәрелгәч, шактый гына һәйкәлләр су астында калды. Без анда һәйкәлләр калмаган дип уйлаган идек. Алтын Урда чорындагы шәһәрлекләр кайчандыр су астында калган иде. Һәм без әлеге каланың бозылмыйча саклануына шаккаттык. Су юып киткәннән соң да шактый гына археологик казылмалар табылды. Әйтик, Спасс районында Семеновка дигән бер урын бар. Ул бер утрау шикелле җир. Су киткәннән соң анда археологик казу эшләре алып барырга да кирәкми. Барлык тарихи байлык ялтырап ята. Минем диссертация темасы Болгар, Алтын Урда чорына караган акчалар турында иде. Менә шул җирләрне тикшереп йөргәндә, яр буенда акчалар, кыйммәтле бизәнү әйберләре күрергә туры килде. Андый урыннарны да һәрдаим күзәтеп торырга һәм табылдыкларын музейларга тапшырырга кирәк.   – Рафаэль әфәнде, бүген Биләр тыюлыгының бары тик бер проценты гына археологлар тарафыннан тикшерелгән. Бу бик аз бит инде. Сәбәбе нәрсәдә? Дәүләттән акча бүлеп бирелмиме, әллә Биләр белән тарихчылар кызыксынмыймы, әллә инде кара археологларның тарихи мирасны урлап бетергәнен көтәбезме?   – Болгар тыюлыгы ЮНЕСКО исемлегенә кергәндә, егерме илдән килгән илчеләр тарихи җирлекнең ничә проценты тикшерелгәнен сораган иде. Без, өч процент казу эшләре башкарылган, дип җавап бирдек. Алар шатландылар. Нигә? Чөнки бу байлыклар – җирдә һәм алар ничек бар шул килеш сакланганнар. Археологик казу эшләре үткәрелергә тиеш, әлбәттә. Ләкин бүгенге көндә яңа ысуллар бар. Шул ук геофизик, космик ысулларны да эшкә җигәргә кирәк. Безнең республикада Болгар, Биләр турында махсус программалар бар. Бүген археологик эшләрне яңа ысуллар белән үткәрергә кирәк. Тарихи һәйкәлләр бик күп, шуның өчен бөтенесен бер вакытта өйрәнеп бетереп булмый. Аңа вакыт кирәк.   – Болгар тыюлыгы ЮНЕСКО исемлегенә кергәнче, археологик казылмаларга шактый гына дәгъва белдерделәр. Казылмалар ачык түгел, бетон белән күмелгән. Археологлар казый, ә тарихчылар күмдерә, дип әйтүчеләр дә күп иде. Мондый аңлашылмаучанлык, чыннан да, булдымы? Археологик казылмаларга яңа ысул белән үзгәрешләр кердеме?   – Болгар тыюлыгы ЮНЕСКО исемлегенә керер алдыннан шактый күп эшләр үткәрелде. Монда бит археологик казылмалар гына түгел, консервация, реставрация эшләре дә бар. 50-60нчы елларда казылмаларны бетон, цемент белән каплап кую каралган иде. ЮНЕСКО исемлегенә керер өчен аларның барысын да алырга туры килде. Чөнки аның урынына тарихи ташларны консервацияләделәр. Бүген археологик казылмалар Бөтендөнья мирасны саклау конвенциясе буенча консервацияләнә, реставрация ысуллары буенча эшләнелә. Әлбәттә, бу эшне дәвам итәргә кирәк. Алсу ХӘСӘНОВА | 18.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-19 11:44 "Татар суперпиласы" ВИДЕОсы рус интернетын яулый
    19.11.2014 Юмор Татарларның ничек утын кисүләре турындагы мәзәк видео татар яшьләре арасында телефоннан-телефонга йөреп чыкканнан соң рус интернетын яулый башлады. Шушы көннәрдә аны бик популяр "Фишки.нет" сайтына элгәннәр. Ролик астындагы комментарийлар кызык: Кемдер татарларның юмор хисенә соклана, икенчеләр казах теле белән охшашлык таба, ә өченче берәү роликтагы егетләрне "Тимуровцы-Бадрутдиновцы" дип атаган. Ролик "Фишки.нет" сайтында. Бу видео кайсы районда, ничек төшерелгән, кем белә?  --- --- | 19.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-19 05:47 Марат Башаров хатынының шәрә ФОТОлары интернетта шау-шу куптарды
    18.11.2014 Шоу-бизнес Екатерина Архарованың чишенеп төшкән фотолары интернетта таралды. Ул озак еллар дәвамында Италиядә яшәгән һәм эшләгән. Популяр итальян басмасында аның эротик фотолары Катя Копнина исеме белән чыгып килгән. Әлеге фотолар Марат Башаров хатынын кыйнаган дигән җәнҗалдан соң, киң җәмәгатьчелеккә билгеле булды. Марат үзенең хатыны турында мондый тарихны белмәгән булган. Хәер, хатыныңңың эротикада төшүе аны кыйнарга сәбәп була алмый.                       . --- --- | 18.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-19 05:47 Практикант кыз бала тудыру йортында селфи төшергән (ФОТО)
    18.11.2014 Җәмгыять Казанның 3 санлы бала тудыру йортында эшләүче кыз яңа туган сабый белән фотога төшеп социаль челтәргә урнаштырган. Интернетта утыручылар арасында әлеге фото шау-шу куптарды һәм алар кызны җаваплылыкка тартырга кирәк дигән фикер белдерде. Күпмедер вакыттан соң әлеге фотографияне кыз микроблогыннан алып аткан. Кайбер мәгълүматларга караганда, практикант кыз үз туганы белән фотога төшкән.   | 18.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-19 05:47 Гүзәлем: «Мин Салаватны аерып алмадым»
    18.11.2014 Шоу-бизнес Беренче карашка журнал тышлыкларындагы кызларга охшап торса да, курчак кебек матур, мөлаем Гүзәлем бик тә нечкә күңелле, бераз гына иркә, ачык йөзле һәм киң күңелле. Җырчы ире Салават Миңнеханов белән тормыш коруларына да бер ел тулып узды. Яшь килен белән каенана арасындагы мөнәсәбәтләрне, яшь гаиләдәге серләрнең кайберләрен Гүзәлем безгә дә чиште. «Болай иртә кияүгә чыгармын дип уйламаган идем...»  Мин 24-25 яшьләрдә генә кияүгә чыгам дип уйлап йөрдем. Өйләнешергә тәкъдим булгач та, бу адымны ясарга миңа иртә түгелме соң әле дигән уйлар да килде башыма. Минем өчен бик тә көтелмәгән хәл булды бу. Салават миннән шактый ук олы, 13 яшь аерма уен эш түгел. Шулай да аның кебек егетләрне башка очрата алмамын дидем дә тәвәккәлләдем. Өстәвенә, безнең хисләребез, мәхәббәтебез дә җаваплы иде.   Әни белән дә киңәшләшкәч, 20 яшемдә кияүгә чыктым да куйдым!   Салаватны мин бала чактан ук беләм. Икебез дә Азнакайдан, бер үк мәдәният йортына йөрдек. Әти-әнием дә булачак кияүләрен белә иде. Дөрес, баштан яшь аермасы турында сүзләр, сораулар булгалады. «Син аны чынлап та яратасыңмы соң?» дигән сораулар да ишеткәләдем, чөнки безнең очрашу турында әти-әнием белмәде. Дөресрәге, безнең алай очрашып, чәчәкләр бирешеп йөргәнебез дә булмады. Бу барысы да ничектер эш процессы вакытында туган мәхәббәт хисләре.   Әти безнең кушылуыбызга бер дә гаҗәпләнмәде. Без гел бергә булгач, моның шулай булачагын алдан ук белгән идем инде мин, диде. Әти белән тормыш иптәшем элек тә бергә эшләгән булганнар.   Булачак иремнең миңа кадәр ун ел йөргән кызы бар иде, шуңа да мин Салаватка якын килмәскә, аларның арасына кермәскә тырыштым. Мин аны ул кыздан аерып алмадым. Бар да, әйткәнемчә, үзеннән-үзе килеп чыкты һәм, нәтиҗәдә, ул миңа тәкъдим ясады.   «Салават әтиемә охшаган»   Салават белән якыннан аралашмаганда, ни өчендер ул миңа бик эре, тәкәббер сыман тоела иде. Аның янына да якын килеп булмый, якынаю өчен ниндидер юллар табарга кирәктер дип уйлый идем мин. Ә аны якынрак белә башлагач, фикерем бөтенләй үзгәрде.   Ирем әтиемә бик охшаган. Ул һәрвакыт кайгыртып, борчылып, карап кына тора. Бергә тора башлаганыбызга бер ел тулып узды һәм минем барлык эшләремне дә ул эшли сыман тоела миңа. Кибеткә дә ул бара, кирәк икән, ашарга да пешерә, иҗатымны да аннан башка күз алдыма да китерә алмыйм.   Бер яктан, үземнең дә мөстәкыйль буласым, нәрсәдер башкарасым килә. Икенче яктан, кайгыртуны тою рәхәт, күңелле.   Безнең бер генә тапкыр да ачуланышканыбыз булмады һәм яшь арасы бөтенләй дә сизелми диярлек. Әллә мин аның яшендәгеләр кебек фикер йөртәм, әллә инде ул һаман да минем кебек яшь күңелле булып кала белә... Иҗади сорауларга килгәндә, ул бик кырыс һәм һәр нәрсәне озак итеп уйлап эш итә торган кеше.   «Болгар радиосы»нда оештырылган «Парлы шоу» тапшыруын алып бару да безнең мөнәсәбәтләргә ярдәм иткәндер дип саныйм. Ир белән үзеңне ничек тотарга, тормыштагы мәсьәләләргә ничек карарга, ничек чишәргә...   Атна саен синең тапшыруга ниндидер яңа пар килә һәм син аларның гаиләләренә, тормышларына анализ ясыйсың. Аларга карап сөенәсең. Кайчагында иң бәхетле мизгелләрегез хакында сөйлә әле дип сораганда, алар ничектер бер-берсенә тагын да якыная, мөлаемлерәк, назлырак карый башлый кебек тоела. Бу карашларны күреп, үзең дә рәхәтлек аласың.   Иремнең әти-әнисенең дә яшь арасы 12 яшь, Салаватның әтисе 35 яшендә өйләнгән (әтисе дә уртанчы малай). Шуңа улларының яшьрәк кызга һәм соңрак өйләнүләре аларда ниндидер борчу тудырмагандыр дип уйлыйм.   Булачак иремнең әти-әнисе янына танышырга баргач: «Улым, яхшылап уйладыгызмы?» – дип сорадылар. Чөнки Салаватның әти-әнисе дә безнең мөнәсәбәтләр хакында шул көнне генә белде, шикле булып тоелгандыр инде, күрәсең...   Минем нинди гаиләдән, кем булуымны булачак әти-әнием белә иде инде.   Каенана белән йолдызлык буенча без икебез дә арыслан. Икебез дә игътибар үзәгендә, лидер булырга омтылабыз. Каенанам белән мөнәсәбәтләребез бик әйбәт. Бүләкләр бирергә яратабыз. Моның өчен безгә ниндидер сәбәп тә кирәк түгел. Ул минем өчен якын кеше. Каенанамны Зөлхия әни дип мин беренче көнне үк әйтә башладым.   Алар үз өйләре белән ике катлы йортта яши. Аны җыештырып чыгару да бик җиңел түгел. Шуңа да, кайткач, аларга ярдәм итәргә, җыештырырга булышырга тырышам.   Тормыш иптәшем бакчада эшләргә бөтенләй дә яратмый. Әмма минем әниләргә гел ярдәм итәргә тырыша.   Әни дә иремне бик хөрмәт итә. Ул әнигә хәтта туган көненә ял итәргә юллама да бүләк итте. Әнигә бу бик күңелле булды, әлбәттә! Әби-бабайлар да кияүләрен «Салаватчик» дип кенә торалар!   Кияүгә чыккач, мин бик күп нәрсәгә өйрәндем, аеруча да аш-су өлкәсендә...   Салаватны романтик дип әйтә алмас идем. Ниндидер вак-төяк сюрпризлар ясау, назлы «смс»лар язу кебек нәрсәләр белән шөгыльләнми. Ул зур, кирәкле, кыйммәтле бүләкләр ясарга һәм, әлбәттә инде, үзе сайлап төзегән оригиналь чәчәк бәйләме бүләк итәргә ярата.     Иремнең тагын бер өстен ягы – ул мине һәр иртә үбеп уята. Шуңа да гел яхшы кәеф белән уянам. Үзенә дә тәмле әйберләр пешереп сыйлыйсы, матур сүзләр генә әйтеп торасы килә. Мин бу ысулны барлык ирләргә дә киңәш итәр идем.   Минем өчен беренче урында ул – гаилә. Иҗат исә минем өчен ул − икенче урында. Ялгыз гына каядыр барганым да, чыгыш ясаганым да юк.   «Дүрт мең сумга эшләп йөрдем»   Мин сәүдә-сәнәгать техникумын тәмамладым, чөнки анда белемне югары уку йортына караганда күбрәк бирәләр диделәр. Шулай булып чыкты да. Мин хәзер югары уку йортында белем алам һәм техникумда биргән биремнәр белән, монда биргән белемнәр бик нык аерылганын сизәм.   Әни минем үзе дә иҗади кеше. Студент чагында ул Гөлдания Хәйруллина, Салават Фәтхетдиновларның иҗат төркемендә җырлап та йөргән әле. Шуңа да иҗат белән шөгыльләнүемә ул каршы булмады.   Бу юлга кереп китәрмен дип уйламадым да, чөнки әти-әнием киңәше буенча, мин икътисадчы белеме алдым. Шулай килеп чыкты, бу өлкәдә эшләү миңа бөтенләй дә ошамады һәм мин Әлмәт мәдәният идарәсендә эшли башладым. Аның хезмәт хакы дүрт меңгә дә тулмый иде.   Булачак ирем дә Азнакайда эшли иде, ул да эшеннән китеп, Казанга кайтты. Шуннан бирле диярлек аерылышканыбыз юк. Аның белән без һәрвакыт гел бергә.   Сәхнәдән китсәм дә, булачак эшем сәнгать яки шоу-бизнес белән бәйле булачагын тәгаен беләм. Икътисад буенча алган белемем дә комачау итмәс дип уйлыйм, чөнки хәзер бар нәрсә дә акчага бәйләнгән. Киләчәктә үземне җитәкче буларак күрәм, чөнки әйткәнемчә, лидер булырга яратам. Дөрес, моның өчен бик күп тырышасы була инде. Хатын-кыз эш турында гына уйламаска, гаиләсен дә онытмаска тиеш дип саныйм.   «Клипта самолетлар ярыша»   «Ай-һай карашларың» җырына клип төшердек. Минем күзлектән чыгып караганда, ул бик үзенчәлекле килеп чыкты. Анда без очкычлар, дөресрәге, ике очучының күктәге мөнәсәбәтләрен күрсәтергә уйладык.   Тиздән минем тагын бер зур хыялым тормышка ашачак. Шул ук исемдәге альбом чыгарга тора. Ул инде әзер диярлек. Анда 12 җыр кергән һәм тамашачыларыма тагын бер бүләк – ике җырның «минусовкасы».   Моңа кадәр җырларның «минусовкасы»н бер дә биргәнем юк иде, бәлки иртәрәк булгандыр.   Ике ел эчендә яздырылган җырларны күптән туплаган идем инде. Күптән түгел әниләргә багышланган җыр яздырдым, шул җырны репертуарымда барлыкка килүен көтеп тордым. Ул җырдан башка альбом тулы булмас төсле иде.   «Ай-һай карашларың» альбомында «Шәһри Казан» газетасының, «Татар радиосы» джингалында, «Мәйдан» телеканалында реклама ролигында уйнаучы көйләрне ишетергә мөмкин. Гомумән, тамашачылар яратып кабул иткән җырлар урын алган анда.   Иҗаттагы тагын бер яңалык – концертка әзерләнәбез. Хәзер костюмнар, биюләр белән эш алып барабыз. Тиздән булачак «Болгар радиосы» «Милли музыка премиясе»нә дә ныклап әзерләнәм. Анда мин «Телисеңме?» җыры белән катнашачакмын.   Лилия ЛОКМАНОВА | 18.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Мәгариф системасы: совет чоры һәм хәзерге заман
    17.11.2014 Мәгариф “Бу химия фәне миңа нәрсәгә кирәк инде? Минем бит химик буласым юк!” Әнә шундыйрак фикерләрне мәктәп укучыларыннан еш ишетергә мөмкин. Безнең мәктәпләрдә кирәкмәгән фәннәргә зур игътибар бирелә. Балаларны тормыш итәргә өйрәтмиләр дигән “ташлар” Россия мәгарифе бакчасына еш атыла. Чыннан да, Россия мәктәпләрендә инсанның киләчәгенә бернинди йогынты ясамый торган фәннәр укытыламы яисә шәхес тәрбияләүдә боларның барысы да кирәкме соң?   Безнең мәгарифнең тәҗрибә мәйданын хәтерләтүе инде беркемгә дә сер түгел. Теге яки бу илнең белем бирү алымнарын Татарстан мәктәпләрендә дә куллану табигый күренешкә әверелеп бара. Совет мәктәбе чорындагы астрономия укытылмый, зоология, ботаника фәннәрен берләштереп биология генә керә башлаган. Сызым дәресләре менә бетәм-менә бетәм дип кенә калды. Ул резерв дәрес буларак кына керә. Тарих дәресләре дә кыскартылган. Ә менә җәмгыять белеменә игътибар арткан. Дүртенче сыйныфтан этика, дин нигезләре өстәлгән...   Ә бит совет чорындагы белем бирү системасын күпләр сагынып искә ала. Җиһанда беренчеләрдән булып Җир шарын әйләнеп чыккан ил вәкилләре буларак, бездә, чыннан да, төпле белем бирелгән дияргә хакыбыз бардыр. Совет чорындагы укытучыларның абруе хакында әйтеп тә торасы юк. Укытучы икенче әни яки әти кебек булды. Фәннәр нигезле һәм эзлекле рәвештә укытылды. Тәрбия җәһәтеннән, мәктәп әти-әнине мөмкин кадәр укыту мәшәкатеннән арындыруга йөз тотса да, җыелышларда уртак тел табарга омтылу, мөгаллим белән мәктәпнең бер сүздә булуына омтылыш бар иде. Ә хәзер шундый фикер туа ки, балаң саный, укый-яза белсә генә мәктәпкә кабул итәргә мөмкиннәр. Мөгаллимнең аны укытып, “кара эш эшләп” чиләнәсе килмидер кебек. Рәсемен ясап бир, шигырен ятлат, реферат, портфолиосын компьютерда җый,  имтиханга әзерлә, репетитор яллыйсыңмы, үзең өйрәтәсеңме – анысы ата-ана хәсрәте...   Хакыйкать бәхәстә туа, ди. Әйдәгез, үзара фикер алышыйк, уйланыйк әле мәгарифебез турында. Башкаларга күз салыйк.   АКШка күчеп киткән милләттәшебез Динә Харисова андагы белем бирү системасын түбәндәгечә тасвирлады:   - Америкада мәктәпләр өч баскычка бүленә. Башлангыч мәктәпкә балалар 5 яшьтән бара. Киндергарден сыйныфы бездәге әзерлек төркеме кебегрәк. Монда алар хәреф танырга, санарга өйрәнә, бераз уку-язу күнекмәләре ала. Ә аннан соң, беренче сыйныфка баралар һәм бишенчегә кадәр укыйлар (кайбер штатларда 6 сыйныфка кадәр).   Һәр ел саен - яңа сыйныф, яңа укытучы. Ягъни ел саен дусларың алмаша, дигән сүз. Укытучы бер сыйныфны гына укыта. Педагогик институтны тәмамлаганда ук инде алар нинди классларны укытачакларын белә. Минемчә, моның тискәре ягы шунда: 6-7 яшьлек сабыйлар өчен ел саен сыйныфташларны һәм укытучыны алыштыру, үзгәрешләргә күнегү читенрәк.   Башлангыч мәктәптә күбрәк уеннарга игътибар бирелә. Укучылар елына 2-3 спектакль куя. Бер урында гына утырмыйча, экскурсияләргә йөри, җәмгыятьтә яшәргә өйрәнә. Укучыларның сәләте буенча классларга бүлү дискриминация санала! Аларның нәрсәгә маһир, сәләхиятле булуын дәрес барышында ачыклыйлар. Балалар һәммәсе дә түгәрәк өстәл янында тезелеп утыра. Укытучы исә һәр төркемгә аерым биремнәр бирә.   Ә аннан соң - урта мәктәп. Анысына 6-8 сыйныф укучылары йөри. Биредә уеннар, озын тәнәфесләр юк, парта артында утырып фән нигезләрен үзләштерәләр. Балалар мәйданчыгы булмаса да, стадионы бар.   Соңгы баскыч - 9-11 сыйныф. Монда инде укучылар, югары уку йортларындагы шикелле, өйрәнергә теләгән фәннәрен, мөгаллимнәрен үзләре сайлап ала. Тугызынчыда биологияне сайласаң, тарихны унынчыга калдырырга мөмкин дигән сүз. Моның уңай ягы шунда ки: яшүсмерләр студент тормышына әзерләнә. Мондый укыту системасы булганда, алар мәктәпне ярты ел яки бер ел алдан да тәмамлый ала.   Шул ук вакытта тискәре ягын да билгеләп узыйк: мондый мәктәпләрдә бер сыйныфта балаларның саны 90-100гә кадәр җитә. Ә класс җитәкчеләре юк. Минемчә, бу яшьтә дә олыларның күз-колак булуы кирәк.   Америка мәктәпләрендә мөгаллим кешене яраталар, хөрмәт итәләр һәм тыңлыйлар. Укытучы олы кеше буларак түгел, ә дус сыманрак кабул ителә. Ул һәр баланың исемен белергә, аңа мөрәҗәгать иткәндә дә әти-әнисе яки бала теләгән исем белән дәшәргә тиеш (паспортта - бер, ә гамәлдә башка төрле исем булырга да мөмкин).   Россия белем йортларыннан аермалы буларак, Америка мәктәпләрендә бала үзен иркен хис итсен һәм тырышып укысын өчен, мөгаллим барысын да эшли. Балага кычкырырга, тавыш күтәрергә ярамый. Югыйсә, укытучыны эштән азат итәләр. Чынлыкта ничектер, анысын белмим, әмма укытучылар үзләренә йөкләнгән бурычны җиренә җиткереп үти.     Яшел Үзән районының Олы Шырдан авылы мәктәбендә менә инде 33 ел дәвамында (шуның соңгы 14 елы - директор вазифасында ) балаларга белем бирүче Миләүшә ханым Талипова һәр чорның үз өстенлекләре һәм тискәре яклары бар дип саный:   - Совет чоры мәгарифенең өстенлекле якларына килгәндә, беренчедән, ул чорда имтиханнар укытучы белән укучының турыдан-туры аралашуы рәвешендә уза иде, ә хәзер – БДИ, яки тест, яисә тулысы белән ятлау. Бу мәктәптә дә, югары уку йортларында да шулай. Бүген эзлеклелек җитеп бетми дип уйлыйм. Элек һәр сыйныфны тәмамлагач, төп фәннәрдән имтихан алына иде. Хәзер күбрәк тестка өстенлек бирелә бит. Совет мәктәпләрендә укучы башыннан финанслау дигән нәрсә юк иде. Ә хәзер - кеше саныннан финанслау, бу бигрәк тә балалар саны җитмәгән мәктәпләргә кагыла (авылда бер сыйныфта норма буенча 14 укучы булырга тиеш). Бу күренеш, үз чиратында, матди-техник базага суга.Тиешле базаның булмавы укытуның сыйфатына турыдан-туры йогынты ясый. Бүген вузларда акча түләп укуны бөтенләй аңламыйм, бюджет урыннары елдан-ел кими бара. Мөмкинлеге барлар укый, Аллаһы Тәгалә тарафыннан әллә нинди сәләт бирелеп тә, кесә ягы сай булганары читкә тибәрелә дигән сүз бит инде бу...   Бүгенге көндә башлангыч сыйныфларда тормыш иминлеге нигезләре аерым фән буларак укытылмый. Аның элементлары – әйләнә-тирә дөнья фәнендә, сызым элементлары исә геометрия, рәсем дәресләрендә өйрәнелә, чөнки рәсем 9 нчы сыйныфка кадәр укытыла. Беренче чиратта, рус теле, математика, физика, химия, инглиз теленә өстенлек бирергә кирәк дип уйлыйм. Калган фәннәрне өстәмә рәвештә дә өйрәтеп була.     Илгизәр Гыйльфанов 1960 елдан 2004 елга хәтле мәгариф өлкәсендә хезмәт куйган, укытучы, директор, мәгариф бүлеге башлыгы булып эшләгән:   – Шәхсән, без укыган чорларда мантыйк, психология дәресләре дә керә иде. Ләкин без аларны аңлап бетерми идек. Шуңадырмы, бу фәннәрне бетерделәр. Сызым дәресләре болай да аз, аны һич кенә дә мәктәп программасыннан алып ташларга ярамый. Без пединститутта физматта укыганда ике бүлек эшләде: беренчесендә физика һәм производство нигезләре укытылса, икенчесендә математиклар һәм сызым укытучылары әзерлиләр иде. Мин укыткан чорда да сызым атнага бер генә сәгать керде.   Бүгенге көндә мине бала тәрбияләүдә әти-әнинең роле борчый. Ата-ана укытучыга хәзер бөтенләй икенче төрле карый башлады. Безнең заманда мөгаллимнең абруе, дәрәҗәсе зур, аның белән киңәшәләр, укытучыларның еш кына баланың өенә килә торган гадәте бар иде.   Ә хәзер күбрәк телефон аша гына хәл итәләр. Мәктәптә балага шелтә белдерелсә, шундук укытучы янына “разборка”га чабалар... Хәзер бит тәрбия мәсьәләсендә дә, белем бирү мәсьәләсендә дә укытучыны гына гаепләп калдырырга тырышалар. Укыту-тәрбия процессы бер-берсеннән аерылмаска тиеш. Укытканда - тәрбияләргә, тәрбияләгәндә укытырга кирәк. Ә безнең бу төшенчәләр ничектер аерыла. Ата-ана укытучы белән аңлаша алмый да, баланың тәрбиясендә еш кына хилафлыклар килеп чыга. Балада “Минем әти-әни укытучылардан өстенрәк икән” дигән фикер туа. Бердәм дәүләт имтаханнары кертелгәч, балаларның үз-үзләренә кул салу очраклары күзәтелә башлады. Бу хактагы хәбәрләрне сирәк-мирәк ишетеп торабыз. Хәзер мәктәпләрдә психолог, социаль педагог вазифасы булдырыла. Менә аларның ролен үстерергә иде, чөнки бүгенге әти-әни баласын тәрбияли белми. Алар тормыш шартларын яхшыртуга, үз эшләренә вакытны күбрәк сарыф итә. Ә бала читтә кала. Ата-ана белән укытучы арасындагы өзеклекне бетерергә кирәк.   Мөршидә КЫЯМОВА --- | 17.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Биектау тавыгы «Лә илләһа иллә Аллаһы» дип язылган ике йомырка салган (ФОТО)
    17.11.2014 Могҗиза Тормышыбызда әкияттәге алтын йомырка салучы тавыклардан да кәттәрәкләре бар икән. Биектау районы Коркачык авылыннан Рузалия апа Мортазина әйтүенчә, аның күршеләрендә «изге» тавык яши. Корбан гаете көннәрендә кикрикле бикә кабыгына «Лә илләһа иллә Аллаһы» дип язылган ике йомырка салган. Корбан гаете көннәрендә Рузалия апа күршеләре Гөлчирә апага сәдака бирим дип кергән. Шулчак Гөлчирә апаның кызы Зөлфирә Рузалия апага хикмәтле йомыркаларны күрсәткән. Шуннан күршесе аларны мәдрәсә тәмамлаган Зөфәр исемле кешегә алып барган.   – Лә илләһа иллә Аллаһы дип язылган ич, – дигән ул.     Розалия апа күршеләре тавыгын «изге» ди   Рузалия апа, район газетасы журналистларына илтеп күрсәткәннән соң, йомыркаларны хуҗаларына кайтарган. Аларны күрергә теләп, бөтен эшебезне ташлап, без дә Коркачык якларына юл тоттык. Әмма Зөлфирә апалар йомыркаларны ашап бетерергә өлгергән икән инде. Ярый әле, Аллаһ мөһере сугылган хикмәтләр фотога эләгеп калган.   –  Ул йомыркаларны яшь тавык түгел, карт тавык салган, – диде Рузалия апа.   –  Каян беләсез соң? – дип гаҗәпләндем.   –  Зөлфирә кайсы тавыкның кая салганын белә ич инде. «Изге» тавык ул, суймагыз, үз үлеме белән үлсен, дидем.       Авыл халкын шаккатырган йомыркалар   Йомырка белән ботка пешмәгәч, һич югы изге тавыкның кыяфәтен күрергә теләп, Гөлчирә апаларга юл тоттык. Әмма Рузалия апа мине кисәтеп куйды: яше 80нән узган Гөлчирә апа да, гаиләдәге кечкенә балалары да чирли, шуңа да ишек ачмаулары ихтимал. Капкаларын шакысам да, кычкырып чакырсам да, кыңгырау төймәсенә баскаласам да, ишек ачучы да булмады, тәрәзәдә дә берәүнең дә нурлы йөзе күренмәде... Хәтта «изге» тавыкның кыткылдавын да ишетү насыйп булмады бит, ә!   Баксаң, изге тавыклар бездә генә түгел, башкортларда да бар икән. Өч ел элек Чакмагыш районында бер тавык «Аллаһ» дип гарәпчә язылган йомырка салган. Хуҗабикә Флүзә Гыйндуллина, гадәттәгечә, кетәклектә йомырка җыеп йөргәндә сәер язулысын күргәч, аны район имам хатибы Галим Шакировка күрсәткән. 2010 елда Корбан гаете алдыннан Башкортстанның Балтач районында тавык йомыркасында Аллаһ мөһеренә тап булганнар. Башкортларда «изге» тавыклар күбрәк булса да, безнекеләре әнә икешәрне сала.   «Казан нуры» мәчете имамы Алмаз хәзрәт Мөхлисов әйтүенчә, гарәпчә язулы йомырка искитәрлек күренеш түгел. – Йомырка – үзе үк могҗиза бит ул. Аллаһ Тәгалә гарәпчә язылган йомырканы күңел күзе күрмичә, маңгай күзе белән күрүчеләр өчен җибәрә торгандыр. Йомырканы да, аны салган тавыкны да изгеләштерергә кирәкми. Моны гадәти әйбер буларак кабул итәргә кирәк. Линар ЗАКИРОВ --- | 17.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Кемдер калыр барыбер сагынып... (ФОТО)
    17.11.2014 Мәдәният Каташ-Каран авылы Минзәлә елгасының Каран инеше дип аталучы уң кушылдыгы буенда, район үзәгеннән 8 чакрым ераклыкта урнашкан. 2002 елда халык санын 402 кеше (татарлар) тәшкил иткән. Халкы игенчелек, терлекчелек, умартачылык, вак кәсепчелек белән шөгыльләнә. Бездә тугызъеллык мәктәп, мәдәният йорты, китапханә, фельдшер-акушерлык пункты, өч кибет эшли. 1920 елга кадәр авылыбыз Уфа губернасы, Минзәлә өязе, Әлмәт-Мулла волосте составында тора. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә, 1922 елдан – Чаллы кантонында була. 1930 елның 10 августыннан – Сарман районы составында. 1971 елның җәендә әткәй яңа йорт җиткерде. Осталар килгәнчегә кадәр, искесен сүтеп, яңа нигезгә урын әзерләргә кирәк иде. Нияз абый сабакташ дусларын чакырды да, бер көтү егет, өмә ясап, без үскән агач өйне күз ачып йомган арада сүтеп-чәчеп, җир белән тигезләп тә куйдылар. Нәкъ шул елда Нияз абый, Сарман урта мәктәбен тәмамлап, документларын Казан университетының журналистика бүлегенә тапшырып кайтты. Әнкәйләрдән ишетеп белүемчә, аңа, райкомга чакырып, Мәскәүнең халык­ара мөнәсәбәтләр институтына барырга тәкъдим иткәннәр. Ул елда безнең районга ниндидер бер квота эләккән булган, һәм бу мөмкинлекне мәктәпне яхшы билгеләргә генә тәмамлаган, спортта да, җәмәгать эшләрендә дә активлык күрсәткән егеткә бирергә булганнар, күрәсең. Ләкин Нияз абый мәктәптә укыган чагында ук шагыйрь булып танылган, күңелендә милли хисләр дөрләп торган, ныклы бер кыйбла тапкан егет иде. «Мин үз халкыма хезмәт итәргә тиеш!» – дип әйткән ул шулчакта әнкәйгә. Әнкәй моңа сөенгән инде, әлбәттә, Мәскәү бик ерак булып тоела иде бит ул заманда. Һәм абый Казанга юл тотты.   Иске өйне сүтеп ташлагач, аңа керү имтиханнарына әзерләнерлек урын калмады. Хәер, күршебездәге мәктәптә урын җитәрлек анысы, әткәй дә, әнкәй дә шунда эшли, мәктәп безнең өчен туган йорт кебек иде. Ләкин абый, нишләптер, безнең бәрәңге бакчасына кыйгач кына урнашкан зиратка барып укып утырды. Зиратның безгә караган башында 1920 елларда ачлыктан, тифтан үлгән кешеләрне гомуми каберлек ясап җирләгән булганнар. Ул каберләр инде иңеп беткән, тигез чирәмлек хасил булган. Менә шул чирәмлекнең бер читендә карт кушкаен үсә иде. Абый шул каенның каерылган чатына сикереп менеп утыра да, китапка чума. Әйе, ул Казан университетына керергә зиратта әзерләнде, шул зираттан олы юлга чыкты һәм... тагын 36 елдан, 2007нең 13 август көнендә, шагыйрь Нияз Акмалның гәүдәсе шушы зиратка – мәңгелек йортына кайтып керде.   Бу зиратта тагын әле әткәебез Әхмәтрәшит Әкмәлетдин улы һәм әбекәй Бибимәчтүрә Гайфулла кызы да җирләнгән. Ә инде башка әби-бабайларыбызның асыл сөякләре аръяк урамы зиратында җиргә иңдерелгән.    Тик менә исеме безнең фамилиягә әверелгән Әкмәлетдин Афзалетдин улының (1884-1919) кабере билгесез. 1919 елда аны гражданнар сугышына алып китәләр. Әбекәебез Бибимәчтүрә Гайфулла кызы аны биш баласын куенына кысып озатып кала. Бу вакытта аларның иң олы кызлары Кәнделбанатка 8 яшь, ә төпчекләре Әхмәтрәшиткә нибары 6 ай була. Әткәй 1950 нче еллар башында атасының язмышына беркадәр ачыклык кертүгә ирешә. Авылның Нурәхмәт исемле аксакал карты озак еллар күңелендә саклап йөрткән серен сөйли аңа. Ул Әкмәлетдин бабай белән бергә хезмәт иткән. Бервакыт солдатлар арасында тиф авыруы котырына. Ике авылдаш Самарадагы лазаретка эләгәләр. Нурәхмәтнең хәле җиңелрәк булган, күрәсең, ул Әкмәлетдин яткан палатага кереп йөри. Бабайның хәле авырайганнан авырая бара. Соңгы керүендә аның урыны инде буш була. Монда өметсез дип табылган каты авыруларны дәвалап азапланмыйлар, лазарет янындагы чокырга чыгарып ташлыйлар икән. Нурәхмәт авылдашын эзләп, шул чокырлар тирәсендә йөри, җан биреп ыңгырашып яткан кешеләрне күрә, әмма Әкмәлетдинне таба алмый. Ничәмә-ничә буын мулла нәселенең бер асыл вәкиле булган гыйлем зат, биш бала атасы, ниндидер бер пычрак чокыр төбендә җан биргән. Безнең нәсел кешеләре, менә шушы җинаять өчен генә дә, боларга гомерләре буе ләгънәт укырга бурычлыдыр...   Безнең нәсел Каташ-Каран авылына XIX гасырның икенче яртысында килеп төпләнә. Халкының байтак өлешен башкорт сословиесендәге җирбиләүчеләр тәшкил иткән авыл шактый ук баеп киткән, һәм балаларына гыйлем-тәрбия бирү өчен укымышлы дин әһеле таләп ителгән, дип уйларга кирәк: күршедәге Бикмәт авылыннан бабабыз Афзалетдин Хәбибулла улын (1852-1897) мулла итеп чакырып китерәләр. Аның белән бергә бирегә энесе Гыйльфан да күченеп утыра (хәзерге вакытта Галиәсгар Камал исемендәге театр актрисасы Фәридә Сафинаның әбисе ягыннан нәсел тамырлары менә шул Гыйльфан бабайның Таҗетдин исемле улына барып тоташа).   Афзалетдин хәзрәт карамагындагы мәдрәсә шактый ук абруйлы уку йорты буларак таныла. Нәкъ шул елларда биредә атаклы шагыйрь Гали Чокрыйның да хәлфәлек иткәнлеге мәгълүм. Бу вакыйга Нияз Акмалның «Үзем турында үзем» дигән мәкаләсендә болай чагылыш таба:   «Дамир абый Гарифуллин­ның китапларын укучылар беләләрдер: авыллар тарихын, аерым шәхесләрнең шә­җәрәләрен өйрәнүдә соңгы еллар­да аннан да күп эшләүче юк.   Менә шушы Дамир абый Гари­фуллин, берникадәр вакыт үткәч, миңа хәбәр итә:   – Беләсеңме, мин Гали Чок­рыйның эзенә төштем бит, – ди.   – Ничек? Чыннан да, безнең якларда мөгаллимлек иткәнмени?! – дим мин, гаҗәпләнеп.   – Әйе, атаклы шагыйребез Гали Чокрый синең туган авылың Каташ-Каранда, синең Әкмәлетдин бабаңның атасы Афзалетдин мулла мәдрәсәсендә укыткан, – ди Дамир абый. Соңыннан ул моны, документлар белән раслап, матбугатта язып та чыкты.   Менә шундый хәлләр. Димәк, минем әткәмнең атасының атасы әдәбиятка бер дә битараф кеше булмаган, үз янына Гали Чокрый кебек зур шагыйрьләрне чакырган...»   Афзалетдин бабабызның җәмәгате Зөһрә әби дә зур гыйлемле остабикә буларак таныла, халыкның рәхмәтен һәм ихтирамын казанып яши. Шунысы да кызыклы: Әкмәлетдиннең энесе Әхмәтсәлим Афзалетдин улы күрше Азалак авылыннан нәкъ менә Зөһрә исемле кызга өйләнә. Әхмәтсәлим абзый гомеренең соңгы көннәренә кадәр авылда мулла булып торды, Зөһрәтти абыстай вазифасын башкарды. 1990 еллар башында салынган яңа мәчеткә, дини хисләр изелгән Совет заманында авылда иман нурын саклап калган шушы батыр йөрәкле хатын-кызның рухына багышлап, аның исеме бирелде. Бу инде аның каенанасы Зөһрә остабикәнең якты исемен дә мәңгеләштерү иде.   Сүз уңаенда әйтеп китим: Нияз Акмалның «Күгәрчен сөте» повестенда нәкъ менә шушы гаилә игътибар үзәгенә алынган. Мулла Әхмәтсәлим абзый һәм аның улы – колхозның партия оешмасы секретаре Әсгать Сәлимов бер йорт эчендә дуслыкта-татулыкта гомер иттеләр. Уникаль күренеш иде бу. Шушы хәл үз вакытында күп кенә шикаятьләргә дә сәбәпче булды. Әмма Әсгать абый, бернигә карап тормастан, «перспективасыз» дип табылган авылны саклап калу, үстерү өчен тырышты һәм морадына иреште. Аңа партия билеты шуның өчен генә кирәк булгандыр да әле. Заманалар үзгәргәч, ул, уллары Әхсән һәм Тәлгать белән бергәләп, мәчет салуда башлап йөрде, мәхәллә җитәкчеләренең берсе булды.   Шунысы да кызыклы: Афзалетдин бабайның мәгърифәтчелек эшен Совет елларында аның оныгы – безнең әткәебез Әхмәтрәшит Әкмәлетдин улы (1919-1984) дәвам иттерде. Ул хезмәт юлын 1939 елда Сарман урта мәктәбендә математика укытып башлый, 1940 елда армиягә алына, сугыштан кайткач, Кәүҗәк, Янурыс авыллары мәктәпләрендә директор булып эшли, 1960 еллар башында үзебезнең авылга кайта, Кала таудан чыгарылган таштан зур мәктәп салдыра. Әткәй озак еллар дәвамында шушы мәктәптә җитәкчелек итте. Ә инде 1990 елларда биредә аның улы – безнең олы абыебыз Әхмәтнәҗип Әхмәтрәшит улы (1948) директор булып эшләде.   Инде авылыбызның тарихына тукталыйк. «Татар энциклопедиясе»ндә, авылга XVII йөздә нигез салынган, дип мәгълүмат бирелә. Ләкин бу ышандырмый. Чөнки мәкаләнең авторы авылның үзен барып карамаган, бәлки архивтан табылган иң әүвәлге документка гына нигезләнеп фикер йөрткән, күрәсең. Ә бит иң беренче эш итеп, авыл янындагы географик атамаларга игътибар итәргә кирәк иде. Каташ-Каран авылы Кала тау дигән биек калкулык итәгендә урнашкан. Бу тау якын-тирәдәге 30-40 чакрымда доминанта булып тора. Без бәләкәй чакларда Әхмәтсәлим абзыйның: «Элек һава чиста иде, якты-аяз көннәрдә Кала тау башыннан Чаллы элеваторын шәйләп була иде», – дип сөйләгәне хәтердә. Ә Чаллыга бездән кош юлы белән 50 километр чамасы. Чик буйларыннан үзәккә хәбәр бирү өчен кулланылучы Кала таулар системасы Идел буе Болгар дәүләте чорында ук барлыкка килә ләбаса. Ә инде хәбәр бирү тавы бар икән, димәк, аның итәгендә хәбәр бирүчеләрнең торак пункты да урнашкан булган. Кем белә, XIII гасырда монгол чирүенең якынлашуы турындагы дәһшәтле хәбәрне Болгарга безнең бабайлар җиткергәндер.   Аннары безнең авылның урыны, ландшафты да торак пункт салу өчен махсус ясап куелган шикелле бит: янәшәдә генә балыкка бай Минзәлә елгасы, болынында билдән печән үсә, әрәмәләр киек кош-корт белән тулган. Кырларда уңдырышлы кара туфрак. Биек басулардан ике инеш йөгереп төшеп, авылның нәкъ уртасында кушыла, һәм юлын Минзәлә елгасына таба дәвам иттерә. Шул инешләрнең ярларына яраклашып, ике төз зур урам, Урта урам, Чүкеч урам барлыкка килгән. Менә шушы мантыйкка нигезләнеп фикер йөртсәк, авылның күпкә алданрак, Болгар дәүләте чорыннан ук яшәп килүе күзаллана.   Авылның атамасына килсәк, ул нәсел-ыру исменә бәйле, дип фаразланыла (борынгы җанисәп материалларында бу атама «Каран при реке Каташ» дип күрсәтелә). Каран исеме белән аталучы берничә авыл мәгълүм. Аларның беренчесе әүвәлге заманнарда хәзерге Арча районы территориясендә булган, хәзерге Сарман районында Каташ-Каран һәм Яхшы Каран дигән атамалы авыллар бар, Башкортстан җирендәге Җилем Каран авылында татар әдибе Мәҗит Гафури туып үскән. Кыскасы, бу авылларның тарихын өйрәнеп, бер нәсел-ыруның үткән юлын күзаллап булыр иде. Ләкин монысы аерым тикшеренүне таләп итә торган мәсьәлә.   ХХ гасыр башында Каран тирә-юньдә иң тернәкле авылларның берсе була, аны халык телендә «Байлар авылы» дип тә йөртәләр. Халкы игенчелек һәм терлек үрчетү белән шөгыльләнә. Авылда мәчет, мәктәп, су тегермәне, 2 ярма яргыч, 3 ашлык киптергеч була. Бу вакытта авылның җир биләмәсе 2315,6 дес. тәшкил итә. Каранны Сәхау, Ахун, Гали байлар тотып тора. Алардан калган зур таш амбарлар озак еллар колхоз складлары буларак файдаланылды. Гали байның милли архитектура үрнәге итеп бәяләнерлек утары 1990 еллар башында сүтелде. Аның беренче каты таштан, икенче каты агачтан төзелеп, тәрәзә йөзлекләре, кәрнизләре, яңгыр колашалары, хәтта калай морҗаларына кадәр милли орнаментлар белән бизәкләнгән иде. Бу бинаның бер өлешенә бригада йорты, калган бүлмәләренә медпункт, халыкка көнкүреш хезмәте күрсәтү комбинаты урнашкан иде. Гали байның таш амбарлары, ат абзарлары да колхоз милке булып торды. Авылның борынгы мәчете 1930 елларда сүтелә. Аның манарасын Җәзекәү (Языково) авылыннан килгән кешеләр кискән, дип ишеткәнем булды. Элек кантон үзәге булып торган бу рус авылы хәзер таркалып беткән инде. Мәчет материалларын идарә йорты, аннары мәктәп интернаты төзегәндә кулланганнар. Бу бина әле дә исән, ул безгә күрше генә урнашкан мәктәп ишегал­дында буш тора.   Совет чорында авылда оештырылган колхозга, ни өчендер, «Марс» ди­гән исем биргәннәр. Сугыштан соңгы елларда хуҗалык киндер орлыгы сатып, республикада беренчеләрдән булып миллионер колхозлар исемлегенә керә. Киндер суктыру комбайнын күрше Янурыс авылындагы һәвәскәр уйлап табучы Гарифетдин Шиһапов ясый. 1950 еллар ахырында «Марс» колхозы әнә шул янурыслылар белән берләшеп, Серго исемендәге зур хуҗалык барлыкка килә.   Шагыйрь һәм прозаик Нияз Акмал – менә шундый тирән тарихлы авылга килеп төпләнгән дин әһелләре нәселенең затлы бер вәкиле. Без язучының әсәрләрендә авылның үткәнендәге вакыйгаларны, аның үзенчәлекле характерлы кешеләрен танып алабыз. Мәктәп елларында ук ул район газетасында «Ярлар һәм яралар», «Такташка җавап» исемле поэмалар белән беррәттән, «Сугыш тавы» дигән күләмле шигъри әсәрен дә бастырып чыгарды. Биредә Янурыс авылы белән Каран халкы арасында барган низаг сурәтләнә. Шушы ике авыл арасында кайсыдыр бер заманда Минзәлә болыннары өчен тартыш барган, кайбер елларда бу бәхәс йодрыклап сугышуга чаклы барып җиткән. Караннар җиңеп чыккан, әлбәттә. Шушы сугыш булган калкулыкны әле бүген дә «Сугыш тавы» дип атап йөриләр. Әсәрдә әлеге ике авыл халкының Совет чорында бер колхоз булып, дуслыкта-татулыкта яшәве сурәтләнә. Нияз абый, зур шагыйрь булып киткәч, бу поэмасын беркайчан да кешегә күрсәтмәде, кемгәдер сөйләгәнен дә хәтерләмим, ләкин әсәрнең күп кенә детальләрен без аның «Сарман җыры» поэмасында очратабыз. Шагыйрьнең «Гармунчы Әүхәт», «Нәҗибә апа», «Зиратта» кебек шигырьләрендәге, «Серле кайтаваз», «Кол» повестьларындагы портретлар туган авылының конкрет кешеләренә нигезләнеп тудырылган.   ...Нияз Акмал Каташ-Каран авылы зиратында мәңгелек йокыга талган. Аның кабер ташына үзенең шигыреннән «Кемдер калыр барыбер сагынып...» дигән сүзләр уеп язылган. Туган туфрак, үзеннән яралган баласын, читләргә җибәрмичә, куенына алды. Әби-бабайларыбызның маңгай тире тамган, дин өчен, дәүләт өчен барган аяусыз яуларда каны коелган, никадәр тарихның шаһиты булган изге, мәрхәмәтле туфрак! Шагыйрьнең шушы туфрактагы гүре нурлы, җылы булса иде, дип дога кылыйк.   Чыганак: Башкорт әдәбияты тарихы. Т.2. – Уфа, 1990. 186. ЦГИА РБ. Ф.172, Оп.1, Д.104, Л.35.  РГАДА. Ф.350, Д. 3801 (команда старшины Суюндука Тукбаева). ЦГИА РБ. Ф.138, Оп.2, Д.292; Ф.172. Оп.1, Д.150. Населенные пункты Башкортостана. Ч.1. Уфимская губерния. – С.302; ЦГИА РБ. Ф.138, Оп.2, Д.755, Л.767.     Нәни Нияз. 1960 ел.     Нияз Акмал туган нигезендә атасы Әхмәтрәшит  Әкмәлетдин улы һәм анасы Хәлимә Шиһабетдин кызы белән. 1980 ел.     Ташһәйкәл   Нәсим Акмал – журналист, Татарстан радиосының әдәби-нәфис тапшырулар шеф-редакторы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.   Нәсим АКМАЛ 11 | (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 «Татар Җыры» - матурлык фестивале (ФОТО)
    17.11.2014 Шоу-бизнес Яңа ел бәйрәме алдыннан тамашачылар өчен генә түгел, татар эстрадасы җырчылары өчен дә зур бәйрәм көтелә. Аларның һәркайсы өчен эксклюзив «Алтын Барс» сыны сөенечле яңа ел бүләге булачак. Кышның көтеп алынган музыкаль премиясе концерты тамашачыларны кабатланмас чыгышлар белән генә түгел, ә үзенчәлекле сәхнә киемнәре, башкаручыларның образлары белән гаҗәпләндерәчәк.  Ел саен «Татар Җыры» фестивале республикабызның танылган стилистлары җавап бирә. Бу ел да искәрмә түгел: юбилей елы фестиваленең төп үзенчәлеге – образлар өстендә күмәкләшеп эшләү. Менә дигән нәтиҗәгә ирешү өчен, җырчыларның сәхнә образларын быел стилистлар, фотографлар, визажистлар һәм тантананың баш режиссеры белән бергәләп уйланылды. Матурлык турында үзенчәлекле күзаллаулы, яңа фикерләр багажы һәм һөнәри осталыкка ия талантлы кешеләрнең квартеты тудырган җырчыларның образы аларның шәхесен, мөмкинлекләрен дә ачачак.    Заманча якты сәхнә образлары тудырырга омтылып, сәхнә киеме прическа, макияж һәм җырчының чыгышы белән бергә уйланыла. Барлык күлмәк-костюмнар да үзенчәлекле, оригиналь эскиз буенча Европаның иң затлы тукымаларыннан тегелә. Җырчының стиле ике-өч ай дәвамында уйланылып тормышка ашырыла. Әлеге иҗади хезмәт яшәү рәвешенә әйләнә.    Образларны тудыру эше артистларга гына түгел, ә фестиваль концертын алып баручыларга да кагыла. Алып баручыларның үзенчәлекле стиле – фестивальнең визит карточкасы ул. Фактуралы тукымалар, затлы бизәнү әйберләре, модалы чигелеш, ачык төстәге ташлар, чәчәкләр һәм башка нәзәкатьле аксессуарлар образны аерып тора һәм баета.    Концертны алып баучыларның стильләре алышынып тору «Татар Җыры»ның төп үзенчәлекләренең берсе. Уңышлы, кабатланмас образлар концерт барышында кабат-кабат тамашачыларны шаккаттырачак әле. Берәү дә битараф калмаячак.    Фестивальнең партнерлары: ОАО «Татнефть», ООО «Камкомбанк»ның Казандагы филиалы, Иль дэ Ботэ парфюмерия һәм косметика кибетләре челтәре, ITEC-Kazan чит илдә белем алу.     1     2     3   | (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Самарада чәк-чәк бәйрәме узды (ФОТО)
    17.11.2014 Бәйрәм Һиҗри календаре буенча Яңа, 1436 ел кергән көнгә татар оешмалары тарафыннан бик күп чаралар билгеләнгән иде. Өлкә һәм шәһәр милли-мәдәни автономияләре, “Туган тел” оешмасы Киров мәйданындагы Литвинов исемендәге Мәдәният сараенда Сөмбелә халык бәйрәмен уздыру белән мәшгуль булса, “Ак калфак” оешмасы әгъзалары Сөмбеләгә дә, Чәкчәк бәйрәменә дә, Корбан ашына да өлгерергә тиеш иде. Чәкчәк бәйрәме булгач, табында милли ашлар, өстебездә милли киемнәр, диварларда милли кул эшләре булырга тиеш, дип киңәш тоттык һәм шулай эшләдек тә. Хатын-кызларыбыз сандыкларында кадерләп сакланган истәлекле әйберләрне иртәнге якта Литвинов Мәдәният сараенда Сөмбелә бәйрәме күргәзмәсендә, аннары “Розалина” кафесындагы Чәкчәк бәйрәмендә күрсәттеләр. Менә Әлфия Ибәтуллина Шенталы районының Денис авылында яшәгән әбисе - 1921 елда туган Фәния Шәрәпова тукыган сөлгеләрне алып килгән. “Мин кечкенә чакта әбием кыш буе идән паласлары, кул сөлгеләре тукый иде. Аннары тукымаларны ике такта арасына кыстырып, ничектер турылаганын хәтерлим. Элеккеге заманнарда хатын-кызларга өйләрен җитешле һәм матур итү өчен бик күп эшләргә туры килгән бит. Башта кыр тутырып җитен чәчкәннәр, аннары аны йолкып киптергәннәр, талкышларда талкып йомшарткач, көлтә-көлтә бәйләп, суда тотканнар, аннары тагын киптергәннәр һәм, кояшлы көннәрдә кар өстенә җәеп агартканнан соң, эрләгәннәр. Шундый күп һәм авыр эш таләп иткән җитен җепләреннән әбиемнең шушы матур сөлгеләре барлыкка килгән. Тиздән аларга йөз ел тула инде, ә нинди ныклар”, - дип сөйләде Әлфия ханым. Әлфиянең әнисе Вәсимә Рәсим кызы Гыйльманова да Денис авылының иң оста чигүчесе булган, диләр. Күргәзмәгә кызы алып килгән мендәр тышлары, самавыр япмалары, сөлгеләре һәм алъяпкычлары нәфис һәм зәвыклы итеп эшләнгән. Тукучы әбисе һәм чигүче әнисенең эшен күреп үскән Әлфия үзе дә иҗат кешесе. Ул тегүчелек юнәлешен сайлаган. Үзенә дә, туган-тумачаларына да, дус-ишләренә дә ни теләсәләр, шуны матур һәм килешле итеп тегеп бирә ала. Әлфиянең килендәше Әминә Ибәтуллина исә күргәзмәгә әнисенең – Алмалы авылында яшәгән Мәрзия Латыйпованың карават япмасын алып килгән. Вак чәчәкләр белән чигелгән ак япманың читләре үзе үк бәйләгән челтәр белән бизәлгән. Илленче елларда эшләнгән бу әйбер бүген дә кулланырлык – тукымасы ап-ак, ә нечкә ефәк җепләр белән чигелгән җыйнак чәчәкләре күзгә бәрелеп тормый, ә ничектер тыйнак кына елмаеп утыралар сыман. Мин, “Ак калфак” оешмасы җитәкчесе Разия Әюпова, үзем дә кул эшләрен бик яратам. Яшьрәк чагымда намазлыкны үзем тегеп, читләрен борынгы татар чигү ысулы - тамбур җөе белән чиккән идем. Мондый әйберләр беркайчан да модадан чыкмый, зәвыгы булган кешеләрнең игътибар үзәгендә тора. Менә “Бердәмлек” газетасы хәбәрчесе Эльмира Шәвәлиева да “Сөмбелә” күргәзмәсенә тамбур җөе белән чигелгән колак мендәрен алып килгән. Бу мендәрнең дә үз тарихы бар. Үткән җәйне әнисенең туган авылы Дәүләтколга кайткач, Эльмира Талига апасының кулында чиккән өстәл чүпрәге күреп алган һәм: “Нишлисең, апай! Бу бит борынгы татар чигеше! Андыйлар дөньяда калмады бит инде, ә син өстәл сөртеп йөрисең!” - дип, күз ачып йомганчы өстәл чүпрәген сумкасына тыгып куя. Самарага кайткач, ул аны яхшылап юа да, рәсемен, фотога төшереп, өендә калдыра, ә чигешне “Яктылык” татар мәктәбе музее хуҗабикәсе Асия Госман кызы Сәйфетдиновага илтеп бирә. “Балалар шушы өлге буенча чигәргә өйрәнсеннәр”, - дип бирсә дә, чигешнең оригиналы музейда урын ала, ә күргәзмәләргә чыкканда “Яктылык” шушы “өстәл чүпрәге” белән беренче урыннарны яулап килә икән. Менә шушы борынгы чигү өлгесе буенча Эльмира ханым чиккән мендәр тышы йөз елдан соң да татар чигеше үрнәге булып хезмәт итсен иде. “Сөмбелә” бәйрәме күргәзмәсенә Асия ханым Сәйфетдинова үзе дә “Яктылык” балаларының кул эшләрен алып килгән. “Алтын инә” ательесы хуҗабикәсе Гөлнара Насыйрова бик матур калфаклар, изүләр һәм милли күлмәкләр, ә Гагарин урамындагы ательеларның берсендә эшләүче Мәдинә ханым Шәрипова мөселман хатын-кызлары өчен тегелгән күлмәкләр һәм баш киемнәре үрнәкләрен күргәзмәгә куйганнар. “Розалина” татар ашлары кафесындагы Чәкчәк бәйрәме дә матур япмалар, сөлгеләр һәм намазлыклар белән бизәлгән залда уздырылды. Мәҗлескә чакырылган мөхтәрәм кунакларны - остабикә Асия апа Яруллинаны, Җәмигъ мәчетендә хатын-кызларны дин белеменә өйрәтүче мөгаллимәләр Сания һәм Рушанияне көткән арада Зәйнәп Әмирова, Рауза Әюпова, Разия Гыйззәтуллина, Нәсиха Ногайбәкова һәм башкалар үзләре пешереп килгән чәкчәкләрне, урамаларны, җимеш бәлешләрен һәм көлчәләрен өстәлләргә куеп чыктылар. Бәйрәм уңаеннан бигрәк тә бавырсаклар һәм чәкчәкләр уңган, өстәвенә аларны бик матур итеп бизәгәннәр дә әле. Өстәлләр артына ак яулыкларын һәм калфакларын киеп утырган хатын-кызлар бер-берсенә аш-су серләрен сөйләшеп туйгач, Әминә Ибәтуллина “Ак калфак” җырын сузып җибәрде, аңа башкалар да кушылдылар. Бернинди репетициясез-нисез, ә ничек матур яңгырый бит, ә! Шушы уңган хатыннарны хәзер үк сәхнәгә чыгарырга була! Менә абыстайлар да килеп җитте. Алар Коръән сүрәләрен укыганнан соң, чалган корбаннарыбыз кабул булсын дип, шушы корбан мәҗлесенә корбан итләре җибәргән Рафаэль һәм Нәҗип Ибәтуллиннар, Наилә һәм Ринат Салькиннар, Фиргать һәм Аидә Йосыповларның гаиләләренә, Идрис Йосыпов, Галия Әюпова, Наилә Тимербулатова, Хәмит, Разия һәм Наилә Әюповаларның корбаннарына дога кылганнан соң, Сания абыстайны зур юбилее белән котладык. Ул ничәмә еллар буе шәкертләргә дин белемен укыта, татарларны дин юлына бастыра. Хәзер инде аның шәкертләренең күбесе үзләре дә мөгаллимәләр булып җитешкәннәр. Сания абыстайга исәнлек-саулык, хәерле озын гомер теләдек. Өстәл артында Бөтендөнья “Ак калфак” оешмасы җитәкчесе Кадрия ханым Идрисованың сәламнәре, Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты бюросы әгъзасы Фәхретдин Канюкаевның котлаулары яңгырады. Догалар укып, теләкләр теләп, абыстайлар өйләренә таралышкач та, “Ак калфак” оешмасы хатын-кызлары ашыкмадылар әле, аралашып, аш-су серләре, биредә урын алган кул эшләрен эшләү ысуллары турында сөйләшеп утырдылар. "Чәкчәк" бәйрәменә чәкчәк пешереп килгән хатын-кызларыбыз.   Татар табыны шундый була. Әминә һәм Әлфия ИБӘТУЛЛИННАЛАР әниләренең чигешләрен күрсәтә.   Разия ӘЮПОВА 45 | (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Фин татарлары оешмасы террор оешмалар исемлегенә кертелгән
    17.11.2014 Милләт Берләшкән Гарәп Әмирлекләре Финляндиянең Suomen Islam-seurakunta оешмасын террор оешмалар исемлегенә керткән. Бу оешма фин татарлары тарафыннан 1925 елда төзелә. Аңа хәзер 600ләп кеше керә. Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендәге Финляндия илчелеге бу хәлне тикшерә, дип хәбәр итә yle порталы. Оешма "кара исемлеккә" кертүне ялгышлык дип бәяли һәм террорчылар белән бернинди элемтәләре дә булмауны белдерә.   Төркия тышкы эшләр министры Эркки Туомиоя тәрҗемә вакытында ялгыш киткән булырга мөмкин ди. Норвегиянең NRK телерадиоширкәте мәгълүматларына күрә, Скандинавия илләрендәге берничә ислам оешмасы да исемлеккә кертелгән. --- --- | 17.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Яшерен ВИДЕОкамералы эксперимент: 15 кызның 15е җитәкчегә интим хезмәт күрсәтергә әзер
    17.11.2014 Җәмгыять Мәскәү егетләре кызыклы эксперимент эшләгән. Җитәкче кешегә ярдәмче кыз эзләгән алар. Гади генә ярдәмче түгел, ә эштә дә, ялда да "ярдәм" итә торган уң кул. Эксперимент ничек тәмамланганын үзегез карагыз: Ә сезгә җитәкче тарафыннан интим мөнәсәбәтләр тәкъдим иткәннәре булдымы?          --- --- | 17.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Миңназыйм Сәфәров: Дүшәмбедән кайткан авыр көнем (ФОТО)
    18.11.2014 Җәмгыять Очкычлар Казаннан Таҗикстан башкаласы Дүшәмбегә атнаның hәр пәнҗешәмбе көнендә күтә­релеп китә. Шундый ерак җиргә уңайлы очкыч белән җайлы гына барып җитәргә мөмкин булганын башыма китермәгән дә идем. Ә менә Татарстанга килеп эшләүче ике меңнән артык таҗик кешесе өчен бу гадәти эшкә барып кайту гына икән. Өч сәгать ярымда без инде Дүшәмбенең уртасында идек (аэропорт шәhәрнең эченә урнашкан). Кунак ашы кара-каршы... түгел Совет заманыннан бирле бер кадак та кагылмаган диярлек аэропорт бинасы өчен уңайсыз­лану­ларын хуҗалар беренче минутта ук таныдылар. Яңасы шәhәр чи­тендә салынып беткән дә ниндидер сәбәпләр белән эшләп китә алмый икән. Шуңадыр, паспорт тик­шерүе үтү өчен су буе чират җыелды. Андый чиратлардан бизелгән бит инде. Шуның өстенә әле тагын безнең ише туристларга аерым рөхсәт кәгазе дә тутырасы икән. Әмма нәкъ менә шулай аптырап торган мәлдә яныбызга хәрби киемле берәүнең килеп безгә ярдәм кулы сузуы бер гаҗәп­ләндерсә, Казаннан туган җир­ләренә кайтып төшкән типсә тимер өзәрлек таҗик егетләренең безне чиратсыз гына үткәрергә теләве тагын бер табышмак иде. Безнең уңайсызлануны күреп, алар: “Сез бит безнең кунаклар”, – дип елмайды. Шушы урында миңа бик уңайсыз булып китте. Чөнки үзебезнең Казан аэропортында әлеге егетләргә карата булган тупас hәм ямьсез мөнәсәбәтне кү­реп аптырарга өлгергән идем. Яшереп торасы юк бит инде: кайсыбыз гына күндәм бу гавамны “кара халык” дип атауларын ишетмәгән дә үзе дә аларга өстән аска таба караш ташламаган икән. Баксаң, алар да безнең кебек үк матур көн күрер өчен дип без алынырга курыккан иң авыр, иң пычрак hәм иң аз акча түләнә торган эшкә алыналар. Чөнки без азсынган акча алар илендә тамак туйдырып кына калмыйча, тормыш алып барырга да җитә.   Исәнме, совет иле!   Аэропорттан чыгу белән без баш-аягыбыз белән совет атмосферасына чумдык. Иң элек кү­ңелгә якын милиционерлар күзгә ташланды. Формаларын, күрәсең, совет заманыннан бирле үзгәрт­мәгәннәр. Иcемнәре дә нәкъ безнеңчә – милитсия. Алар­ның холкы да полицейскийларча түгел – ипле-җайлы. Машиналарын да бездәгечә кәттә дип әйтеп булмый. Дүшәмбе урамнарындагы безнең тупылларны хәтер­ләтүче күккә ашкан карт чинарлар, дүртәр генә катлы (җир тетрәүләрне истән чыгарырга яра­мый) “хрущевка” йортлар, алар өстендәге  метрлы хәрефләр белән язылган “Храните деньги в сберегательной кассе” яки “Берегите детей от пожара” кебек онытыла язган чакырулар, чат саен киоск-палатка тибындагы кибет­ләр... Үзеңне үткән гасыр­ның туксанынчы елларына кайтып төш­кәндәй хис итәсең. Барысын да акчага кайтарып калдырган, бер-беребезгә карата булган мө­нәсәбәтләрне кырысландырган җәмгыятьтән соң менә шундый күңелне иркәли торган тансык гадилектән бик рәхәт булып китә. Дүшәмбенең совет чоры белән яшәп ятучы урамнарында йөр­гәндә мин үзебезнең нинди күңел байлыгын югалтканлыгыбызны тагын да ныграк аңладым. Кабатлап әйтәм, бу – яшьлекне сагыну да, совет чорын юксыну да түгел, бу хәзерге котчыкмалы ыгы-зы­гылардан торган тормышыбызда гап-гади кешелек кыйм­мәтләрен югалту белән күңелнең киле­шергә теләмәве иде. Шушы хис мине Дүшәмбедә булган биш көн буена озатып йөрде. Мин hәр көнне бүген инде эчкәре татар авылында да калмаган рухи кыйм­мәтләр белән яшәүче мө­лаем hәм самими кешеләр белән аралаштым, алар­ның күңел җы­лысын тойдым.   Базар нәрсә сөйли?   Шәhәр белән танышуны шулай ук үзәктә урнашкан зур базардан башларга булдык. Шаh Мансур базары дип йөртәләр аны Дүшәм­бедә. Базар бөтен җирдә дә базардыр инде ул дип уйлаган идек без дә. Ләкин алай түгел икән шул. Борынны ярып керә торган гаҗәеп хуш исле тәмләт­кечләре белән генә түгел, яшәү рәвеше, кыяфәте, төсләре hәм бәяләре белән дә аерыла Шаh Мансур базары.   Күзгә ташланган иң күп товар – яңа пешкән ипи. Дөресрәге – көлчә. Зурлыгына hәм сортына карап бәяләре дә төрлечә (1–4 сомони). Бездәге шикелле итеп пешерелгән кирпеч ипи дә бар. Кечкенәрәк кирпече – 1,5, зуррагы 3 сомони. Ә без булганда Дү­шәмбедә 1000 рубльгә 125 сомони бирәләр иде. Димәк, безнеңчә бәяне белү өчен таҗик сомониен сигезгә тапкырларга кирәк. Хәзер базардагы кайбер бәяләргә күз салып чыгыгыз. Башыгызны бутамас өчен алар сумнарда бирелә.   Ит – 260-320 сум Йомырка (бер дистәсе) – 48-56 Бәрәңге – 20 Суган – 20 Кишер – 16 Дөге – 48-56 Борчак – 40 Карабодай – 48 Йөзем (киптерелмәгәне) – 24   Тормыш дәрәҗәсен күрсәтүче тагын бер бәяне китерергә онытып торам – бензин бәясе. Аның литры биредә 50 сум 40 тиен иде без барында. Үзендә ни нефть, ни газ (барысы да электр белән эшли), ни зур җитештерү пред­приятиеләре булмаган республика әле дә шул дәрәҗәдәге тормышны оештыра алган дип уйлап куясың. Ә бит таҗиклар шушы тормыштан да бик канәгать, җи­тәкчеләре Имамали Рахмонга (фамилиягә койрык итеп “ов”ны өстәми башлаганнар) да рәхмәтле алар. “Сугышны туктатучыбыз ул безнең, тамагыбызны туйдыручы да”, – диде бер мөлаем сатучы апа аның турында. Чыннан да, биш ел (1992–1997) дәвам иткән гражданнар сугышында 100 меңгә якын кеше hәлак булган. Хәбәрсез югалучылар, йорт-җирләрен ташлап китүчеләр шулай ук йөзәр­ләгән меңнәр белән исәп­ләнә. Мондый мәхшәрне күр­гәннәр ничек итеп бүгенге тормышка рәх­мәтле булмасын ди инде. Тамак­лары ипигә дә туймаган чак­ларын тиз генә онытмаячак әле ул буын. “Ипине ишегалдында салынган тандырга чүп-чар ягып пешерә торган идек. Еш кына комбикурмыдан була торган иде ул”, – дип сөй­ләгәндә теге мөлаем апаның күз­ләре мөлде­рәмә яшь белән тулган иде...   Базардагы яшь бала күтәргән хәер соранучы хатыннар турында да безгә мәгълүматны шул апа бирде: “Алар безнең халык түгел. Безнең телдә сөйләшүче че­гәннәр алар. Ирләре өйдә эшлә­мичә ята, болары бала табып, хәер сорашып көн күрә”.   Шаh Мансурдан без күп кенә нәрсәләрдән хәбәрдар булып, үзе­безнең тормышка шөкер итеп, гомумән, канәгатьлек хисе hәм бер кочак күчтәнәчләр белән кайтып киттек.   Татарсыз буламыни?!   Казан белән Дүшәмбе арасындагы hава юлының бик җайлы, чагыштырмача якын булуы турында әйткән идем инде. Шуңадыр да безнең үзара мөнәсәбәтләребез дә туганнарча булып чыкты. Казанга килеп эшләп йөрүчеләр тора-бара биредә берегеп кала, өйләнешә, кияүгә чыга hәм үз кешегә әверелә. Без тукталган кунакханә ресторанында эш­ләүче Хикмәтулланың да өч кызы Чаллыда төпләнгән. Ул алар турында, алар яшәгән шәhәр турында сәгатьләр буе сөйләргә әзер. Динебезнең уртаклыгы, теле­бездәге (фарсыдан кергән сүз­ләребезне күздә тотам) охшашлыклар  hәм  совет тәрбиясе безне бик якынайта. Шуңадыр инде күпчелек таҗикларның татарга мөнәсәбәте начар дип әйтмәс идем. Начар булса, алар үзләре дә кайтып беткән булырлар иде Дүшәмбе якларыннан. Кая гына барып чыксаң да, кем белән генә сөйләшеп китсәң дә, шунда бе­рәрсе сиңа йә әбисенең яки ха­тынының, йә килене яки кия­ве­нең татар милләтеннән булуы турында искәртә. Искәртү артында горурлану хисләре дә чагылып китә. Шулай шул, безнең халык кая гына барып чыкмаган да кемнәргә генә уңдырышлы туфрак ролен үтәмәгән. Йөрәкле булу, дөньядан курыкмау да файдага гына дигән сүз түгел икән шул, җәмәгать!   Йомгак урынына   Ыгы-зыгылы, артык матавык­лы дөнья белән мавыгып, без еш кына шөкер итә белү, үз асылың турында уйлану, чагыштырып карау hәм артка күз салу кебек нәр­сәләрне истән чыгарабыз. Бәлки шуның өчендер дә безне әледән-әле кризис белән куркытып торалардыр. Бик азынып китмәсеннәр ди торганнардыр инде. Ләкин монда да бер куркыныч бар: монысына да өйрәнсәк? Егерме-егерме биш ел элекке заманга кайтып караганнан соң башыма менә шундый каршылыклы уйлар килде. Тагын өйрәнәсе була икән кризислы кырыс заман көен көйләргә.      Дүшәмбедәге дәүләт флагы эленгән колганың озынлыгы (165метр) Гиннессның рекордлар китабына кертелгән. Флагның буе – 60, иңе 30 метр, ә авырлыгы 700 кг     Базардагы иң үтемле товар – яңа пешкән көлчә      Шәһәр урамнарында милли киемле хатын-кызларны адым саен очратасың   Миңназыйм СӘФӘРОВ 165 | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Рөстәм Миңнехановның айпадын бизәгән Алинә Хәйретдинова белән ВИДЕОәңгәмә
    18.11.2014 Җәмгыять Казанда үз бизнесы турында сөйләүче эшмәкәрләр бармак белән санарлык. Креатив студия җитәкчесе 27 яшьлек Алинә Хәйретдинова шуларның берсе. Алинә Хәйретдинованы бүген Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановның айпадына милли бизәк төшерүче, Русия элемтә министры Николай Никифировка уникаль бүләк әзерләүче ширкәт булдырган эшкуар буларак беләләр. Ү зе оештырган бизнес турында ул Азатлыкның Кызган таба тапшыруына махсус әңгәмә бирде.  –  Алинә, сине кем буларак таныштырыйк?   – Мин Казанда туып үстем, татар кызы. Әни – Арча, Балтач, ә әти – Болгар ягыннан. Үзем – Казанныкы, 13нче татар гимназиясендә укыдым.   – Татарча бик яхшы сөйләшәсең. Үзең эшмәкәрлек өлкәсе кешесе, ә анда күбрәк рус теле хакимлек итә.   – Хәзер күп кеше рус телендә сөйләшә. Татар теле, кызганычка каршы, арткы планда калды.   – Үз оешмаңда, гаиләңдә нинди телдә аралашасыз?   – Гаиләдә дә, дусларым белән дә татарча сөйләшәм. Оешмада төрлечә була.   – Син – җитәкче, алар сине тыңлар иде. Ничә кеше эшлисез?   – Безнең андый бүленеш юк. Ун кеше эшлибез: мин, ярдәмчем, өч дизайнер егет, хисапчы, дүрт сатучы. Сатучылар Казандагы Үзәк универмагта (ЦУМ) һәм Арча районында кибеттә утыра.    – Оешмагыз ничек дип атала?   – “Гравюра дизайн” креатив студиясе. Ачылып киткәндә мин фикеремне туплап җиткерә алмадым, шуңа гравировка буенча гына башладым. Австриядән кайткан көчле станокларның мөмкинлекләре зур. Төрле материаллардан төрле рәсемнәр ясап була. Шуңа гравюра дизайннан башладык. Без үзебезне креатив студия дип күрсәтәбез. Кешенең иҗади фикерен матди формага кадәр җиткерәбез. Бу сирәк очрый. Креатив дизайнерлар, пиар агентлыклар бар. Ә без шуларны берләштерәбез.   – Сине бүген күпләр “Бизнес онлайн” электрон газетасы аша белә. Президент Рөстәм Миңнеханов айпадындагы рәсемне сез ясаган икән. Бу тарихка ачыклык керт әле. Айпадка Татарстан картасы бастырылган, тышчасына да милли бизәк төшерелгән булган.   Президентның айпады     һәм айпад тышлыгы   – Президентка бүләк иде ул. Бу заказны башка реклама агентлыгы бирде. Без моңа бик горурландык. Җитди заказлар эшләгәнебез бар, тик айпадка бизәк эшләүне башлап кына җибәрүебез иде. Матур итеп ясарга тырыштык.   – Озак ясадыгызмы? Президент өчен икәнен белеп эшләдегезме?   – Әйе, шуңа җитди эшләдек. Авырлык – макет ясауда. Нинди буласы билгеле, аны бозмыйча ясарга кирәк иде. Дизайнер башта компьютерда күзаллый. Аннан станок айпадка төшерә. Лазер нуры, материянең өске катламын кыздырып, рәсем ясый. Авырлык – җиһазны бозмыйча эшләүдә. Петербургка барып станокларны өйрәндек. Башта һәр материалның үзенчәлекләрен белергә тырыштык.  Дүрт ел эчендә күп тәҗрибә тупладык. Тимер, пластик, алтын, көмеш үзенчәлекләрен беләбез.   – Русиянең элемтә министры Николай Никифоров бүләге дә сездә ясалган икән.   – Аның тормыш иптәше бүләк ясау өчен безгә мөрәҗәгать итте. Ул махсус, эксклюзив лампа ясатты. Бик тырышып эшләдек, ул шат булды.   – Алинә бу эш ир-атка хас кебек, ничек эшләп китә алдың?   – Мин кечкенәдән иҗади кеше идем. Әти нәни вакыттагы рәсемнәрдән альбом ясап куйды. Ул әле дә исән. Алар мине рухландырып үстерде.   – Әтиең турында да әйтеп кит инде. Ул журналистика кешесе дип беләм.   – Әйе. “Ватаным Татарстан” газетасында хатлар бүлегендә эшләде, Сәмигулла Хәйретдинов. Безнең эштә кем нәрсә башкарасы бүленгән. Ир-атка да, хатын-кызга да җитә.   – Сине иҗади эшкуарлыкка кем борып җибәрде? Белемең буенча икътисадчы бит син.   – Әтием кечкенәдән күреп алган. Соңыннан сәнгать мәктәпләрендә укыдым. Фатирларга дизайн-проектлар ясый башладым. Студент вакытта интерьер өчен рәсемнәр ясадым.   Әкренләп фикер килде – бүгенге көндә һәр кешенең үз шәхси карашы бар. Үз туган җирендә ул аны күрсәтергә тели. Кибетләрдә дизайнер әйберләрен сайлап алу катлаулы, алар аз. Шул вакытта үземә ясау уе килде, әле студиям юк иде, "Татнефтепродукт" оешмасында менеджер булып эшләдем.   – Кайчан әзер булдың?   – Хыялым тормышымны иҗади эш белән бәйләү иде. Сату бүлегендә клиентларга хезмәт күрсәттем. Анда тәҗрибә алуыма мин шатмын. “Бизнес уңыш 2010” бәйгесендә катнашу өчен шарт куелды. Син әле беркем дә түгел, ачылмаган, ә клиентлар белән килешү кирәк булды. “Татнефтепродукт” оешмасының реклама бүлегенә мөрәҗәгать иттем. Алар миңа ышандылар. Ачылып киткән очракта, эшлибез дигән килешү төзедек.   – Ширкәт ачу өчен, бәйгедә катнашып, аз процентлы кредит оту этәргеч бирдеме?   – Әйе, яткан таш астына су акмый, диләр бит. Адымнар җиңел бирелмәде.   – Өйдәгеләр ничек кабул итте?   – Борчылдылар, курыктылар, ләкин “Булдырасың, әйдә башла” диделәр.   – Ни өчен, уннан бер, йөздән бер кеше генә аерылып китә? Күпләр үзен күрсәтә алмый?   – Бу бик тирән сорау. Тәрбиядән килә. Мин кечкенә чакта пыяла таптым. Шуннан сурәтләр эзләдем. Әтинең бу турыда язмасы да бар. Әти-әни безне тыңлый иде.   – Бизнес ачырга шартлар бармы соң Татарстанда?   – Зур теләкләр белән, роликлар ясап менә шул бәйгедә катнашу ул Татарстан җитәкчеле биргән мөмкинлек иде. Ул IT-паркта булды. Анда яшьләр күп катнашты. Җитәкчеләргә, инвесторларга дөрес вакытта, дөрес фикер белән мөрәҗәгать итәргә кирәк. Яңа елда яңа ел тәкъдиме белән чыгабыз. Без гадәттә андый очрашуларга команда белән барабыз. Фикер-идеяләрне сайтлардан, күргәзмәләрдән алабыз.   – Президент сез ясаганны кайчан белде? Беренче очрашу ничек булды?   – “Бизнес успех” дигән бәйгедә аның белән күзгә-күз беренче һәм соңгы тапкыр очрашу булды. Айпадка рәсемне без ясаганны белүен дә әйтә алмыйм.  Мөмкинлек булса, “Рөстәм абый, без ясадык бит аны” дип әйтер идем.   – Президент белән шәхси таныш булгач, Алинәгә яшел ут биргәннәрдер дип уйлаган идем. Ачыклык керттең. Димәк, теләгән һәркем үз эшен ача ала?   – Әйе, зур теләк, дөрес команда булса, һәрбер әйберне күзаллап эшләсәң, әлбәттә була. Һәр эшнең бераз өлеше “везение”, калганы - тырышлык.   – Нинди бизнес китаплары укыйсың?   – Боди Шефер. Китаплардан тыш, олырак киңәшчеләр булу, шушы юлны узган кешеләр белән очрашу, тәҗрибә уртаклашу кирәк.   – Икътисади яктан нинди дәрәҗәгә җиттегез?   – Дүрт ел эшлибез. Өч ел кредит түләп үтте. Быел 6 млн булыр дип көтәбез.   – Башта заказ таптың, аннан команда тупладыңмы?   – Параллель рәвештә барды. Фикерләр еллар буе тупланды. Станокларның мөмкинлеге зур. Диапозон киң.   – Татар бизәкләренә ихтыяҗ бармы?   – Әлбәттә бар. Хәзер этник әйберләр бик модада. Күннән каешлар, беләзекләр ясаталар. Телефон, техника өчен тышчаларга бизәк төшерәбез. Бәясе рәсем күләме, тиражына бәйле.   – Сату нокталарыгыз бармы?   Әйткәнемчә, ЦУМ (Казандагы ЦУМ кибете) һәм Арчада сату нокталарыбыз эшли. Арча бик энергияле район. Анда бу өлкә әле үсеш алмаган.   – Киләчәктә ни турында хыялланасың?   – Тагын сәүдә үзәкләрендә сату нокталары ачарга телим. Потенциал зур, дизайнерлар көчле. Идеялар күп. Аларны халыкка күрсәтәсе килә.   – Татар фестивальләрендә үзеңне тәкъдим итмәдеңме әле?   – Юк. Әзерләнәбез үзебезне күрсәтергә. Әлегә өлгермибез. Заказлар килеп тора.   – Тауарга сертификат аласызмы?   – Юк. Киләчәктә авторлык әйберләренә алынырга җыенабыз. Әлегә без заказчы идеясын тормышка ашырабыз. Аңа автор була алмыйбыз.   – Документлар белән эшләү, теркәлү кыенмы?   – Хисапчы, юрист бар, алар бу сорауларны чишә. Ачылу авыр түгел. Акча, команда туплау, эшләү – мөһим.   – Бүгенге команда ни өчен синең белән эшли? Нәрсә белән кызыксындыра алдың?   – Алар ирекле. Теләген, идеясен тормышка ашыра ала. Төштә күргән әйберләрен дә ясау мөмкинлеге бар.   – Эш хаклары күпме?   – Процентка бәйле. Төрлечә чыга. Эш күп булганда дизайнерларның 80 мең булырга мөмкин. Уртача 40-45 мең.   – Татар кызы буларак, рухи халәтеңне ничек баетасың?   – Чит илләргә йөрергә яратам. Безнең Казандагы театрларга йөрим. Соңгы тапкыр “Щелкунчик”та булдым.   – Сине чит ил күбрәк рухландыра кебек?   – Иҗади яктан аларның карашлары бүтәнрәк. Алар күпкә ирекле фикерле, иҗадирак кешеләр.   – Бүгенге икътисадтагы тотрыксызлык, доллар үсеше сезгә тәэсир итәме?   – Әйе. Күп материаллар Америкадан, Италиядән алына. Доллар күтәрелү безгә тәэсир итә. Бәяләр арта.   – Татар кызлары, егетләре бар. Аларга әниләре, тыйнак бул, дип тәрбия бирә. Иң мөһиме – укып бетер, эшле бул, дип ата-ана сценариясе буенча яшәргә өндиләр, син бу план белән килешер идеңме?   – Мин мондый сценарий белән килешмим. Андыйлар тормышын әрәмгә уздыра. Һәр бала индивидуаль. Аның мөмкинлекләре зур була. Ә әти-әниләр баладан стандарт робот ясый. Баланың теләген, омытылышын күрмиләр. Куркалар. Бәлки баланың омтылышларын күбрәк күрсәләр, бездә креатив кешеләр күбрәк булыр иде. Кызганычка каршы, аларның атна ахырын көтеп гомере уза. Ә бит бер генә тапкыр яшибез бит. Һәркемнең курыйкмыйча үз фикерен әйтеп, идеяларын тормышка ашырып, сау-сәламәт булып, үзен кирәкле тоеп, бәхетле яшәргә хакы бар.   "Бизнес-онлайн" фотолары. Шулай ук Алинәнең "Бизнес-онлайн"га биргән интервьюсын укыгыз. Рөстәм ИСХАКЫЙ | 16.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-18 02:31 Хәким Галидән тәкъдим итә
    18.11.2014 Мәдәният Без, бердәмлеклеләр, аның белән үткән гасырның туксанынчы еллары уртасыннан бирле таныш идек инде. Похвистнево районы Гали авылында туып үскән, Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендәге инструменталь заводында эшләүче Габделхәким Закир улы Насыйровның “Бердәмлек”тә шигырьләрен бастырган идек. Ә инде 1996 елда ул чакта Яр Чаллыда нәшер ителүче “Аргамак” журналында якташыбызның туган ягына, атасыз, ятим үскән балачак дусларына, туган авылының күмәкләштерү чорындагы тормышына багышлап язылган “Карлыгачлар тагын кайтырмы?” дигән повестеннан өзекләр күргәч, без аларны “Бердәмлек”тә дә бастырган идек. Укучыларыбыз әсәрне яратып кабул иттеләр. Дөрес, повестьта исемнәре искә алынган кайбер кешеләрнең туганнары, ризасызлык белдереп, хатлар да язгалаган иде. Тик нишлисең бит, тарихка каршы барып, аны яңадан дөресләп язу мөмкин түгел. Бу әсәрнең аерым китап булып чыгуы турында да ишеткән идек.   Менә, күптән түгел генә якташыбыздан (ә ул әсәрләрен Хәким Галидән исеме астында иҗат итә) шатлыклы хәбәр килеп иреште. Ул үзенең яңа әсәрен “Дала җилендә әрем тәме” дип аталган романын аерым китап итеп бастырып чыгарган икән.   Озак та үтмәгәндер редакциягә безгә почта аша китап үзе дә килеп җитте. Ул яхшы калын тышлыкта эшләнгән һәм аңа “Дала җилендә әрем тәме” романы белән бергә авторның әле тагын “Сарбах”, “Без сугыш чоры ятимнәре”, “Сайланган сазга”, “Күк күкрәтеп көз уртасында явып узган яшенле яңгыр”, “Авылларны ятим иткән бөек төзелеш” дип аталган төрле елларда, төрле темаларга язылган хикәяләре, публицистик язмалары да кертелгән.   Мин якташыбызның романын һәм башка хикәяләрен шул ук кичне зур кызыксыну белән укып чыктым. Гали авылының тарихына, ничек килеп чыгуына, аның шул чактагы кешеләренә багышлап язылган бу романны дулкынланмыйча уку мөмкин түгел. Ә калган әсәрләрдән “Күк күкрәтеп көз уртасында явып узган яшенле яңгыр” хикәясе аеруча күңелгә хуш килде.   Ул яшьләргә ничек итеп саф тәрбия бирү темасына язылган һәм аны авторның уңышы дип атарга да буладыр.   Китап Яр Чаллы шәһәренең “Диамант” нәшриятында 1000 данә белән басылган һәм аны сатып алу мөмкинчелеге дә бар. Теләүчеләр түбәндәге адреслар һәм телефоннар буенча мөрәҗәгать итә алалар:   Гали авылы, җирлеге - 8-927-727-93-08 - Идрис Муллабаев. Самара шәһәре, "Бердәмлек" газетасы редакциясе - 8 (846) - 995-16-89; 8-927-735-88-17.   Ә без якташыбыз Хәким ага Галидәнгә (аңа быел 70 яшь тула) исәнлек-саулык, яңа иҗади уңышлар телик.   Бүген без “Бердәмлек” укучыларына язучы Рәшит Бәшәрнең яңа китап турында рецензиясе һәм Хәким Галидәнең “Дала җилендә әрем тәме” романы хакында кайбер фикерләрен тәкъдим итәбез.   Рецензия   Самара өлкәсенең Гали авылында буй җиткергән Хәким Галидән исеме вакытлы матбугатта еш күренеп тора. Әле бер газетта, әле икенче газета битләрендә йә берәр кызыклы хикәясе, йә шигыре басылып чыга. «Мәйдан» журналының да даими авторы ул.   Дала җилләрен иярткән Хәким Галидән көннәрнең берендә, туксанынчы еллар башында, җил-җил атлап, «Аргамак» журналына килеп кергән иде. Егерменче гасыр азагындагы үзгәреш җилләре тәэсирендә Чаллы шәһәрендә әнә шул исемдәге бик һәйбәт журнал нәшер ителә башлаган чаклар иде бу. Буш кул белән килмәгән. «Карлыгачлар тагын кайтырмы?» исемле җыйнак кына повесть алып килгән.   Редакциядә эшләүче егетләр озын-озакка сузмый гына әсәрне җәмәгатьчелек хөкеменә тапшырдылар. Тел-стиль чараларына бай, адәм балаларының эчке кичерешләрен бик оста сурәтләгән әлеге повесть күпләрне биһуш иткәндер дип беләм.   Хәким Галидән менә шул рәвешле татар әдәбиятына Самара халкының сөйләм үзенчәлекләрен, гореф-гадәтләрен, бик борынгы чорларга ук барып тоташкан йолаларын алып килде. Үзе әйтүенчә, Гали авылында яшәүчеләргә ундүрт милләт каны кушылган.   Шул халык турында ул һичшиксез зур бер әйбер язарга тиеш иде. Һәм язылды ул әсәр. Укучы тәүге тапкыр кулына алачак «Дала җиле» Самара татарлары турында сөйли. Автор ата-бабаларыннан ишеткән риваятьләргә, документаль материалларга нигезләп, хәтер яңарта.   «Тын гына тирбәлгән әби чәченә төренгән киң далада тулы тынлык. Чикерткәләр сайравы бу тынлыкка зәгыйфьлек китерми. Дала кешесенә тынычлык иңдереп, җанга ятышлы аһәң генә өсти» кебек, бик тә салмак, якты җөмләләр белән башланып китә бу кыйсса.   Тора-бара укучы үзе дә әкренләп шул иксез-чиксез дала киңлекләренә кереп югала. Әсәр аны үзенә ияртеп ерак заманнарга алып китә.   Ат карагы Артай, аның уң кулы булган Сәлимгәрәй, Сәлимгәрәй балалары Әхмәтнәсир, Солтангол... Шактый камил эшләнгән бу образлар укучыны битараф калдырмый, үткәннәребез турында уйланырга, хәсрәтләнергә дә, шатланырга да мәҗбүр итә.   Һәр адымын уйлап атлаучы тәвәккәл дә, тапкыр, хәйләкәр дә Әхмәтнәсир әсәрнең төп каһарманы. Ялчы хатыннан туып, егет булып өлгергәч, егерме биш елга патша хезмәтенә алынган, Азов, Төньяк сугышларында катнашкан, Петр I нең үзе белән очрашкан, сугыштагы һәм тыныч вакыттагы гаярьлеге, миһербанлыгы өчен хәрби хезмәттән азат ителеп, бик зур җир биләмәсе белән бүләкләнгән ир-егет Әхмәтнәсир.   Автор әнә шул бер образга татар язмышын сыйдыра алган. Бу әсәр Гали авылының барлыкка килүе турында сөйли. Без авыл тарихы турындагы теге яки бу китапны укыгында, аның кайчан нигезләнүен, кайсы тыкрыкта, кайсы урамда ничә кеше яшәвен беләбез. Статистика мәгълүматлары белән дә танышабыз. Бар да бар кебек. Әмма... Ул китапларның күпчелегендә кеше язмышлары гына юк. Язмышлар юк икән, димәк, әсәр дә юк.   Хәким Галидән бөтенләй башка юлдан киткән. Ул бик ерак заманнардан бүгенге көнгә әйләнеп кайта. Кеше язмышлары аша кайта. Уйландыра-уйландыра, сискәндерә-хафаландыра кайта. Кем идек? Кем булдык? Бүген кем без? Киләчәгебез нинди булыр? Ул менә шул мәңгелек сорауларга җавап эзли.   Рәшит БӘШӘР, Татарстан мәдәният министрлыгы һәм Татарстан Язучылар берлегенең А. Алиш исемендәге премиясе лауреаты, Чаллы шәһәре мэры Гранты иясе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.   Соңгы сүз   Әсәрне укып чыккач: «Өч гасыр элек булып узган хәлләрне автор каян белеп бетергән, әсәрдә хаклык бармы?» - дигән сорау туачак. Бу табигый хәл.   Балачагымнан, атам аша һәм башка олы яштәге бабайлардан ишеткән риваятьләргә таянып язылган әдәби әсәр бу. Кышкы озын төннәрдә күрше-тирә, туганнар һәм ыру-кардәшләр очрашып кич утырганда, төрле маҗаралар, авылыбыз тарихына кагылышлы хәлләр турында сүз чыга иде. Инәкәй мәрхүмә коймак пешерер иде. Мич башында таратып киптергән көнбагыш чиртеп, башларыннан узган хәлләрне сөйләрләр иде. Ата-бабаларыбыз язмышын, көнкүрешен һәркем үзе белгәнчә, үзе ишеткәнгә таянып фараз кылыр иде. Кемнәр генә килми иде безгә! Шулар араcында Муратов Зәки абый белән хатыны Рәшидә апа, Тархан якларыннан килеп урнашкан Нургали абзыйларның (Таз Нургалие) сөйләгәннәре күңел түрендә уелып калган. Муратов Зәки абый, авыл мәктәбендә завуч булып та, колхоз идарәсендә дә эшләгән белемле һәм бик сабыр, интеллигент кеше иде. Авыл тарихы белән төптән кызыксынган шәхес иде. Хатыны Рәшидә апа, чыгышы белән Тамиян якларыннан, авылыбыз мәктәбендә тарих укытучысы булып эшләде.   Утызынчы еллар тирәсендә, авыл советы бинасы янып, авыл тарихы язмалары юкка чыккан. Шул язмаларны искә төшереп, яңасын язалар. Сугыш чорында анысы да юкка чыга. Зәки абый күп еллар буе эзләнүләр алып бара һәм ул язмаларның Әсәкәй, Тархан якларына китеп эзе югалуы ачыклана. Бүгенге көндә дә кемдә дә булса ул язмалар саклана торгандыр, бәлки бер заман калкып чыгар, дигән өмет бар.   Ишетеп белүем буенча, безнең Насыр бабай, патша хезмәтенә алынып, унбиш ел тирәсе хезмәттә була. Ул чынлап та, ялчы анадан туып, ятимлектә үсә. Бай хатыны, үз баласын егерме биш елга патша хезмәтенә җибәрәсе килмәгәнлектән, иренә ялчы хатын белән үз баласын танырга рөхсәт бирә. Шуның аркасында патша хезмәтенә Насыр бабайны җибәрәләр. Риваятьләр буенча, башкорт атлы гаскәрләре белән ул төрекләргә каршы яу барган. Таза гәүдәле бабам, балачактан кызыксынучан, эшкә җитез булып үсә. Шифалы үләннәрнең серләрен белә. Кымыз ясау, тире иләү һәм уктан ату һөнәрләрен үзләштерә. Кышкы озын төннәрдә хатын-кызлардан да остарак итеп оек бәйли торган була.   Төньяк сугышында катнашып яра ала. Соңгы берничә елын өлкән офицер утарында денщик булып хезмәт итә. Бай малаеның борынына каты кыр тараканы кереп чиргә сабышуы, төрле дәвалаучыларның бу чиргә дөрес диагноз бирә алмый үлем юраулары, бабамның ул баланы үзенчә дәвалап, үлемнән алып калуы, чынлап та, булган хәл. Бу турыда атам сөйләгәннәрнең барысы белән дә, әлбәттә, килешеп бетә алмыйм. Кызу мунчада берничә көн себерке белән чабып, кайнар һәм салкын сулы лаканнар өстендә каплап торуы хактыр. Шәмнәр дә кабызгандыр. Атам сөйләве буенча, каты таракан суда үз шәүләсен күреп, аталану ниятеннән борыннан сикереп төшкән, имеш. Моңа ышана алмыйм. Кайнар пар астында чабынып, кайнар су өстендә томалап тоту нәтиҗәсендә үлеп төшәргә мөмкин. Анысы хаклыкка туры килә. Ничек кенә булмасын, таракан эрен белән төшә. Кышның соңгы аенда, малайны аякка бастырып, Раштуа бәйрәме алдыннан шәһәргә алып кайта. Бәхилләтү йөзеннән аңа ирек бирүләре дә мөмкин. Шуңа ияртеп, җир биләмәләре бирү, күп кенә акча белән обоз торгызып, ун кешедән торган хәрбиләр карамагы астында озату өчен, минемчә, ул гына аз. Һәрхәлдә, бабамның патша хезмәтендә күрсәткән башка төрле гамәлләре дә булган. Бу очракта мин бабам урынына үземне куеп карадым. Аның белән бергә Азов ныгытмасын алуда катнаштым. Шереметев белән күзгә-күз очрашып, шведлар белән сугышта ныгытмалар алдым.   Өч ел буе ил чигендә хезмәт итү дәверендә миңа эчке эшләр министры Семичастный белән күзгә-күз очрашырга туры килгән икән, нигә ул патшаның үзе белән очрашмаска тиеш? Петр I дән ул бары өч яшькә генә кече була. Күңеле дөреслектә булган кеше ник әле каушап калырга да, шаулатып җавап бирмәскә?! Мин үзем шундый идем. Өч ел буе армия сафларында хезмәт итү чорында ике мәртәбә унбиш көнлек ялга кайтып китү бәхетенә ирештем. Ялагай булмадым, булдыклы идем. Чөнки мин бабам каныннан!   Авылым тарихы турында язу ниятем күптәннән бар иде.   2011 елның гыйнварында авылым мәктәбендә «Галинең асыл затлары» дигән кичәгә чакырып алдылар. Авылдашларыма карата иҗат иткән җырым да бар иде, бик теләп катнаштым. Шул очрашу кичәсендә, «Сохраняя вековые традиции» дигән исем астында, авыл тарихының дүрт йөз еллыгына багышлап чыгарылган китап бүләк иттеләр. Авылым тарихының башлангыч чорына бу китапта барысы бит ярым урын бирелгән. Шуңа карамастан, бу язма миңа көчле этәреш бирде. Чаллыга кайту белән, эзләнү эшләре башлап җибәрдем. Чаллы шәһәре, Камаз китапханәләреннән, унҗиденче, унсигезенче гасырны тасвирлаган китаплар яздырып алдым. Янәшәбездә генә булган мәктәп китапханәсеннән Петр I турында язылган китаплар яздырып алып, уку залында утырып, башка китаплар белән танышып чыктым.   Авылым тарихын тасвирлаган автор Гайнанова Лилия ханым белән бәхәскә керү теләгем юк. Ул ханымның бу эшкә күпме көч куйганын, нинди зур хезмәт башкарып чыга алганын аңлыйм һәм чын күңелдән хөрмәт итәм! Элекке заманда кемнәр язган тарихны, дигән сорау туа. Күп очракта аны, бүлмә эченә бикләнеп, кешеләрдән ишеткән хәбәрләргә таянып, дьяклар язган. Чыңгыз хан бу очракта, тарих язучысын үзе белән ияртеп йөртеп, булып узган хәлләрне яздырган. Шуңа да карамастан, тарихны тулысы белән ачыклап язучы кеше юктыр, һәр язучы үз фикереннән чыгып, үзе аңлаганча тасвирларга тырышкан. Бер үк чор турында төрле авторлар язган китаплар белән танышырга туры килде. Бер үк хәлне һәркем үзенчә тасвирлаган. Шулай булгач, нигә әле миңа, укырга мавыктыргыч итеп, эчтәлекле итеп, бабам турында язмаска, дигән уй туды. Бер уңайдан, кайбер тарихчылар фикере белән килешмичә, үз фикеремне әйтеп узу урынлы булыр дип уйладым. Борис Петрович Шереметевка карата, патшаның мин-минлеге аркасында кылынган кайбер хаталарны аның өстенә йөкләү белән килешеп бетмим. «Ашаган белми, тураган белә!» - дигән әйтем бар халык телендә. Кайбер очракта тарихчыларның, ялагайлык аркасында, дөреслекне үзенчә борып язулары да мөмкин.   Әсәрдә тасвирланган геройларны үз исемнәре белән атап, шәһәр, ныгытма исемнәре, даталарын ачыклап, тарихка таянып язарга тырыштым. Катлаулы итми генә, хәзерге заман күзлегеннән чыгып язылуга карамастан, бу әсәрне, кайбер очракта, авыл мәктәбендә кулланырга мөмкин булыр дип уйлыйм.   Кызганычка каршы, әкренләп тамырлар онытылып, аралар өзелеп бара. Узган гасыр башында гына да әле Әсәкәй, Тархан, Тамиян яклары белән аралашу, кыз бирү, кыз алу йолалары бар иде. Анам ягыннан әбекәйнең чыгышы Әсәкәй Солтанголыннан. Элеккеге заманда йөз, ике йөз чакрым ара, ат җигеп йөрүгә карамастан, зур ара саналмаган. Безнең бабайлар Бөгелмә, Әлмәт якларына, Сорочинск базарларына кадәр йөргәннәр. Сүземне түгәрәкләп шуны әйтәсем килә: риваятьләргә таянып язылган минем эчке халәтем, күңел җимешем бу. Якынча гына булса да авылым тарихына ачыклык кертү иде теләгем. Тарихны якынрак белгән бабайлар күптән бу дөньяда юк. Мин үзем дә җитмеш яшьлек бабай. Үз сүземне әйтми мин дә китеп барсам, эзләр бөтенләйгә югалачак. Ана телендә белем алмаган хәзерге буын балаларына бу язмалар, бәлкем, кирәк тә булмас. Тора-бара тормыш үзгәреп үз тәртәсенә керер, халык аңга килер, дигән өметтә калам. Җан азыгы булмаган җирдә акчаның, байлыкның бәрәкәте, тормышның кызыгы, яме юк! Бу бит көн кебек ачык хәл, туганнар!   Хәким ГАЛИДӘН.     Рәфгать ӘҺЛИУЛЛИН 46 | (полный текст новости)

  • 2014-11-17 09:53 Казанның иң биек йортында югарыга чабу ярышы узды (ФОТО)
    16.11.2014 Җәмгыять Бүген Казанның иң биек йортында вертикаль буенча чабу ярышлары узды. Бу йорт - "Лазурные небеса" торак комплексы. Яңа ипподром янында урнашкан. Ярышта 12 яшьтән 45 яшькә кадәрле 200дән артык кеше катнашты. Иң оста чабучы 37нче катка 4 минут та 7 секундта менеп җитте.              1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Шамил АБДЮШЕВ фотолары --- | 16.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-16 05:25 Флюра Низамовадан чыпчык хәтле генә бер фәлсәфә
    14.11.2014 Җәмгыять Бүген Тимерхан ничектер керми калды әле. Мөгаен, үзләренә фатирга төшкән эшчеләр өлеш чыгаргандыр. Өлеш дигәнем баш төзәтерлек йөз грамм инде. Югыйсә, акча сорап керми калган көне сирәк була. Ачуым тәмам төкәнеп (әҗәткә сорый диярсең, әйтерсең лә кайчан да булса кайтарып бирәчәк!), әрләп чыгарсам гына берничә көн капканы әйләнеп уза. Кибет төбендә, кергән-чыккан кешеләрдән биш сум, ун сум теләнеп тора башлады хәтта. Әгәр калада яшәсә, Тимерханыбыз күптән бомж хөкемендә йөрисе адәм инде, исемен дә онытырлар, Тимуш дип, кушаматы белән генә дәшәрләр иде. Ярый әле энесе Руслан белән икесенә ата-аналарыннан калган йортлары бар. Икесе дә ялгызлар: бусы моннан егерме еллар элек үк хатыныннан аерылып (әлеге дә баягы эчү аркасында), авылга кайтып егылды, ә энесенең хатыны үлде дә  никтер, бүтән өйләнеп тормады. Анысы эчми, ничек тә дөньясын алып барырга тырыша. Фермада эшли, үз исеменә яздыртып, Тимерне дә төнге каравылга эшкә йөртә. Ләкин абыйсын эшкә барырга күндерер өчен көн дә ким дигәндә бер чүлли һәм бер кап тәмәке кирәк, шунсыз кузгалдым юк! Анысына да түзәр иде, тик менә акча яклары бик такыр. Кичәге колхозның бүгенге ЧЖОсы айлыкны түгел, еллыгын да юньләп түли алмый – көзге чорда чүпле ашлык, кышын‑язын яңа туган чирләшкә бозау биреп, ел буена эшләгән хезмәт хакларын каплый да куя. Ә Тимернең ведомостьта исеме дә юк, чөнки ул гомумән дә исәптәге кеше түгел – паспортсыз. Хатыны белән аерылышканда ук югалткан да, районга барып, паспортка гариза язарга хәле җитми – айнык көне юк. Соңгы араларда Тимерхан чын аракыны яки сыйфатлы көмешкәне кешегә берәр эш эшләп сыйланганда гына күрә, ә кибеттән, 25 сумны җыя алса, тройной одеколон алып эчә. Ул тройной дигәнен кибетчеләр, билгеле инде, хушбуй итеп сибенер өчен түгел, ә нәкъ менә шундый Тимуш кебекләргә сатар өчен кайтаралар булыр... Күршелекнең кыен ягы шул бер Тимерханга гына килеп терәлсә икән! Әнә урам аша капма‑каршы тагы бер күршем, быел сиксәнен тутырган Гөлниса апа – шул Тимушның сыңары. Әби дияргә тел әйләнми – йөгереп йөри әле. Ким дигәндә соңгы унбиш елын каты эчә бит инде югыйсә. Ходай саулыгын биргәч ни! Аны колхоз чорларының удар хезмәт корбаны дияргә була. Пенсиягә чыкканчы, әле фермада йөзәрләгән баш савым сыерлары мөгрәп торган вакытларда, утызар сыерны кул белән сауган хатын ул. Әнә шул авыр эштән бераз бушаныр өчендер инде, савымчылар эштән соңмы, әллә хезмәт процессында укмы, өйдән алып килгән көмешкәне уртларга күнегеп киткәннәр. Ә көмешкәне бездә кем иренми, шул куа иде. Ул мәсьәләдә иренергә бер дә ярамый, барлык авыр эшне шул көмешкә эшләтә иде бит авылда. Хәзер дә шулай дип беләм. Тик менә совет заманында моның остасына әверелгәннәре бүген йә инде исән түгел, йә булмаса куу хәленә килеп җиткәнче – апарасын ук чөмереп бетерәләр. Һәрхәлдә, Гөлниса апаның бу процессны мантыйкый ноктасын җиткерергә көченнән килми. Сиксәне тулгач, пенсиясе дә арткан, билгеле, тик менә пенсия акчасының чыраен да күргәне юк: шундук эчеп югалтып бетерәсен белгәнгә күрә, зур кызы акчаны үзе ала, әнисенә бүлеп‑бүлеп азык-төлекләтә кайтарып тора. Күз‑колак булмасаң, өйдәге ризыкны эчкегә алыштырырга да күп сорап тормый апабыз. Дүрт баласының барысы да менә дигән итеп дөнья көтәләр, берсе дә эчми дә, тартмый да. Эчүе ешайса, Гөлниса апаның йортына зур йозак эләләр дә, әле берсенә, әле икенчесенә, көчләп дигәндәй, яшәргә алып китәләр. Ике‑өч атналап «коры закон» режимында яшәп, тәмам сусап-сулыгып, күршекәй яңадан үз өенә кайтып керә. Берничә көн тәүфыйклы гына йөреп тора да, йә берәрсенә йон эрләп сатып, йә әҗәткә кереп, тагы иске гадәтенә тотына.   Авылыбызда эчкечеләр күбрәкме икән, әллә эчмәүчеләрме? Урамда болганып йөргән яшен дә, картын да еш очратканга күрә, бөтен авылы белән эчәләр кебек тоелып китә кайчакларда. Туктале, дөньяда статистика дигән фән бар ич, санап багыйм дип, күңелдән «урам әйләнеп» йөри башладым. Эчә торганнарны бер баганага, эчмәүчеләрне, һич югында сирәк кенә эчкәли торганнарны (ә бөтенләй дә капмаучылар бездә дүрт‑биш кенә кеше) икенче баганага тезеп, санап киттем. Урамның бер очыннан икенчесенә барып чыкканчы 56 йортта 128 кеше яшәве, шуларның кырыгы пенсиядә икәне, ун-уникесенең авылда йорт сатып алып, авыл белән шәһәр арасында йөргәләп торучылар булуы ачыкланды. Ә эчү-эчмәүгә килгәндә, саннар якынча мондыйрак: 56 йортның 20сендә эчәләр. Дөньяда бер нәрсәнең дә абсолют булмавын күздә тотсак, калган 36 йортта да бөтенләй капмыйлар түгелен чамаларбыз. Эчмәүчеләр исәбенә кергән минем чирле энекәш тә, алдына китереп куйсаң, бер‑ике чәркәдән баш тартмый. Теге 20 йортны процентларга күчерсәк, урамыбыздагы өйләрнең якынча 36 процентында нык эчәләр булып чыга. Ә өлешләүне кеше санынча исәпләсәк, урам халкының якынча 16 проценты исерекләр килеп чыга. Әле мин аръякка чыкмадым, андагы озын ике урамны әйләнмәдем. Кәртинкәне бөтенләй үк бозмас өчен, шуны да әйтергә кирәктер: элегрәк эчкәләп йөреп, бүген «ташлаганнар» да бар арада, алары бая әйткән дүрт‑биш кеше исемлегендә. Кайберәүләре исә яшьтән үк исерткеч белән дуслашмаган. Әнә утызы да тулмаган Азамат белән аның яшьтәш күршесе Радик тырышып дөнья көтеп яталар, өр‑яңа өй бетереп киләләр. Радикның апасы белән җизнәсе дә, шәп бура күтәреп, әле генә матур итеп профнастилдан түбәсен яптылар, киләсе җәйгә яңа өйгә күчәрләр, алла боерса. Укытучы Салават, пай җирендә җәй буена сөреп‑чәчеп үлән үстерә, халыкка төрелгән печән сата. Хатыны белән берничә баш сыер терлеге асрыйлар, сөт, йомырка саталар. Эчмиләр чөнки. Ләкин бер мичкә балны бер тамчы дегет тә бозганны, 16 тамчысы, ягъни теге процентлар боза да боза инде. Ә ул 16 процент эчендә картаеп баручы буын кешеләре генә түгел, яшьләр дә җитәрлек.   Радиодан тыңлап торам: Башкортстанның берничә авылы халкы үзләрен Аек авыл дип игълан иткәннәр. Бу Уралда, башкорт якларында. Безнең тирә‑юньдә тоташ татарлар яши. Ә эчүгә килгәндә, берсе дә кимен куймый. (Кайсы милләтнең эчкегә ныграк бирелгәнен чамалап кына әйтсәк, ялгышырбыз, шуңа күрә гөнаһысына кермим.) Аек авыл дигәнне болайрак аңлаталар: авыл кибетләрендә аракы сату тыелган. Ләкин без бит беләбез – ул затсыз нәрсә белән дөнья тулган, бу авылда булмаса, икенчесенә барып алырга була. Шулай да, үзеңне аек дип атагансың икән, урыслар әйтмешли, назвался груздем – полезай в кузов. Һич югы кешегә күрсәтеп эчмә, өеңдә генә, тәрәзә пәрдәләреңне корып куеп кына эч! Андый гына икейөзлелеккә күнеккән халык ич инде без, коммунистлар заманында бер нәрсә сөйләп, шуның нәкъ киресен эшләргә өйрәнеп беткәнбез. Система шулай өйрәтте – бер сүзебез эшкә, бүтәне рәешкә дигәндәй. Әмма да ләкин җыен җыеп, матур ниятле җәмәгать хәдимнәренең сүзен екмыйча, аек авыл булырга дип кул күтәрү бер хәл, ә кибетчеләрнең кулларыннан күз алдында шуып чыгып барган керемен нишләтәсең? Алар бу эшкә ничек риза була алалар икән? Хәер, халык соравы буенча булгач ни эшләмәссең. Әнә, без аек авыл түгел түгелен, әмма, кибетләр мәктәпкә терәлеп тора дип, тәмәке сату тыелган. Тыелса ни, кирәк булганда, үз кешеләребезгә сатыла ул. Ә аракы сату тыелмый, – сәер мантыйк инде, бер уйласаң. Янәсе, мәктәп баласы аракы сорамас, ә тәмәкегә үрелүе безгә яңалык түгел, димәк, шунысыннан куркыйк кебек килеп чыга! Ярый, бусы инде яхшы ниятләрнең тормыш чынбарлыгы белән ниндирәк шартларда очрашуы хакында минем чыпчык хәтле фәлсәфәм генә. Ничек кенә булмасын, республика парламенты, халык белән бер булып, Аек авыл проектына кушылды: Аек авыл булып яшәргә карар кылган авылларда аракы сатуны тыюны канун көченә кертте. Безнең авыл кушыла алыр идеме икән шушы башлангычка? Ничектер, күз алдына китерүе кыенрак әлегә. Ә бик тә китерәсе килә. Бу аерым алган дәүләттә коммунизм төзү хыялы сымак, бик ерак хыял булса да.   Фото: Facebook.com Флюра НИЗАМОВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-16 05:25 Самаралылар: Иң гүзәл татар кызлары Самарада яши (ФОТО)
    16.11.2014 Җәмгыять Бөтенроссия “Татар кызы-2014” матурлык фестивалендә катнашу өчен Самара өлкәсендә яшәүче татар кызларын сайлап алу кастинглары узачагы билгеле булгач, интернет челтәрендә кызу бәхәсләр башланды. Кемдер аның турында: “Бу бик кирәкле чара, татар кызларының матурлыгын күрергә тиешләр,” - дисә, икенчеләре: “Кәфер уены, татарны мыскыл итү”, - дип бәяләде. Төрле фикерләргә карамастан, бәйгедә катнашырга теләк белдерүче туташлар байтак җыелды. Сайлап алу кастингларында кызларның чибәрлегенә генә түгел, ә талантына, иҗади сәләтенә, сәхнәдә үз-үзләрен тота белүенә өстенлек бирелде. Нәтиҗәдә утыз өч чибәр арасыннан уникесе финалга үтте. Бу туташлар 8 ноябрьдә А.С. Пушкин исемендәге Тимерьюлчылар Мәдәният йортында Самара өлкәсенең “Татар кызы-2014” исемен яулау өчен көрәш башлады. Самарада мондый чара беренче мәртәбә уздырылгангамы, чакыру билетлары күз ачып йомганчы таралып бетте. Чара башланырга әле бер сәгатьләр вакыт булуга карамастан, фойеда халык мыж килә иде инде. Өлкәннәр сабыр гына көтеп торса, яшьләр түземсезләнеп, әледән-әле сәгатькә күз салгалыйлар. Әнә Айгөл Галиеваны куәтләргә килгән Камилә Карабатырова да бәйге башланганын дулкынланып көтә. - Айгөл - чибәр, ачык күңелле, рухи яктан бай кеше. Дустым бүген “Татар кызы-2014” исемен яулап, Мәскәүдә узачак бәйгедә катнашырга лаеклы, дип саныйм, - ди ул башкаларга күз ачарга да бирмичә.   Жюрида утырган Флорида Локмановадан: “Кызларыбызның Бөтенроссия бәйгесендә катнашып, призлы урыннар яуларга мөмкинлекләре бармы?” - дип сорамый булдыра алмадым.    - Иң элек өлкә “Туган тел” татар җәмгыяте президенты Ильяс Шәкүровка рәхмәт әйтәсе килә. Ул авырлыклардан, чыгымнардан курыкмыйча шундый зур эшкә алынды һәм лаеклы рәвештә ахырына җиткерде.      Ә кызларга килгәндә, алар барысы да чибәр, талантлы, шундый матур итеп җырлыйлар, бииләр. Тик менә кайберләре татар телен генә кирәк дәрәҗәдә белми, аралашканда кыенлыклар килеп чыккалый. Кызганычка, бәйгене оештыруга соңлабрак алындык. Вакыт күбрәк булса, бәлки, кызларыбыз татар телен бераз шомарткан булырлар иде. Шулай да, һәркайсы үзенчәлекле һәм “Татар кызы-2014” исеменә лаек. Барысына да чын күңелдән уңышлар телим, - диде Флорида ханым.    Самара өлкәсе мөфтие Талип хәзрәт Яруллин да чараны ачканда шундый ук теләктә калды. Аның: “Иң матур кызлар Самарада яши, диләр бит, ә Самараның татар кызлары - аеруча гүзәлләр”, - дигән сүзләрен тамашачылар алкышларга күмде.   Менә сәхнәгә төз басып, салмак атлап, ихлас елмаеп берсеннән-берсе чибәр кызлар чыктылар һәм үзләре белән таныштыра башладылар, чөнки бәйгенең беренче сынавы - визит карточкасы дип атала иде бит. Кайберәүләр, чынлап та, татар телендә өздереп үз-үзләрен тәкъдим итә алмадылар шул.   Икенче сынауда чибәркәйләргә уңган хуҗабикә булуларын исбатларга кирәк иде. Алар алдан ук татар халык ашларын пешереп килгәннәр. Кызганычка, тәмле исләр аңкытып торган Гүзәл Алиеваның бәлешен, Кадрия Бикбаеваның пәрәмәчләрен, Алия Газизованың матур итеп бизәлгән чәкчәкләрен, Вәсимә Фардееваның кош телләрен тамашачыларга караш белән генә озатып, аларны авыз иткән жюри әгъзаларына көнләшеп карап торырга калды.    Менә туташларның иҗади сәләтләрен күрсәтү вакыты да җитте. Күпчелегенең балачактан музыкага, җыр-биюгә өйрәнеп үскәнлеге күренеп тора. Лилия Сапукова, Кадрия Бикбаева, Руфия Кафиятуллова, мәктәп яшеннән милли бәйрәмнәребезне алып барырга өйрәнгән Эльвира Йосыпова сәхнәдә үзләрен бик иркен тоталар. Ә менә Әлмира Кәримова, Әлфия Мәүлүтова, Зөлфия Куҗиәхмәтова бераз каушадылар кебек. Шулай да һәр чыгыш алкышларга күмелеп, чын бәйрәм кебек кабул ителде. Афәрин, кызлар!    Чибәркәйләргә, аларның искиткеч чыгышларына сокланып, якыннарының, дусларының, тамашачыларның көчле алкышларына кушылып утырган арада бәйге ахырына якынлашканын сизми дә калганбыз. Казан җырчылары Мөнир Рахмаев, Алсу Әбелханова, Самараның “Яктылык” татар мәктәбенең “Йолдыз” бию театры коллективының җырлары, биюләре жюри әгъзаларының дулкынландыргыч киңәш вакытын бераз “кыскартты” сыман.   Ниһаять, бәйгене алып баручы Линар Абсаттаров һәм Римма Гыйбадуллина чибәркәйләрне һәм җюри әгъзаларын сәхнәгә чакырды. Конкурс нәтиҗәләрен игълан итү алдыннан сүз өлкә “Туган тел” татар оешмасы президенты Ильяс Шәкүровка бирелде.    - Бүгенге чарада Самара өлкәсендә әдәпле һәм әхлаклы, эчтән дә, тыштан да гүзәл татар кызлары яшәвен, аларның “Татар кызы-2014” исеменә лаеклы булуын күрсәтергә теләгән идек. Морадыбызга ирештек кебек. Мин бу чараны халкыбызның киләчәге өчен дә бик мөһим дип табам. Чөнки бүген сәхнәдә басып торучы гүзәлләребез киләчәктә гаиләләр корып, балалар табып, милләтебезне дәвам итәрләр, - диде Ильяс әфәнде һәм кызларны бәйгегә хәзерләгән “Мисс Россия” конкурсының региональ вәкиле, “Мисс Самара” конкурсы рәисе һәм model63 агентлыгы җитәкчесе Рафаэль Давыдовка һәм чараның иганәчеләренә рәхмәтләрен җиткерде.   Татар эшкуарларына ярдәм итү өлкә ассоциациясе директоры Наил Мостафин, үз чиратында, “Татар кызы-2014” өлкә конкурсын оештыручы Ильяс Гомәр улы Шәкүровка бүләк тапшырды.    Кызлар, аларның дуслары һәм ата-аналар зарыгып көткән вакытны сузып, бүләкләүләр дәвам итте. Бәйгедә катнашкан кызларга “Ювелюкс” ювелир кибетләре челтәре, “IREN MICHEL” мода бутигы һәм “Mary Kay” косметика компаниясе сертификатлары һәм дипломнары, иганәчеләрнең бүләкләре һәм сертификатлары тапшырылды. Жюри әгъзалары да Рәхмәт хатлары һәм бүләкләр белән бүләкләнделәр.   Менә ул, көтелгән мизгел! Тантаналы рәвештә “Татар кызы-2014” бәйгесенең җиңүчеләрен игълан итә башладылар. Анда да интриганы саклап, башта “Самар татарлары” интернет-сайтында тавыш бирү нәтиҗәләрен аның редакторы Римма Нуретдинова игълан итте. “Халык күңелен яулаган кыз” номинациясендә меңгә якын тавыш җыйган Эльвира Йосыпова исеме аталды.    Өченче урын, ягъни икенче вице-мисс исеменә “Ялкынлы яшьлек” ансамбленең биючесе Кадрия Бикбаева, беренче вице-мисс исеменә Шенталы районы, Денис авылы кызы Алия Галиуллина лаек булдылар. Буй-сыны, сәхнәдә тотышы, саф татар телендә сөйләшүе белән жюри әгъзаларын үзенә гашыйк иткән Айгөл Галиева лаеклы рәвештә Самара өлкәсенең “Татар кызы-2014” дип аталды. Аларның һәркайсына “Алтын инә” ательесы хуҗабикәсе Гөлнара Насыйрова таҗ кебек чигелгән калфаклар кидерде, ә "ИПОЗЕМбанк" исеменнән Ильяс Шәкүров акчалата бүләк тапшырды. Беренче урын өчен Айгөл туташка “Ювелюкс” ювелир кибетенең кыйммәтле муенсасы һәм “IREN MICHEL” бутигының киемнәр коллекциясенә сертификат тапшырылды.   Бәйге шулкадәр зәвыклы итеп, югары дәрәҗәдә оештырылган иде ки, һәркем тамашадан ләззәт алып утыргандыр, дип уйлыйм. Мондый конкурсларны оештыруда зур тәҗрибә туплаган Рафаэль Давыдов: “Минемчә, бүгенге чара Мәскәүдә узачак “Татар кызы-2014” бәйгесе дәрәҗәсендә узгандыр”, - дип әйтте. Бу, әлбәттә, оештыручыларга югара бәя бирү иде.   Шушы көннәрдә “Мәскәү комиссиясе фото- һәм видеорепортажлар буенча I Бөтенроссия “Татар кызы” матурлык бәйгесендә катнашу өчен Самара өлкәсеннән Айгөл Галиеваны сайлап алды,” – дигән хәбәр килеп иреште. Без шундук Айгөл туташ белән элемтәгә кереп, берничә сорау бирдек.   - Айгөл, бәйгегә хәзерләнү өчен бер ай буе Мәскәүдә яшәргә, конкурска әзерләнергә кирәк икән. Уку ягыннан проблемалар булмасмы?   - Мин Самараның федераль җәза бирү хезмәтенең юридик институтында (СЮИ ФСИН) укыйм. Әлбәттә, лекцияләрне калдырырга ярамый, безнең укытучылар бик таләпчән. Шулай да, уку йорты җитәкчелеге Бөтенроссия бәйгесендә катнашуыма каршы килмәс, дип уйлыйм.   - Өстеңә төшкән җаваплылык каушатмыймы?    - Бераз бар. Шулай да, үз-үземне кулга алып, матур костюмнар, яңа номерлар әзерләргә тотынырга вакыт. Бөтенроссия бәйгесендә дә Самара өлкәсенең лаеклы вәкиле булырга тырышырмын, - диде ул.   Без Айгөлгә чын күңелдән уңышлар һәм җиңү яулап кайтуын теләп калабыз.     Самара өлкәсе “Татар кызы-2014” конкурсы финалистлары (сулдан уңга) Кадрия БИКБАЕВА, Айгөл ГАЛИЕВА һәм Алия ГАЛИУЛЛИНА.     Конкурсны оештыручы Ильяс ШӘКҮРОВ һәм хәзерләүче Рафаэль ДАВЫДОВ.     Бәйгедә катнашучы кызлар.   Хәмзә МОРТАЗИН фотосурәтләре.   Алия АРСЛАНОВА 45 | 16.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-16 05:25 "Ак чәчәкләр" сериалын төшерү мәйданыннан ФОТОрепортаж
    16.11.2014 Җәмгыять Инде ишеткәнсездер, Казанда "Ак чәчәкләр" киносын төшерү бара. Габдрахман Әбсәләмов әсәре буенча куелган картина берничә сериядән торачак. Тиздән аны "Татарстан Яңа гасыр" каналыннан күрербез. Ә әлегә бер күренешне төшерү мәйданыннан фотолар карый торыгыз:            1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ләйсәнә САДРЕТДИНОВА фотолары, Facebook.com сайтыннан. --- --- | 16.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-16 12:17 Карабашта өрәкләр бармы? (ФОТО)
    15.11.2014 Могҗиза Бөгелмә районы Карабаш бистәсендә кинәттән пәйда булган аңлата алмаслык ияләрнең сурәтләре тиз арада интернет челтәре аша таралып, бөтен Татарстанны шаулатты. Бистәдә яшәүче Айдар Садыков тау битендә пәйда булган өрәкләрне видеорегистраторга төшереп алган. Кемнәрдер моны шаяру дип кабул итсә дә, мистик затларны күрер өчен төннәрен кизү торучылар да күп. Видеодан соң, кизү торучылар төшереп алган фотолар да йөри интернетта. Имештер, алар да күргән. «Бездән бер‑ике метр гына ераклыкта иделәр», – диючеләр дә бар. Аяк тартмаган юл   Аның ише тузга язмаган хәбәрләр халыкта һәрвакыт кызыксыну уята. Шулай да әле яши генә башлаган гомеремдә бер тапкыр да шүрәле, җен‑пәри һәм албасты ишеләрне күргәнем булмагач, ышанырга ашыкмадым. Ә шулай да күңелдә шом бар. Аяк тартмый, бер сүз белән әйткәндә. Төнен әллә нинди маҗаралы төшләр күреп, саташып чыккач та бармаска микән әллә дигән уйлар да кергәли башлады... Шулай да Ходайга тапшырып, юлга чыктым.   Автобус китәргә әле бер сәгатьләп вакыт бар. Укый торыйм булмаса дип, киосктан бер газета алган идем... абау, монда да Англиядәге иске замок өрәкләре турында язганнар ич! Укып бетереп, һаман автобусны игълан итмиләр, инде кузгалыр вакыт узып та бара түгелме соң дип, йөгереп урамга чыксам, автобустан җилләр искән! Әллә әйтми калдырганнар, әллә әйтеп тә ишетмәгәнмен – бер сүз белән әйткәндә, нидер миңа бармаска куша Карабашка, бар-мас-ка!..   «Шаяру бу!»   Ничек итсәм иттем, Карабашка барыбер барып җиттем. Тау итәгенә сыенып утыра ул. Тирәсендә сулыклары да, сазлыклары да бар. Керә-керешкә үк ниндидер бер серле томан сарган сыман тоелды бу бистәгә. Үзем юл буйлап Карабашка атлыйм (биредә урнашкан сәнәгый базаларда сирәк‑мирәк эт өргән тавышлар ишетелгәли, ләкин кешеләр күренми), үзем юлда берәрсе очрамас микән дип өметләнәм. Әһә, бер машина күренә бит! Туктамады, выжлатып үтеп китте. Аннары тагын берсе, тагын...   Шикләнеп атлый торгач, бәхетемә ниндидер бер гараж сыман урыннан этләр өркетер өчен таяк тотып бер апа килеп чыкты. Адымымны кызулатып куып тоттым да кемлегемне, каян, нәрсә өчен килүемне аңлатып та бирдем. Юлдашым үзен Роза-Розалия дип таныштырды. Баксаң, Розалия апа әлеге өрәкләр хикәяте белән «таныш» (күрүчеләр аларны икәү булган дип ышандыра), өстәвенә, шушы калкулыкларга терәлеп диярлек салынган йортта да яши булып чыкты. Тик үзе бу хәлләргә ышанмый.   – Ниткән өрәк ди инде, яшьләр шаяргандыр әле! – диде ул шартлатып.   Шулай да, үз көйләренә әкрен генә яшәп яткан Карабаш кешеләренә «яңалык» алып килеп, бистәне шаулаткан булып чыкты бу фантомнар.   – Берәр атна чамасы кич саен тау итәгенә утызар машина җыела. Минем дә балалар Бөгелмәдән кайттылар да шунда барырга җыендылар бер кичне. Киленемнең куркуы гына тыйды үзләрен, – ди Розалия апа.   Тумышы белән Карабаштан ул. Хәзер күпкә кечерәеп шәхси кулларга күчсә дә, элек биредә миллионер яшелчә колхозы булган. Карабаш кәбестәләрен ашамаган төбәк калды микән илебездә?! Колхозның шәп чагында Розалия апаның ире дә Уфа каласына кәбестә тапшырырга киткән. Төнге юл. Арыганлык баса. Уфага җитәрәк юлдашын уятып, үзе ял итеп алырга уйлый бу. Шулчак юлда тәпиләүче кара киемле хатынны абайлап ала. Атлый ди шулай, узган машиналарга күтәрелеп тә карамый икән. Яныннан узып китим дигәндә, җәяүле... эреп юкка чыккан.   Розалия апа шулай ук өй иясе белән очрашуын да сөйләп шаккатырды. Ә үзе юк‑барга ышанмаган була тагын!   Курыкканга – куш   Бара торгач, Комсомол урамына килеп тә чыктык. Сулга борылган юл өрәкләр күренгән калкулыкларга илтергә тиеш. Сулда – гаражлар, уңда абзар ише корылмалар кала. Әнекәем, монда берәрсе чыгып, «Һәйт!» дип кычкырып җибәрсә, көпә-көндез дә егылып китәрсең! Минем шикләнгәнемне күреп, Розалия апа озатырга алынды, рәхмәт яугыры. Ярыйсы ук иркен юл безне элеккеге колхоз биләмәләре һәм карабашлылар чүплек иткән тирәлек аша мәгърур да, искиткеч матур да, серле дә тау итәкләренә алып китте.   Карап торышка гап‑гади тау итәге. Нефть качалкалары эшли тора, биектә антенналар урнаштырылган. Мондый техникалы җирдә йә берәр тимер яктылыкны сындырган, йә монтаж инде бу дип җиңел сулап куйган гына идем, тынлыкны ярып җир астыннан сәер җанвар тавышы яңгырамасынмы! Юлдашым, йөземне күреп булса кирәк, көлеп үк җибәрде:   – Күрмисеңмени, бораулаучылар эшләп маташа, җиргә торба төшерәләр алар.   Чордашлар Сәрия апа белән Альберт абый да Розалия апа кебек үк өрәкләргә ышанмавын белдерде.   – Әлмәт яшьләре килеп шаярышкан шулай, – диде алар.   Альберт абый:   – Болай алга китеш булмаса, Карабаштан яшьләр китеп, шул карт‑коры гына калмагае. Йөрерсең аннары өрәк булып, – дип өстәп тә куйды.   Әңгәмәдәшләремнән шулай ук Карабаштан төп юл аша икенче бистәгә илткән чатын «Шайтан борылышы» дип аталганын да белдем. Ул урында аварияләр еш булып,  зыян күрүче яки һәлак булучылар күп булган икән.   Җирле халыктан сораша торгач, республиканы шаулаткан «өрәк» бик күп еллар элек тау башында үле килеш табылган кыз баланыкы «булуын» да белдем. Әллә шунда үтереп киткәннәр, әллә харап итеп шунда ташлап калдырганнар – бичара кызның туганнары җинаятьченең кем икәнен һаман да булса белми, имеш...   «Өрәк түгел, җен»   «Казан нуры» мәчете имам хатибы Алмаз хәзрәт Мөхлисов:   – Исламда өрәк дип, гадәттә, кеше  үлгәннән соң очып чыккан җанын әйтәләр. Җаннар берничек тә кеше күзенә күренә алмый. Карабашлылар әйтә торган өрәкләрне җеннәр дию дөресрәк. Без  кешеләр дөньясыннан кала, әле фәрештәләр һәм җеннәр дөньясы да барлыгы билгеле. Җеннәр, шул ук шайтаннарның да төрлесе була: бар оча торганы, бар кеше эчендә утыра торганнары, бар мәче, эт, елан һәм башка кыяфәткә керүчеләре дә. Алар кеше күзенә үз сыйфатлары белән күренми. Төрле нәрсәләр сыйфатын алырга мөмкиннәр. Бу очракта төгәл генә карабашлылар җен йә шайтаннарны күргән дип әйтеп булмый. Хәзер бит яшьләр интернет, телефон белән артык мавыгалар, әллә нинди видеолар төшереп, интернетка элеп куялар. Үзләренчә сенсация ясыйлар.   «Алар бар!»   Анатолий Емельянов, экстрасенслар бәйгесендә катнашучы, танылган күрәзәче:   – Мин ул видеоны карадым, монтажга охшамаган. Кайдадыр күренүче ак фигуралар – бу тискәре энергия тупланмасы. Андый өрәкләр күп вакытта фаҗига булган урыннарда пәйда булалар. Әйтик, авария булган җирләрдә, авиакатастрофа урыннарында. Шулай ук мәетләр күмелгән урыннарда да күренергә мөмкиннәр. Гадәттә, аларның ир яки хатын өрәге икәнлеген аныклап була, тик бу очракта фигура формасыз. Мин үзем дә Казанда берничә җирдә өрәк күрдем, үзем күрмәсәм, ышанмас идем, үз күзләрем белән күргәч ышанам. Берсендә хатын‑кыз өрәге күрдем, соңрак ул урында чокырда яшь кыз мәете табып алдылар – үтереп шунда ыргытканнар. Аннан берничә тапкыр бер урында ир‑ат өрәге күрдем. Соңрак анда машиналар кую урыны төзи башлагач, мәет калдыкларына тап булдылар. Аларны җыеп икенче урынга күмгәч, бу өрәк килүдән туктады.   Өрәкләргә сорау бирү, гомумән, алар белән нинди дә булса элемтәгә керү – куркыныч. Карабашта яшьләр хәзер тау итәгендә дежур тора диләр, бу бөтенләй мәгънәсез. Өрәкләр белән очрашу, аларны күзләү авыруларга, үлемнәргә китерергә мөмкин.     Интернетта Карабаштан менә шундый фото куелган     Өрәкләр шушы тау битендә күренә диләр     Рәдифә НОГМАНОВА | (полный текст новости)

  • 2014-11-16 12:17 Сечен районының Красный Остров авылының беренче депутаты Хәлил Сөләйманов турында
    14.11.2014 Тарих Сечен районының Красный Остров авылы күренекле шәхесләргә бай авыл. Шуларның берсе – Хәлил Сөләйман улы Сөләйманов. Ул 1905 елда туган, һәрвакыт җитәкче урыннарда эшләгән, Горький өлкәсеннән РСФСР югары Советының беренче чакыру депутаты, партиянең 18 съезды делегаты булган. Хатыны Алимә апа белән биш бала тәрбияләп үстергәннәр. Без сезгә икенче балалары Роза Мозолина-Сөләйманованың балачагы, гаиләсе турындагы хатирәләрен тәкъдим итәбез, хөрмәтле газета укучылар. Сугышчан балачак 1941 елның июнендә миңа әлдә унбер яшь тә тулмаган иде. Әти фронтка киткәндә, мин кыз туганнардан олысы идем, сугыш дигән нәрсәнең нинди афәт икәнен күз алдыма китерә дә алмадым, ул әллә кая еракта, безгә кагылмас дип уйладым, ә күрәселәр алда булган икән.   Сеңелләрем әле нәни булганга, мин әнинең бердәнбер ярдәмчесе идем һәм ул өйдә юк чакта аларны карый, мич яга идем, сыерыбызга печәнне дә әни белән әзерли идек. Дус кызым белән утын әзерләү дә минем вазифам иде – нинди генә койма җимермәдек без аның белән. Шунысы искиткеч – бер генә дә тотылмадык.   Иң авыры ачлык иде. Карточка буенча көненә кеше башына бирелгән 150 грамм ипи, әлбәттә, тамак туйдырырга җитми иде, әле бит аның да күп өлеше бәрәңге, көрпәдән (отруби) тора иде. Сугыш буена бернинди тәм-том күрмәдек, төрле үлән, кыр суганы ашадык. Бервакыт әни белән кыр суганы үскән аланга тарыдык, аны күп итеп өзеп, өйгә кайтканда бездән дә бәхетле кеше юк иде, ә ул суганнан әни пешергән шулпа иң тәмле ризык булды.   Мәктәптә озын тәнәфесне көтеп ала идек, чөнки анда бер телем ипи белән кайнатылган су бирәләр иде. Туйганчы ипи ашау безнең иң зур хыялыбыз иде, шуңадыр да мин әле дә булса икмәкне беркайчан да ташламыйм, ашарга җитәрди генә сатып алам, калса да сохари киптереп, ашка файдаланам.   Берчак сугыш вакытында әни каяндыр әрем белән буталган он бераз табыштырды. Шул оннан пешергән көлчәләрне (лепешка) ашаганда, әчелекләреннән күздән яшь бәреп чыкса да, ул безнең өчен иң тәмле ризык булды. Өйдә бер телем дә ипи булмаганда, өч яшьлек Лираның ашарга сорап елаганы әле дә исемдә. Ачлыктан хәтта сыерыбыз да елый иде. Туганыбыз, 15 яшьлек Борис, безне ашата башлагач бераз хәлләребез җиңеләйде. Ул дәресләрдән соң колхоз эшенә йөрергә тотынды. Ирләр аз булганга, аны комбайнчы ярдәмчесе итеп билгеләделәр. Ул һәр көн бераз ашлык, бәрәңге китерә иде. Аларны аңа яшертен генә олылар бирә булган.   Сугыш безне тиз олыгаерга мәҗбүр итте, балачагыбыз булмады диярлек, без бик иртә үзебезгә йөкләнгән җаваплылыкны сизә башладык. Безнең әти сугышка хәтле райкомның беренче секретаре булып эшләде, шуңа да мин анда юлны яхшы белә идем. Бервакыт анда барырга карар кылдым. Мине беркем дә туктатмады һәм туп-туры беренче секретарьнең кабинетына килеп кердем. Иптәш Бибиков (кызганычка, исемен хәтерләмим) мине бик җылы каршы алды, хәлләребезне сорашты. Мин барысын да сөйләдем һәм ул безгә ярдәм итте, әлбәттә. Мин әрсезләнеп тагы берничә тапкыр бардым аңа һәм ул бер генә дә борып җибәрмәде.   Ниһаять, сугыш тәмамланды. Кемдер иртән безнең тәрәзәне шакып, “Сугыш бетте!” дип кычкырды. Сикерешеп тордык, елашабыз, әмма бу шатлык яшьләре иде. Әни сандыктан кызыл ефәк күлмәген алып, өй түбәсенә элеп куйды, андый “байрак”лар һәр түбәдә диярлек җилфердәде.   1945 елның көзендә әти сугыштан кайтты һәм авыр булса да, бүтән, тыныч тормыш башланды.  Әти-әни   Безнең әтиебез Хәлил Сөләйманов һәм әниебез Алимә икесе дә 1905 елда Красный Остров авылында туганнар. Олыгая барган саен минем аларга булган мәхәббәтем, рәхмәт хисем, алар белән горурлануым арта гына бара.   Алар икесе дә укуга омтылганнар. Хатын-кызның төп вазифасы – гаиләне карау дип санаган әби-бабай әнине укырга җибәрмәгән, ул качып китә булган. 17 яшендә әти Мәскәүгә китеп, тимер юлда йөк ташучы булып эшли башлый, профсоюзлар мәктәбендә курсалар уза, үзалдына укып, урта белем ала. Аннары да ул һәрвакыт укыды, бик сәләтле иде.   Хезмәт баскычыннан да югарыга тиз күтәрелде һәм райкомның беренче секретаре дәрәҗәсенә тикле җитте. Ун елга якын РСФСР югары советы депутаты булып торды, партиянең XVIII cъездына делегат итеп сайланды.   Сугыш башлангач, 1941 елның беренче июлендә үзе теләп фронтка китте һәм Берлинга хәтле җитте. Искиткеч хикәяче буларак, ул безгә сугыш турында бик күп сөйли иде. Ничек барлык вакыйгаларны, даталарны, елгалар, шәһәрләр исемнәрен исендә тота дип, исем китә иде кечкенә чакта, ә бит ул барысын да йөрәге аша уздырганга берни дә онытмаган. Сугышта чакта әни ике тапкыр похоронка алды, әмма, бәхеткә, икесе дә хата булган, әти орден-медальләр тагып, майор исеме белән кайтты. Әти дөньяда чакта аның сөйләгәннәрен яза бармавыма әле дә булса үкенәм, бер китап язарлык иде бит.   Әтине гади халык та бик ярата иде. Ул һәр кеше белән уртак тел таба белде, һәрбересен тыңлый иде. Бик гадел, намуслы иде әтиебез.   Гаилә учагын җылытучы әниебез һәрвакыт ачык йөзле, энергиясе ташып торган матур ханым иде. Ул беркайчан да зарланмады, авырлыклар алдында коелып калмады. Мин аның эшсез торганын бер дә хәтерләмим, әтине дә ул укырга өнди иде һәрчак, бар эштә дә таянычы булды.   Без, балалар, барыбыз да яхшы укыдык, югары белем алдык. Әниебез бик зирәк кеше булганга, аңа киңәш сорап килүчеләр күп иде, аның һәр сүзе, һәр киңәше дөрес иде. Минем тормыш иптәшем үземнән олырак, тәҗрибәлерәк һәм аңа кияүгә чыкканда әнигә шул хакта әйткәч: “Берни түгел, артыннан җитәрсең”, - диде ул. Ирем белән 40 елдан артык яшәү дәверендә мин, чынлап та, аның дәрәҗәсенә ирештем.   Без барыбыз да матур гаиләләр кордык, әни кияүләрен яратты, алар да әнине яраттылар, ихтирам иттеләр. Бәйрәмнәрдә еш кына бергә җыелып, татар, рус җырлары башкара идек. Матур тавышлы Лирабыз башлап җибәрә, аңа көчле тавышлары белән әти һәм Борис кушылалар, аннары калганнар. Тормышта төрлесе була инде, әмма хәтердә күбесе күңелле мизгелләр генә калган, ә инде әти-әниебез белән иң якты, иң матур хатирәләр бәйле, әлбәттә.   Әбием   Минем балачак авыр сугыш елларына туры килсә дә, күп кенә матур мизгелләр дә хәтердә калган, бигрәк тә әти-әнинең кече ватаны – Красный Остров авылы күңелдә һәрчак җылы хисләр тудыра. Минем аны Яшел Остров дип атыйсым килә иде, чөнки авыл урамнары җәй буе яшел үлән белән каплана иде. Ул елларда транспорт булмагангадыр, үлән бер дә тапталмыйча, матур келәм кебек тип-тигез тора иде. Заманасына карата, күбесе өйләр матур, төзек иде, искереп, ауган-егылганнарын хәтерләмим. Ике катлы зур, матур мәктәп бинасы барысыннан да аерылып, авылны бизәп торды. Аны безнең әти беренче секретарь булып эшләгәндә төзеткән. Бу аның вазифасы белән бердәнбер тапкыр файдалану очрагы булгандыр.   Менә шул матур авылда безнең Мәрьям әбиебез яшәде. Халык арасында аны яратып “Мням апа” дип йөртәләр иде. Әбекәебез искиткеч ярдәмчел, киң күңелле, изге җан иясе иде, аның өеннән бер дә кеше өзелмәде, бигрәк тә сугыш елларында. Сыеныр почмагы булмаган һәрбересенә ул урын тапты, күңел җылысы бар кешегә җитте. Икмәге кайвакыт булмаса да, бәрәңгесе һәрчак бар иде һәм барысын да кундырып, ашатып-эчереп озата иде. Аның зур сандыгы бар иде, ул сандыкның ачкычын әбием һәрчак үзе белән йөртте. Без аның сандыкны ачканын түземсезлек белән көтә идек, чөнки ул безгә аннан алып “подушечка” конфетлары бирә иде. Бу балачакның иң бәхетле мизгелләре булгандыр.   Әбием бик чәй яратты, өстәлдә җырлап торган самавырдан куе һәм кайнар чәй эчә иде. Самавыр җырлап торсын өчен аңа күмер салып торырга кирәк иде. Мунчадан соң унар чынаяк чәйне нибары бер конфет белән эчә алуына исебез китә иде. Әбиебез бик кызыклы хикәяче буларак, безгә бик күп төрле вакыйгалар турында сөйли иде. Үзенең яшьлек еллары, күршеләре, Кырымга йөреп, мал ташыган бабаебыз турындагы хикәяләрне без телебезне йотып тыңлый идек. Ә инде әкият сөйләсә, сулыш та алмый идек. Ул безнең өчен нәкъ Арина Родионовна булды. Бигрәк тә салкын кышкы көннәрдә мич башына утырып аның сөйләгәннәрен тыңлау истә калган. Тышта буран, торбада җил улый, ә безгә әбекәй янында җылы, рәхәт... Ул шул хәтле мавыктыргыч итеп сөйли белгәнгәдер, аның күбесе хикәяләре әле дә булса исемдә.   Мин әбиемнең кунаклар чакыруын бик ярата идем, чөнки бу көнне аерым өстәл артында безне, балаларны бик тәмле итеп ашаталар иде. Ә кунаклар башта самавырдан чәй эчәләр, аннары итле шулпа, тары сөтләше ашыйлар иде. Бигрәк тә уртасындагы күзенә сары май салынган сөтләш тәмле була иде. Минем андый сөтләшне гомеремдә ашаганым булмады, әле дә булса тәме авызда тора кебек.   Әбием дини кеше иде, хәтем-догалар, намаз укыганы исемдә, шул ук вакытта ул төрле ырым-шырымнарга да ышана иде. Бервакыт көпә-көндез өй эче төнге кебек караңгыланды. Әбием кучарка алып, аны ишек-тәрәзәләр янында селкеп, догалар укырга тотынды – җен-пәриләрне куды. Кояш тотылу булгандыр инде, ә әбием: “Ходай Тәгалә шулай итеп адәмнәрне кылган гөнаһлары өчен җәзалый, гафу итсә, кояшны кайтара”, - диде.   Әбиебез ярты гасырдан артык инде юк, тик мин аны бер генә дә хәтеремнән чыгармыйм, ә ул сөйләгән әкият-хикәяләрне оныгыма сөйлим. Ә кайвакыт барысын да ташлап авылга, балачакка кайтасы килә...      1     2    Ирина НИКИТИНА (СӨЛӘЙМАНОВА) язмасыннан әзерләнде.   Ирина НИКИТИНА (СӨЛӘЙМАНОВА) | (полный текст новости)

  • 2014-11-16 12:17 Камал театры спектакле “Алтын битлек”нең лонг-битенә кертелде
    15.11.2014 Мәдәният “Алтын битлек” Милли театраль премия-фестивале беренче мәртәбә 2013-2014 сезон спектакльләре арасыннан игътибарга лаек эшләрне аерып алып, премиянең лонг-битен игълан итте. Исемлектә премиягә тәкъдим ителгән номинантлардан кала конкурс программасына кертелмәгән, ләкин экспертлар тарафыннан яхшы бәя алган спектакльләр дә бар. Г.Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрының “Банкрот” спектакле дә шул исемлектә. “LONG-LIST” – инглиз теленнән “озын-бит” дип тәрҗемә ителә. Әлеге система төрле конкурс һәм премияләр практикасында киң кулланыла. Мәсәлән күп кенә драматургия фестивальләре (“Любимовка”, “Дебют”, “Яңа татар пьесасы” һ.б.) җиңүчеләрне игълан итәр алдыннан лонг-бит бастырып чыгаралар: белгечләр тарафыннан игътибарга лаек дип саналган пьесалар исемлеген.  2014 елдан башлап “Алтын битлек” фестивале дә узган сезон спектакльләренең  лонг-битен бастырырга дигән карарга килде. Фестиваль шартлары буенча, конкурс программасы игълан ителгәнче агымдагы сезон спектакльләренең лонг-битен игълан итү мөмкин түгел, чөнки кайбер эшләр экспертлар советы алдыннан гына карала.  “Алты битлек” Милли театраль премиясен оештыручылар сүзенә караганда, “LONG-LIST” системасын кертү Россия театрлары спектакльләре арасындагы, төрле сәбәпләр аркасында (мәсәлән, номинацияләрнең чикле булуы) фестиваль программасына кертелми калган, әмма игътибарга лаек спектакльләрне атау нисбәтеннән эшләнә.    “2013-2014 сезонның иң игътибарга лаек спектакльләре” исемлегенә быел Г.Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрының Г.Камал пьесасы буенча Ф.Бикчәнтәев сәхнәләштергән “Банкрот” спектакле дә кертелгән.   Театрны, әлеге спектакльне тудырган иҗат төркемен ихлас күңелдән котлыйбыз.    | (полный текст новости)

  • 2014-11-16 12:17 "Краса России" бәйгесендә Татарстан данын Алинә Гәрәева яклаячак (ФОТО)
    15.11.2014 Шоу-бизнес 18 яшьлек Алинәнең буе 170 см, параметрлары 90-60-90. Былтыргы бәйгедә җиңүче кызның буе 168 см гына булган. Алинә Болгар ягыннан, бүген әниләре белән Казанда яши. Кечкенәдән үк модель булырга хыялланган. "Краса России" бәйгесенә сайлап алу турында инглиз телендә җырлап, жюриның хушын алган. Бәйге 19 ноябрь көнне Мәскәүдә уза. Алинәгә 50 көндәш арасында беренчелекне яуларга телибез! Фото: vk.com --- --- | 15.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 «Мәхәббәтем хәзер күкләрдә яши» ди "Боинг" һәлакәтендә якынын югалткан Эльмира
    14.11.2014 Җәмгыять 17 ноябрь якынлаша. Республика халкының йөрәкләре кабат кысылып куячак. Казан аэропортында һәлакәткә очраган «Боинг-737» очкычы телгә алынган саен, күз алдына бер ел элек телевизордан көне-төне күрсәтелгән җан өзгеч видео килеп баса. 50 кешенең бер мизгелдә юк булуын һәркем белә. Әмма бер ел эчендә күпме күз яше түгелгәнен беребез дә белми. Язмыштан качып булмый «Татарстан» авиакомпаниясенең «Боинг-737» самолеты Казанга 18.25 сәгатьтә Мәскәүдән юл тоткан. 19.40та Казанга килеп җитәргә тиеш булган. Әмма 19.25тә самолет, беренче тапкырдан утыра алмагач, икенче әйләнеш ясаганда, биеклеген югалтып, борыны белән очыш юлына төртелеп шартлаган. Бортта 44 пассажир һәм алты экипаж вәкиле булган. Әҗәл барысын берьюлы алып киткән. Эльмира Хәйдәрова һәлакәттә бортпроводник булып эшләгән ирен югалткан. Югалткан, дип әйтү, бәлки, ялгышлыктыр. «Вконтакте»дагы шәхси битендә ул болай дип язган: «Барыгызга да рәхмәт! Мәхәббәт теләмәгез миңа. Ул бар, тик хәзер күкләрдә яши». Эльмира уң кулындагы ике балдагын да сул кулына күчергән. Күңел әрнүен басу өчен, психологлар шулай эшләргә кушкан икән.   – Без Дамир белән 2011 елның башында бишенче маршрут автобусында таныштык. Мин бию дәресләреннән кайтып бара идем. Ул яныма килде дә: «Сәлам!» – диде. Аңарчы автобуста чит кешеләр белән танышканым булмаганга, Дамирның шулай дип эндәшкәненә гаҗәпкә калдым. Ул телефонымны язып алды да икенче көнне без күрештек. Ул вакытта тормышымда авыр чор иде. Казанга кайтканчы, Гарәп Әмирлекләрендә яшәп алган идем. Монда миндә депрессия башланды: эшем дә булмады, кышны да күрәсем килмәде. Кабат чит илгә китәргә җыенып йөри идем. Кышны күрәсе килмәгәнлектән хәтта өйдән чыкмыйча да утырдым. Атнага ике тапкыр бию түгәрәгенә барып кайту өчен генә чыгарга туры килә иде. Иптәш кызларым мине күпме генә өйдән чыгарырга, берәрсе белән таныштырырга теләсә дә, каршы килдем. Күрәсең, язмыштан алай җиңел генә качып булмый. Без Дамир белән никахлаштык, язылыштык, әмма бернинди купшы тантана булмады. 2014 елның 23 мартында туебызны матур итеп Греция яки Кипрда үткәрмәкче идек.   Танышканда Дамир инженер булып эшли иде. Ә ноябрьдә «летчикка укырга керәм», диде. Без 2011 елгы җәйне генә бергә үткәрә алдык. 2012 елның җәендә ул атнаның дүрт көнен Коркачык аэродромында уздырды. Ноябрьдә эшеннән китеп, бортпроводник булып урнашты. Аның бик тә «Ак барс аэро» авиакомпаниясендә эшлисе килде. Чөнки «Татарстан» авиакомпаниясендә хезмәт хакларын тоткарлыйлар, очкычлары да начар хәлдә, дип сөйлиләр иде. Әле берсендә Дамир: «Берәр самолет җиргә мәтәлмичә, анда бармакка бармак та сукмаячаклар», – дигәч, сискәнеп тә куйдым. Дамирны «Аэрофлот»ка да чакырган иделәр, берара Мәскәүгә күченеп китү турында да уйлаган идек. Әмма бала табар чак җиткәч, китмәскә булдык. Ни чарадан бичара дигәндәй, Дамир «Татарстан»га эшкә керде. Штатка кабул итсәләр дә, аны шактый озак очышка җибәрмәделәр. 2013 елның июнендә ул тәүге тапкыр күккә күтәрелде. Дөресен әйткәндә, ул очарга курка иде. Җитмәсә, беренче очышта кан басымы уйнап алган.   Тормышын күк йөзе белән бәйләгәнче, Дамирга бик күп каршылыклар үтәргә туры килде. Ул бик максатчан иде. Башта кан басымы аркасында үтә алмады. Шактый озак шөгыльләнә торгач, үткәрделәр. Аннары тезенә операция ясатты. Медкомиссия үткәндә, тезендәге җөен, күренмәсен дип, тоналка белән сөртә идек. Дамирның теләген тормышка ашыру өчен, әллә нинди адымнарга бардык. Ул оча башлаган чакта мин бик дулкынландым, тора-бара гына, очкыч – иң куркынычсыз транспорт чарасы, дип, үземне тынычландырырга тырыштым.   Казанга кайткан саен ул миңа шалтырата иде. Мин Дамирны анда эшли алыр дип уйламадым да, чөнки ул туры сүзле, гап-гади урам себерү белән дә, югары даирә вәкиле белән дә бер дәрәҗәдә сөйләшә ала торган кеше иде.   Дамирга хезмәт хакын соңарып түлиләр иде. Без моның шулай буласын башта ук белгән идек. Гаиләмдә авиациягә бәйле кешеләр күп. Туганнан туган энем «Ак барс аэро»да бортпроводник булып, абыем аэропортта эшли. Хәтта «Ак барс аэро»да да хезмәт хакын тоткарлыйлар иде.   Улыбыз Аскар исемле. Аңа исемне – әтисе, кызыбызга  мин кушармын, дип килешкән идек. Бер елдан соң, ягъни быел кыз бала алып кайтырга исәпләгән идек... Балаларның яшь аермасы өч елдан да артыграк булырга тиеш түгел, дип әйтә иде Дамир, чөнки олы абыйсы аңардан 10 яшькә олырак. Күрәсең, яшь арасы үзен сиздергән. Дамир һәлакәткә тарыганда, Аскар биш айлык кына иде.   Өлешләпме, әллә тулаеммы?   17 ноябрьгә каршы төндә өчкә кадәр йокыга китә алмыйча интектем. Минем белән андый хәл вакыт-вакыт булганга, бернинди әһәмият тә бирмәдем. Дамир шаяртырга ярата иде. Әйтик, 17 ноябрьдә – иң якын дустының хатынының туган көне. Бер атна кала шул көнне нәрсә буласын хәтерлисеңме, дип сораган иде. Уйлый-уйлый башым катты: танышкан, никахлашкан, язылышкан көннәрне дә хәтер аша уздырдым... Күрәсең, шаяртып кына әйтелгән 17 ноябрь, чыннан да, бик мөһим, истәлекле көн буласы булган.   17 ноябрьдә әнием белән өйдә идек. Дус кызым шалтыратты да: «Телевизорыңны кабыз», – диде. Фаҗига турында яңалыклардан күреп белдем. Психологлар өебезгә килеп, ярдәм күрсәтте. Үз-үземне кулда тотарга улым ярдәм итте. Дамирның янымда булмавы белән килешсәм дә, аның бөтенләй булмавына ышанып бетә алмыйм. Алмам да. Фаҗигадән соң аэропортка беренче тапкыр быел сентябрьдә улым һәм әнием белән Кипрга барганда гына аяк бастым.   Безгә берсендә моргтан шалтыратып, Дамирның җәсаде турында: «Сез аны өлешләп, әллә тулаем алып китәсезме?» – дип сорадылар. Ничек шулай дип әйтергә була инде? Гаҗәпләнүемнең чиге булмады. Дамирның сакланып калган җәсаден Чаллыда җирләдек.   «Мин һәрчак синең яныңда»   Дамир 20 сентябрьдә туган. Быелгы туган көне уңаеннан аның әти-әнисе безгә кунакка килде. Безнең аралар бик җылы. Фаҗигадән соң алар дүрт ай бездә торды. 16 ноябрь алар янына Чаллыга барып, Дамирның елын укытачакбыз. Бүген шалтыратып, 17 ноябрь аэропортта стела ачылышына чакырдылар әле. Дөресен әйткәндә, бармам, дип уйлыйм. Нәрсәгә инде ул? Әлеге дә баягы, матбугат вәкилләренә кирәк. Без болай да хәтерлибез.   Киләчәккә төп максатым – улымны үстереп, аякка бастыру. Фаҗигадә ирләрен югалткан кызлар мине «Вконтакте»да табып, юатмакчылар иде. Ахыр чиктә, хәзер үзем аларны юатам. Алар һаман да кайгыдан арына алмый. Кеше үз бәхетен үзе төзи. Еш кына үземне Дамир урынына куеп карыйм да, аның көне-төне елап утырмыйча, бәхетле булуын теләр идем. Бер-береңә көч биреп торырга кирәк. Берәрсе көчсезлеген күрсәтсә, бу хис шунда ук икенче кешегә күчәчәк. Безнең барыбызны да улым коткара. Дамирның әти-әнисе өчен дә, минекеләре өчен дә Аскар – беренче онык.   Улыбызны хоккейга бирергә уйлаган идек. Дус кызымның ире дә, уллары да шөгыльләнә. Дамир алардан хоккей турында гел сораша иде. Киләчәктә Россиядән күченеп китү турында сүз чыккан саен, Дамир беренче булып Канаданы атый иде. Аскарны спортка бирәсем килә, әмма хоккей чыгымлы да, мәшәкатьле дә булганга, булдыра алмам, дип уйлыйм. Бәлки, йөзүгә бирермен. Дамир, уены-чыны белән бергә: «Улыбызны хоккейга биреп, картайган көнебездә бай яшәрбез», – дип әйтә торган иде. Ул футбол белән җенләнә иде. Тезен футбол уйнаганда җәрәхәтләндергән дә инде.   Баштарак Дамир төшләремә еш керә иде. Әниемә дә. Ул аны үзенең улы кебек яратты. Кайвакыт әнием Дамирны миннән дә ныграк яратадыр сыман тоела иде (елмая). Төшләремдә сөйгәнем: «Син бит беләсең, мин һәрчак синең яныңда», – дия иде. Ә соңгы арада күргәнем юк. Барыгызга да әйтәсе сүзем: якыннарыгызны саклагыз!   – Эльмира, ни кызганыч, саклап кала алмаган очраклар да була бит... Сез җирдә була торып, күктәге, ягъни очкычта утырган Дамирны ничек саклап кала алыр идегез соң? – дим.   – Мин Дамир белән аның хыялы арасына басарга курыктым. Кешенең дуслары һәм хыялы арасына басарга ярамый, диләр. Кеше бит хыялын сайларга мөмкин. Яхшы хатын ирен һәр эшендә куәтләп торырга тиеш, дип уйлый идем...   «Татарстан» авиакомпаниясе 1999 елның июлендә оешкан. Заманында Идел буе төбәгендә иң эре авиаташучыларның берсе булган. Октябрь ахырында билгеле булганча, «Татарстан» авиакомпаниясен ябарга җыеналар. Аның инде 3,5 миллиард сум бурычы җыелган. Компания карамагындагы ике Ту-154 очкычын сатып алырга теләүче табылган инде.   14 һәм 17 ноябрьдә Татарстанның барлык мәчетләрендә авиаһәлакәттә вафат булучыларның рухларына дога кылыначак. Бер ел элек, фаҗигадән соң, Казанда 30 шәкерт һәм хафиз Коръәнне хәтем кылды, ягъни башыннан алып ахырына кадәр укып чыктылар.   Башта ук һәлакәт ике төрле сәбәп аркасында килеп чыгарга мөмкин иде, дип сүз чыккан иде. Беренчесе – очкычның төзек булмавы, икенчесе – экипаж хатасы. Практикадан күренгәнчә, күп кенә авиаһәлакәтләрдә экипаж гаепле була.  2008 елның сентябрендә Пермьдә нәкъ шундый «Боинг» җиргә төшеп шартлаган иде.  Анда да экипаж, кайбер хәрәкәтләрне дөрес башкармаган, дигән фикер яңгырады. Дәүләтара авиация комитеты (МАК) Казан «Боинг»ын төзек булган, дип нәтиҗә чыгарган. Әмма әлегә конкрет сәбәп аталмый. Россия тикшерү комитетының Татарстандагы идарәсе матбугат хезмәте җитәкчесе Андрей Шептицкий әйтүенчә, авиаһәлакәт буенча Мәскәү белгечләре тикшерү үткәрә. Баксаң, Греция белән Америка белгечләре шәхси тикшерү уздыра икән. Алар Эльмира Хәйдәровага да шалтыратып сорашканнар. Линар ЗАКИРОВ | (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Римзил Вәли: Хәбәрсез югалган милләт буламы?
    14.11.2014 Милләт “Яңа гасыр” телеканалының “Мәдәният дөньясы” тапшыруы якшәмбе көн төштән соң турыдан-туры эфирга чыга. Ноябрьнең икенче якшәмбесендә оештырылган эфирда сүз милли мәгълүмат чаралары турында барды. Киләчәге бармы аларның, юкмы? Аларны ничек яшәтергә һәм үстерергә? Студия “хуҗалары” Миләүшә Айтуганова, Гүзәл Сәгыйтова һәм Раил Өметбаев тарафына тагын биш кунак чакырылган иде. “Ватаным Татарстан”, “Безнең гәҗит”, “Matbugat.ru” басмалары мөхәррирләре, Мәгариф һәм фән министрлыгы, “Татмедиа” агентлыгы, татар конгрессының “Дөнья” видеостудиясе (соңгысын мин фәкыйрегез дип белерсез) вәкилләре тагын бер кат милли матбугат, радио, телевидение турында киңәш тоттылар. Ничә дистә, ничә йөз тапкыр милли җәмәгатьчелек шушы темага килеп төртелә, бик кызып, уртага салып бәхәсләшә дә янә тарала. Урамга чыккач  та  “түгәрәк өстәл” артында әйтелгән дөп-дөрес, акыллы фикерләр каядыр таралып һавага оча. Чөнки “нормаль” тамашачы, укучы синең аналитикаңа, эшлекле фикереңә вакытын сарыф итми, ул тизрәк күңел ачу, ял итү ягын карый. Монысы кызганыч, чөнки адәм баласы көн саен шул ук яшәеш проблемаларыннан интегә. Массакүләм медианың язмышы – милли яшәешнең шактый кайнар өлеше, ләбаса. Мәгълүмат һәм матбугат эшләре кычытмаган җирне кашу түгел ул, дип әйтүем... Болытларның  “көтүчесе”  булмый   Гадәттә, ни кызганыч, матбугат, мәгълүмат стихиясе һавадагы болытлар сыман үзләре белгән юлдан хәрәкәт итә. Бал корты күчеме яки урмандагы җәнлекләр көтүе белән дә чагыштырырлык. Хакыйкать, тормышның  масс-медиа көзгесендә чагылышы турындагы уй-фикерләр кешеләргә үзенчә тәэсир итә. Милләт һәм рухи дөнья мәшәкатьләре синең җаныңны суырып алгандай була, борчуга сала, ниндидер өметләр уята. Ләкин фикер һәм хәбәр агымының  дилбегәсен учлап булмый. Көчле затлар, зур даирәләр матбугат һәм медианы күпме генә уенчык итәргә теләсә дә, иҗади рух барыбер үзе белән идарә иттерми. Ясалма һәм ялган медиапродуктның исә тәэсире чамалы.   Гомумән, бер генә адәм баласының башыннан яшьнәп үткән уй-тәэсирләрнен экранда яки монитор күрсәтеп булса, аларның күләме  сериалларга да сыймас иде. Һәр сүзнең, һәр хәбәрнең үз иясе бар. Һәр газета-журналның, телерадиостанциянең дә үз хуҗасы һәм түрәсе була. Менә шул иҗат кешесе чукече һәм идарәче-менеджер сандалы арасында формалашучы әсәр (әгәр ул чын журналистика җимеше булса) укучыга һәм тамашачыга барып җитүе – үзе бер могҗиза. Сәясәт һәм матди тормыш та тәэсир итә.  Мәкаләне яки тапшыруны әзерләүче журналист заты да тимердән түгел: аның үз мәнфәгате һәм холкы, шулай ук аң-белеме барлыгын да онытып булмый.   Бу юлы да шулай  килеп чыкты. “Яңа гасыр” телеканалының яңа проектлары турында әйтелгәннәр хәтергә сеңде анысы. Эфирда балаларны татар теленә өйрәтү, “Переведи!” дип аталган яңа тапшыруның татар теле байлыгын үзләштерүгә ярдәм итүе, 100 мультфильм татарчага тәрҗемә  ителү турында аудиториянең белүе  зыян итмәс..   ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының  “Татмедиа”  оешмасы һәм “Яңа гасыр” телеканалы белән алып барган 7 проекты турында беләсезме? Алар балаларга тел өйрәтү, милли тәрбия бирү, тарихны өйрәтү өчен гамәлгә куела.  “Илһам” яшь язучылар бәйгесе, “Әдәби хәзинә”, татар телен өйрәнү тапшырулары һәм башка яңалыклар бар. Күрдегезме аларны экранда?     “Гади” татар кешесе, гаиләләр бу хакта аз белә. Чөнки яшьләр башка каналлар карап утыра. Кайберәүләр телевизор кабызмаулары белән горурлана, икенчеләре татарча тапшыруларга игътибар итми. Мәгълүмат продукты хәзер мулдан, ләкин аны яшьләргә җиткерү кыенрак. Глобализация давылы дөньяның астын өскә китерә. Бигрәк тә милли мохитне туздырып ташлый ул. Инде меңнәрчә тел юкка чыккан. Күптәннән килә бу хәл. Бөек латин, санскрит һәм башка телләр, кельтлар, шумерлар, этрусклар, хазарлар кебек милләтләрнең җаны тәслим кылган. Аларның кайберләрен кырып бетергәннәр, ә күпләре ассимиляцияләнгән.  Хәзерге чорда бу процесс тагын да шәбәйгән дип уйлыйм. Инкыйразның төп шарты һәм сәбәбе – халыкка гыйлем һәм мәдәният җиткерүче мәгълумат тарату системасының  булмавы.   Хәзер бу вәзгыять тагын да кискенрәк. Милләт язмышы заманча технологияләргә бәйле. БМО экспертының бер фикерен үз колагым белән ишеттем: үз яшәешен интернетка кертмәгән милләт юкка чыга. Челтәргә куелмаган вакыйганы булмаган дип санау мөмкинлегенә үзем дә төшенә башладым. Матбугат хасил булганга кадәр дөнья тарихы турында без каян беләбез? Археологик казылмалардан, чүлмәк ватыкларыннан, сөякләрдән генә. Бу бик аз. Димәк күпме халык, күпме шәхес-вакыйгалар юкка чыккан. Дөньяда эзе калмаганга! Туплаучы һәм халыкны тәрбияләүче мәгълүматы булмаганга! Сугышта да, тыныч вакытта да хәбәрсез югалган кешеләр була. Ә бүгенге шартларда милләтләрнең дәүләтсезлектән түгел, хәбәрсезлектән җәһәннәмгә кереп барганы күз алдыма килде.   Милли матбугатның күпме гомере калган?   Татар матбугаты бетәме, ул кайчан юкка чыгар? Укучылары картаеп бакыйлыкка күчкәчме?  Язучылар, теле-радио тапшыру ясаучылар үз һөнәрен ташлагачмы? Газета-журнал, китап таратуның чыгымнарын күтәрүчеләр юкка чыккачмы? Шулай уйланучылар, матбугат кебек милли үсеш әсбабын   чүплеккә ташлаучылар, тереләй күмүчеләр табылырга торганда, реаль тормыш бу бәлане инкарь итәргә сәләтле.   Бөтен Россиядә, чит илләрдә кәгазь матбугат даирәсе тараеп барганда, Татарстанда, күрше Башкортстанда 10-20 мең, хәтта 30-40 мең тиражлы газеталар, саллы журналлар чыгып тору, һәр басманың зур гына аудиториясе булу һич тә инкыйразга ошамаган.     “Мәдәният дөньясы” тапшыруында милли мәгълүмат чараларының миссиясе, вазыйфалары турында сүз барды. Узган гасыр башында ук  матбугатның милләтне яшәтү, үстерү өчен туганлыгы искә алынды. Хәзер дә шул ук милли үзаң, социаль тәрәккыять, гаделлек темалары алдыбызда тора. Нинди вазыйфа беренче урында тора соң?  Матди тормыш, икътисад хәлләреме? Күңел ачумы? Мәдәниятме? Мәгърифәтчелекме? Идеологияме? Гади белешмә, информация, мәгълүмат таратумы?   Безнең өчен тансык, уникаль миссияне дә онытырга ярамый: татар басмалары – туган телне кулланучы һәм яшәтүче мәйдан әле ул! Берәүләр, телевидение  татарча гына булсын, ди. Икенчеләре русчага күчүне таләп итә. Милли мәгълүмат мохите хәзер каршылыклар империясенә әйләнеп бара...   Телевидение, интернет аша килгән хәбәр күп булса да, матур уңайлы кәгазь басманы тотып укуның рәхәтлеге... Кабат кабат укып карыйсың, кирәкле  урынын тамгалыйсың, башкаларга күрсәтәсең, кисеп алып салып куясың, кызыклы битен алып куясың. Кибеттәге каймакка караганда авыл каймагы кыйммәт булса да, аны алабыз ич! Менә нинди затлы мал бит ул татар басмасы! Чын авыл каймагы кебек тәмле, файдалы басма булуы журналистлардан тора.  Хосуси басма хуҗалары үзләренчә тырыша: һәр язмада хөррият рухын сиздерергә тырыша. Ә дәүләтнеке, хакимиятнеке бөтен халыкны якын арада ниләр көткәнен сөйли.   Матур төсле журнал, газета чыгаруга 30-40 процент дотация кергән. Димәк, “Сөембикә”, “Казан утлары”, “Идел”, “Ялкын”, “Безнең мирас” һәм башка журналлар, республика, район һәм шәһәр басмалары безнең кулга бюджет ярдәме белән, дәүләт хәйриясе булып килә. “Ватаным Татарстан”, “Шәһри Казан”, “Татарстан яшьләре”,“Мәдәни җомга”, “Татарстан яшьләре” кебек татар матбугаты флагманнары, татарча чыга торган  шәһәр-район газеталары, Аллага шөкер, яшәп яталар. Татар конгрессының “Халкым минем”,  Россия төбәкләрендә чыга торган 30 дан артык татар басмалары, ходай рәхмәте белән  язылган һәр кешегә тапшырыла. Бу басмалар бит зур байлык, матур бүләк бит!  Ярты елга бер тапкыр түләп куйсаң, көн саен яки атна һәм ай саен өегезгә килеп тора алар.  Шул матбагалар аша һәркемнең  милли тәрәккыятькә, татар хәрәкәтенә кушыла алганын милли җәмәгатьчелеккә   төшендерергә дә кирәктер.   Милли басмасыз йортка  рухи җиназа кергән кебек...        Укыйлармы татар басмаларын (гомумән матбугатны), юкмы –  бу һаман да ачык сорау булып кала әле. Татар басмаларына язылучыларның саны татарча укыган, тел өйрәнгән укучылар, студентлар, гуманитар белгечләр санына тәңгәл түгел. Без “милләт” дип лаф орып, милли мәгълүматтан йөз чөерсәк, ни була?  Гомумән, без шушы милли үсеш әсбапларын кулга алабызмы, булган форсаттан файдаланабызмы соң? Балтыйк республикаларында үз милли басмаларын һәр гаиләгә, хәтта һәр кешегә алдырталар иде. Хәзер дә шулайрак икән. Аларда милли аң югары булды... Шуңа күрә аларның дәүләтләре бар. Ә без авызга салган рухи ризыкны чәйнәмичә, яшьләребезне гомуми суррогатка күнектерәбез. Соңыннан милләт кибүдә әллә кайчан яшәгән Явыз Иванны, бүгенге дәүләтне гаепләүдән башканы белмибез. Бүгенге шартларда милләтне  “Явыз Иван” түгел, ә  үз арабыздагы “Ялкау Сәлман” корытканын аңларга вакыттыр.   Ничә басма алдырырга? Кайсыларын? Моны һәркем үзе хәл итә. Ләкин өендә татар китабы, газета-журналы булмаган милләттәшләргә мин шикләнебрәк карыйм, ничектер мәеткә караган кебегрәк. Бу хакта турысын сөйләгән өчены алар мине гафу итсеннәр. Кайберәүләре үзебезнең дуслар, туганнар булгач, әйтергә уңайсыз бит. Ләкин әйтмичә дә булмый!   Әнә ничек матур киенгәннәр алар, йортлары биек, тормышлары мул, машиналары ялтыр. Әмма шушы тук һәм ыспай кардәшләребез милләттәшләр өчен хәбәрсез, эзсез югалып баручы кавем,  башка милләтләр өчен этник чимал булып күренәләр.  Өйләрендз туган телдә радио-телевидение сөйләмәгән , кечкенә балалардан башлап өлкән кешеләргә кадәр мавыгып укырлык басмалардан читтә торган,  кәеф-сафага акча кызганмаучы кардәшләргә ничек эндәшәсең?   “Мәдәният дөньясы” тапшыруында  да  милләт һәм мәгълүмат турында шактый каршылыклы һәм гыйбрәте фикерләр шактый ишетелде.   “Телевизор караучылар арасында капма-каршы фикерле, төрле мәнфәгатьле кешеләр бар. Һәммәсенә дә берьюлы ярап булмый. Ләкин без тырышабыз...” (М.Айтуганова, “Яңа гасыр” телеканалы)   “Яңа гасыр” телеканалы – татар мәгълүмат чараларының флагманы” (Г.Сәгыйтова, тапшыруны алып баручы)     “Кеше укыганда җиңелчә әйбер эзли. Җитди әйбер белән күңел ачу арасында баланс булдырырга кирәк” (Д.Сәфәров, “Matbugat.ru”)   “Телевидение, радиода оператив мәгълүмат кирәк. Матбугатта аналитика кирәк. Моның өчен аналитик фикерле журналист булырга тиеш.” (И. Фәйзрахманов, “Безнең гәзит”) Бу фикергә мин дә  кушылам, чыннан да, актуаль темага тирән итеп язылган мәкалә халыкны кызыксындыра, аны табып укыйлар, нинди телдә язуга карамастан.   “Барлык газеталарның да интернет версиясе бар, хәтта район-шәһәр газеталарының да электрон вариантын булдырдык...Кәгазь басмалар бетми ул.  Компьютерга бай Япониядә метрога төшсәң, газета укып баручыларны күрәсең...” ( И. Сәгъдәтшин, “Татмедиа” агентлыгы)   “Кайбер татарча белмәгән тамашачылар шалтыратып әйтә: сезне карыйм, ләкин аңламыйм, ди. Татар контентын рус телендә тәкъдим итү турында уйлый башладым” (Р. Өметбаев, “ТНВ-Планета”)   “Балтыйк буе илләрендә бер гаиләдә берничә данә милли басманы яздыралар” (М. Сәфәров “Ватаным Татарстан”)   “42 елдан соң  Уруссуга кайтып җирле телевидение аша бирелә торган игъланнарның бары тик рус телендә генә әйтелүенә игътибар иттем” (Урал ягыннан студиягә шалтыраткан тамашачы ханым).   Бу фикерләрнең булуы  каршылыклы начар түгел, алар уйланырга мәҗбүр итә. Мине аптыраткан нәрсәләр бар. Әйтик, ни өчен укый сөйләшә белүче – күп, ләкин милли басмаларның тиражлары кими? Ни өчен татар гаиләсендә еш кына милли радио, ТВ кабызмыйлар, милли газета-журнал алдыртмыйлар? Үзебез милләт дип уфтанабыз... Германиядә яшәүче һәр кешегә шул илдә чыга торган 6,5 журнал туры килә. Анда телевидение дә бар,  интернет та шәп. Алманнар тиз укый, күп карый, тыңлый дигән тәэсир кала.   Ни өчен  өйдә, эштә бер татар икенчесен күргәч, еш кына туган телендә эндәшми? Бу сораулар барысы да кызыклы һәм аларга җавап бирү, хәлне үзгәртү  субъектив фактордан, үзебездән тора.                    Китмибез!   Минемчә, безнең дәүләтебез – татар рухияте, мәдәният мохите һәм милли мәгълүмат кыры. Милләтебезнең исән калуы, үсеше өчен кирәкле шартларны тудыручы, аң-белем бирүче, күңелләрне ачучы матбугат, радио, телевидение, интернет һәр өйгә ташкын булып керергә тора. Күпләребез шушы мөмкинлеккә күңелен ачмый, аларга колак салмый, күз төшерми. Газета-журналсыз гаиләләр күрсәм, сискәнеп китәм, үзебезчә радио-телевидение тапшыруларын кабызырга өндим.   Аллага шөкер, милләттәшләребез концертларга йөрергә ярата. Елына берничә тапкыр гаиләләре белән, кайвакыт йөзәр чакырым ара үтеп килә кардәшләребез. Андыйлар барыбер дөнья малына да, рухи  азыкка да акчаларын кызганмый.  Бу бик матур күренеш.400-500 тәңкәгә, кайчак 1-2 мең сумга билетлар алына.  Шул ук  400-500 сумга газета-журнал алдырырга акча җитми диючеләргә ни әйтәсең?  Һәр басмага язылу бер концертка керү бәясе бит!   Матди тормыш никадәр михнәтле дисәк тә, хәзер кием-салым алу, машина юнәтү, чит илдә ял итү кебек нәрсәләр гадәти хәл булып күренә. Казанның супермаркетлары, базарлары тирәсендә кайнашкан, метрога ашыккан халыкка карап мин милли басмаларны укучылар, радио һәм телевидение аша рухи азык алучылар турында уйлыйм. Запаслар, ресурслар, куәтле халык ташкыннары бар икән бездә! Әнә күпме машина җилдерә, тукталып торыр урын юк. Казанда ярты миллион, Татарстанда 2 миллион татар бар, Россиядә – иң кимендә 5-8 миллион!  Юкка чыгып барган милләтләр, онытыла торган телләр андый күпмиллионлы, бай мәдәниятле, көчле матбугатлы түгел шул. Ә без бөтенләй башка. Казан кебек гүзәл башкаласы, нигез республикасы булган татарның тарихы да, бүгенгесе дә оялырлык түгел. Шундый халык үзенең мәгълүмат системасын таркатыр, хәбәрсез югалыр дип һич ышанасы килми.   Римзил ВӘЛИ | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Онытылмаса тәүге мәхәббәт...
    14.11.2014 Язмыш Бу вакыйгага күпме еллар узса да, яшьли сөйгән ярым әле дә йөрәгемдә саклана. Күрше авылга әбиләргә еш кунакка бара идем. Шунда кич клубка чыккач, очраттым да инде мин Фәнилне. Аның карашы, зифа буе гашыйк итте дә куйды. Ә бер мәлдә күзләр дә очрашты. Егет миңа карап елмаеп куйды. Шулай кич буе бер-беребезне күзләдек.  Дискотека тәмамлангач, кайтырга чыктык. Күктә йолдыз атылды. Шулчак: “Фәнил мине озатса иде”, – дип теләк теләдем. “Бергә булсак ярар иде”, – диясе калган да бит! Икенче көнне төне буе яңгыр койды. Әмма шуңа да карамастан Миләүшә белән клубка чыктык. Ә анда дусты белән Фәнил дә бар иде. Без бергә бик озак сөйләшеп утырдык. Фәнил шәһәр егете икән. Ә мин – гади авыл кызы. “Миңа карамастыр бу егет”, – дип уйлап куйдым. Әмма ул мине озата кайтты. Без дуслашып киттек. Күңелле очрашулар шулай дәвам итте. Ә берсендә клубта Фәнил булмагач, кайтып кына яткан идем, ул өйгә килеп җитте. Сандугач кебек сайрый гына. Әбиемнән оялып чыкмадым. Ә икенче көнне Фәнилнең китеп барганын белдем. Саубуллаша да алмадык. Икенче җәйдә Фәнил тагын кайтты. Без бәхет диңгезендә йөздек. Әмма бу озакка бармады. Бер көнче кыз араны бозды. Икенче бер егетне котыртып куйган: без парлашып клубтан кайтып барганда, арттан килеп теге егет кочып алды. Җитмәсә, милиция киемен­нән. Шул арада кызлар Фәнилгә: “Бу бит аның егете”, – дигәннәр. Фәнил китеп барды. Озак та үтмәде Фәнилнең хастаханәгә эләккәнен хәбәр иттеләр. Барып керсәм, ни күрим   теге көнче Алия дә шунда утыра. Сер бирмәдем, Фәнилне дәва­ларга тырыштым. Вакыт уза торды. Мин укырга кердем. Уемда гел Фәнил генә иде. Бервакыт ул авылга Сабан туена кайтты. Ә мин, тиле, горур басып торам. Янә­се, егеткә үпкәм бар. Эн­дәшмәгән булам. Шулай итеп яңадан дуслашып булмады.   Укуны бетергәч, юллама бе­лән эшкә җибәрделәр. Шунда бер бәйләнчек егет ике айлап артымнан чапты да, урлап алып китте. Чыгып китмәсен дип бикләп үк куйдылар. Икенче көнне туганнарым килеп җитте. Арабызда берни булмаса да, мине кире алып кайтмадылар. Янәсе, мин – урланган кыз. Шулай итеп яратмаган кеше белән яшәп калдым. Җитмәсә, ирем салырга да ярата. Бер мәгънәсез тормыш дәвам итте. Улым туды. Фәнил дип исем бирәсем килгән иде. Тик иремнең андый исемле туганы бар икән. Бу хыялым да тормышка ашмады.   Озакламый Фәнил дә марҗага өйләнде. Тик озак тора алмадылар. Берничә ел элек өйдә телефон шал­тырады. Алсам, теге якта Фә­нил тавышы. “Бу – мин, таный­сыңмы?” – ди. Шатлыгымнан ир хатыны икәнемне дә оныттым. Нишләргә белмәдем. Хәзерге кебек кесә телфоны юк иде әле ул чакта. Шуңа элемтә өзелде. Арабызны бутаган Алиянең дә бәхете булмаган. Бала сөя алмыйча интегә ул. Мин дә бәхетсез. Ирдән уңмадым. Ярата, яраттыра торган ир очраган булса, бәлки Фәнилне оныта алган булыр идем. Болай газапланып яшәү бик авыр бит. Алга таба ничек яшәргә соң? Чәчләргә чал йөгерсә дә, әле дә аны яратам. Аны уйлаганда йөрәгем шашардай булып тибә. Сизәм – аңа нидер булган. Исән генә булса иде Фәнилем! Бәлки, бер очрашып булыр әле...   Психолог Альбина Сафина киңәше:   – Газапта яшәгән хатын-кыз кызганыч. Никтер элегрәк хатын-кызлар үз бәхете өчен көрәшә алмаган. Кеше сүзеннән куркып, яртмаган кеше белән яшәгәннәр. Ә бит дөньяда бер генә яшибез. Һәркем үзенә кирәкле кешесе белән яшәргә тиеш. Яратышып гомер иткәндә генә гаиләдә татулык була. Балалар үзләрен бәхетле хис итә. Ә Рәзинәнең хатыннан күренгәнчә, аның күңелендә сагыш ята. Яраткан кешесе белән бергә була алмаучылар күп. Әмма алар тормышта бәхетле булырга омтылалар. Үзләренә ниндидер җанына рәхәт бирә торган шөгыль табалар. Рәзинәгә Фәнилне дуслары, туганнары аша эзләргәдер, бәлки. Үзегезне бимазалап яшәмәгез. Бәлки, бер күреп сөйләшү дә хисләрегез­не ачыкларга ярдәм итәр. Кайчакта, кем өчендер ут йотып яшисең дә, әмма очрашып бер генә сөйләшүгә үк, иремнән дә кадерле кеше юк икән дисең. РӘЗИНӘ 164 | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Әмирхан Еники. Әйтелмәгән васыять : повестьлар, хикәяләр
    14.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР «Татар прозасы» сериясеннән дөнья күргән бишенче китапта Татарстан Республикасының халык язучысы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Әмирхан Еникинең «Рәшә», «Әйтелмәгән васыять», «Яз баласы» поветьлары, «Кем җырлады?», «Матурлык», «Бер генә сәгатькә» һ. б. классик хикәяләре урын алды.  Әмирхан Еникинең башлангыч чор иҗатына караган «Яз баласы» повесте, узган гасырның алтмышынчы еллар ахырында язылган «Бабайлар» хикәясе укучыларга шулай ук кызык булачак. Бу ике әсәр язучы җыентыкларына беренче мәртәбә кертелә.     --- --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Айдар Хәлим. Тал баласы Талхәветдин
    Айдар Хәлим. Тал баласы Талхәветдин (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Булат Ибраһим. Балык теле
    Булат Ибраһим. Балык теле (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Фәнзаман Баттал. Аз-азлап кына...: юмористик һәм сатирик әсәрләр
    14.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Укучыларыбызга шаян да, кызыклы һәм гыйбрәтле дә иҗаты белән танылган сатирик язучы Фәнзаман Баттал әлеге китабын төрле жанрлар җыелмасыннан аз-азлап кына сайлап алган әсәрләреннән төзегән. «Укучымның күңеле ачылсын, елмайсын, көлсен һәм тирән уйга да бирелә алсын!» дигән максатына автор бу юлы да тугры калган.             --- --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Фәрит Хатипов. Әдәби әсәрнең эстетик энергиясе
    14.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Әдәбият галиме, тәнкыйтьче Фәрит Хатиповның әлеге китабына классик язучылар иҗатындагы эстетик казанышлар, сәнгатьчә табышлар тирәнтен яктыртылган мәкаләләр, Г. Бәширов, Ә. Еники, Н. Фәттах, Р. Төхфәтуллин, Р. Батулла иҗаты турындагы тирән мәгънәле бәяләмәләр туплап бирелә.           --- --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Гаяз Исхакый. Әсәрләр. Т15
    14.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Әлеге томга Гаяз Исхакыйның тормышы, иҗади һәм иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге турында 1923–1990 елларда СССРда һәм чит илләрдә басылган мәкалә һәм истәлекләр урнаштырылды.             --- --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Газинур Морат. Кош хокукы: шигырьләр һәм поэмалар
    14.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Шагыйрь Г. Моратның бу китабына әдәби җәмәгатьчелектә яхшы бәя алган шигырьләре һәм поэмалары туплап бирелде.             --- --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Наил Шәрифуллин. Кая бара бу дөнья? : мәкаләләр
    14.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Язучы, журналист Наил Шәрифуллинның киң катлау укучыларга тәкъдим ителгән әлеге китабына хәзерге вазгыятьне, тормышны төрле яктан чагылдырган мәкалә-язмалары тупланды.           --- --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Рәшит Бәшәр. Нәни кунаклар
    Рәшит Бәшәр. Нәни кунаклар (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Шагыйрь Дусмәмбәт (XV гасырның II яртысы-XVI гасырның 20 еллары)
    14.11.2014 Тарих XV-XVI гасыр татар поэзиясендә, элекке дәверләрдән аермалы буларак, сугышчы-шагыйрьләр иҗаты пәйда була. Бу осталарның иҗат үрнәкләре Әсән Кайгы (Дәрдемәнд – М.Ә.), Чалкйез, Казтуган һәм Дусмәмбәт кебек шагыйрьләр аша Нугай Урдасыннан телдән-телгә күчеп сакланган. Аларның, әлбәттә, язуга төшерелгән үрнәкләре дә булуында шик юк. Чөн­ки бу шагыйрьләрнең әсәрләренә дис­тәләгән гарәп-фарсы алынмалары һәм ислам белән бәйләнешле мәдәни күренешләр дә килеп кергән. Әлеге шагыйрьләрнең иҗат җи­меш­ләре хәзерге заман укучысына берникадәр җиткерелде. Ләкин иҗат үзенчәлегенә, проблемаларына кагылышлы аналитик фәнни хезмәтләр әлегә күренми. XIX гасыр ахыры-ХХ гасыр башы нугай һәм казах мәгърифәтчеләре аларның мирасын туплау юлында эшләп, шагыйрьләрнең якынча туган, үлгән елларын анык­лап, игелекле гамәл кылган*. Шуңа нигезләнеп, казах әдәбиятчылары Әсән Кайгы, Чалкийез, Казтуган һәм Дусмәмбәтне үзләренең шагыйрьләре дип саный.   Әмма бу шагыйрьләр урта гасыр татар дәүләтләрендә туган. Аларның иҗатлары да XV-XVII гасырларда оешкан һәм Алтын Урда территориясендә яшәүче күчмә татарларны берләштергән Нугай Урдасы һәм аның күршеләре Казан, Кырым, Әстерхан, Олы Урда ханлыклары әдәбияты белән бәйләнгән. Әдипләрнең әсәрләре татар телендә булып, Кавказ нугайлары телендә сакланган шигырьләре татар теленә бик якын, ләкин инде казах теленә күчерелгәннәре уку өчен кыенрак.   Алтын Урданы Аксак Тимер җимер­гәннән соң, XV гасыр башында Идегәй нәселе Нугай Урдасы дәүләтен оештыра. Аның әмирләре Казан һәм башка татар ханлыклары белән тыгыз этник, мәдәни, сәяси, икътисади багланышта яшәгән. Башка татар ханлыкларындагы кебек, Казанда да Нугай Урдасының ялланып хезмәт итүче морзалары күп була. Әлеге этник-мәдәни мөнәсәбәтләр татар шәҗәрәләрендә [1], мәкаль-әйтемнәрдә, борынгы этнонимнарда, топонимнарда, антропонимнарда, «Идегәй», «Гайсә улы Амәт», «Чура батыр», «Таһир-Зөһрә», «Кузый Күрпәч белән Бәян Сылу», «Бүз егет», «Сәйфелмөлек» кебек дастаннарда чагыла.    Шул сәбәпле, без нугай, кырым, казах, каракалпак телләрендә борынгыдан сакланып калган истәлекләрне үз мирасыбыз итеп тә саныйбыз. Югыйсә бит Алтын Урда татарларының язма әдәби мирасын үзбәк, казах, каракалпак, нугай, кумык, балкар халыклары да, гәрчә аларда борынгы кулъязма текстлары сакланмаган булса да, үзләренеке итеп карыйлар.   Дусмәмбәтнең тормыш юлына кагылышлы кайбер мәгълүматлар нугай, казах галимнәре тарафыннан тупланган унике шигырьдән табыла [2]. Алар түбәндәгедән гыйбарәт:   1) Шагыйрь татар шәһәре Азауда (бүгенге Азов) туган һәм яшәгән; 2) Аның өчен Азау Истанбулдан ким түгел, Азау – исламның бер терәге, биредә аның Ишәкәй, Кушай исемле ике улы үсә; 3) Аталары аларны алты елдан Азау каласының хуҗалары булыр дип белдерә; 4) Дусмәмбәт үзен Азауның бер почмагында үскән анар (гранат) агачы җимеше дип горурлана; 5) Дусмәмбәт үзен хан улыннан яки би улыннан да түбән санамый [3].   Олы Урда җимерелгәч, аның зур өлеш халкы Әстерханга кушылып, бу ханлыкны көчәйтеп җибәрә. Ләкин Бүз Урда (Нугай Урдасы) Әстерханның көчәюен үзе өчен куркыныч дип күрә һәм Кырымның аны басып алуына теләктәшлек күрсәтә. Шул фетнәдән соң кырымлылар Әстерханны ташлап Кырымга кайтырга чыгалар. Алар юлга чыгып өч көн үткәч, артларыннан Нугай Урдасы (Бүз Урда) гаскәре кырымлыларны эзәрлекләп килә. 1523 елның июнендә Кырым гаскәрендә, чыгышы белән Азаудан булган «бәк улы Мөхәммәд» Мәскәү кнәзе Василий Ивановичка хат җибәргән [4]. Без бу «бәк улы Мөхәммәд»не шагыйрь Дусмәмбәт белән бер үк кеше булган, дип уйлыйбыз (аның тулы исеме Дуст+Мөхәммәд булырга тиеш). Юкка гына Дусмәмбәт үзен хан улыннан, бәк улыннан ким санамый. Аларны эзәрлекләп килгән Нугай Урдасы гаскәренең башында Кырым ханы Мөхәммәдгәрәй белән дус булып, Бакчасарайдан Әстерханга килгән, ханга хыянәт иткән Мамай мирза торган. Юкка гына Дусмәмбәт үлем алдыннан язган шигырьләренең берсендә аны искә алмый. Мамай мирза Кырым ханлыгы җирләренә кадәр барып җитеп, анда зур һәлакәт һәм бөлгенлек оештыра.   Июнь аендагы фетнәләр вакытында, Дусмәмбәт, Әстерханнан атта качып барганда, аның артыннан атылган уклар шагыйрьнең умырткасына һәм атына килеп кадала. Ярасы үзе язганча:   «Яра бик каты, җан татлы, Яра авызына кан катты. Яра табиблары юк микән Ярама филтә салырга, Җайсыз, яман калып барамын Янымда бер туганым югыннан!» [5]   Батыр шагыйрь үлемнең күзенә карап торган һәм:   «Үкенмәстәй булганмын, Ир Мамайның алдында. Шәһид кичтем, үкенмәм!...»[6]    Дусмәмбәт, күрәсең, Мамай мир­заның заговорын өнәмәгән һәм үзенең үлемен шәһидләр үлеме белән тиң, дип раслаган.   Дусмәмбәтнең әсәрендә атлы сугыш­чының яралангач кичергән авырлык­лары тасвирлана. Яралыга беренче ярдәмнең нинди булырга тиешлеге җентекле бәян ителә. Сугышчының умыртка җеге арасына ук кадала, ярадан зырлап кан ага. Аны туктатыр өчен җәрәхәткә билдә (филтә) салу кирәк икән. Бу ысул белән җәрәхәттән кан агуны туктату төрекләрдә дә мәгълүм. Билтә\\пилтә\\филтә сүзе төрек телендә дә бар. Рус галимнәре аны рус телендәге төрек алынмасы дип саныйлар, татар телендә инде XVI гасыр башында ук бу сүз барлыгын белмиләр [7].   Кан агу туктатылмаса, күп кан югалтудан үлү ихтималлыгы татар сугышчыларына, әлбәттә, мәгълүм булган. Умырткадагы җәрәхәттән аккан канга кеше ялгызы гына үз-үзенә «билтә» сала алмаган. Аңа кан оешып, җәрәхәтнең авызы йомылып кан туктаганны көтәргә яки үләргә генә кала. Шуңа да шагыйрь янымда якын туганым да юк, дип офтана. Димәк, Дусмәмбәт дошманнардан качып барганда яраланган. Шигырьдә яраны бәйләүчеләр «җарыкчылар» дип атала. Әмма Дусмәмбәт янында алар да булмаган.   Шагыйрьнең икенче бер шигырендә җайдакка һәрвакыт кирәкле әйбер – затлы итеп эшләнгән үрмә камчы тасвирлана. Телгән тасмалардан камчы үрү өчен өч яшьлек ат тиресеннән ясалган күн каеш кирәк. Камчы сабында кулга киеп тота торган элмәк-болан тиресеннән эшләнгән каеш. Камчы сабы-җиздән, ә аңа чорнап беркетелә торган үрмә алтын белән бизәлгән.   Шагыйрь үзенең хатынын затлы нәселдән – Әли аганың кызы иде, ди. Аның матурлыгын, садәлеген, тыйнак­лыгын Сөләйман Бакырганыйның «Ярты алма» поэмасында кулланылган аллегорик сыйфатлар белән мактый [8]:   «Маңгае – көнгә тимәгән, Җилкә чәчен үрмәгән, Сирпелеп, адәм битен күрмәгән, Ничек көне кичте икән?» [9].    Дусмәмбәт, җитлеккән сугышчы булып танылгач, Ак Җаек буйларын, андагы Бүз Урда далаларын (ягъни Мангыт илен, Ак Урданы – Нугай Урдасын) күрәсе килеп ямансулый:   «Әйләнәсең Ак Җаек, Ат салмый үтәр көн кайда? Иңсәсе биек Бүз Орда, Иңене күрер көн кайда? Кара болан тиресен Итек кылыр көн кайда? Бөдерәдән бау тагып,  Кирәүкә кияр көн кайда? Гөмбер-гөмбер кешнәтеп, Көрәнне менәр көн кайда? Тулгамалы ак балта, Тулгап учлар көн кайда? Алты колач(лы) ак нәйзә, Очынып чәнчер көн кайда?» [10]   Шагыйрьнең бу юллары борынгы татар дастанының бер фрагменты белән аваздаш:   «Кара болыт башымнан Китәр көне булырмы? Карагайлы кара урман Үтәр көнем булырмы? Кайгыларның башымнан Китәр көне булырмы?» [11]   Ихтимал, шагыйрьнең яшьлеге Бүз Урдада узгандыр. Ул вакытта аны көбә күлмәк, кара болан тиресеннән тегелгән итекләр, алты колачлы озын сөңгеләр, садак тулы уклар, укларның очу куәтен арттыручы «башаклар» кызыктыргандыр. Шигырьдә коралны тоту, куллануны аңлаткан терминнар да бар.   Яугир Ак Җаекның әйләнәсен атыннан төшмичә генә әйләнеп чыгу турында хыяллана. Татар халкы урта гасырларда ук инде гүзәл Җаек елгасы буйларының бөтен үзенчәлекләрен чагылдыра торган атамалар хәзинәсе булдырып, аннан үзләренә ориентир өчен практик эштә кулланыла торган белем (ягъни топонимик атамалар) алган.   Безнең эра башларына ук Җаекның төркичә исеме антик дәвер географы Птоломей (II гасыр) хезмәтенә дә кереп калган [12]. Җаек елгасы буендагы татарлар турындагы хәбәрләр XIII гасыр вакыйгаларына бәйле булган татар шәҗәрәләрендә дә күренә [13].   Кыскасы, бу шигырьдә Дусмәм­бәтнең тирән белемгә ия булган һәм татар язма әдәбияты белән яхшы ук таныш булган кеше икәнлеге ачыла.   Шагыйрьнең «Тугай, тугай, тугай су» дип аталган шигыре дә яугир ирнең актив тормыш шаукымы белән яшәүче шәхес икәнен сиздерә. Бу шигырьдә дә яугирнең җәясе, аннан ничек атуы, һ.б. гамәлләре тасвирлана:    «Тубырчыгына биек җәя салып, Дошман аттым, үкенмәм. Туганал (иярле – М.Ә.) сыртлы нар (дөя – М.Ә.) җигеп, Күч төзедем, үкенәм. Ту (байрак – М.Ә.) койрыгы бер тотам, Тулпар мендем, үкенмәм, Туган айдан нурланып, Дулыгы (шлем – М.Ә.) кидем, үкенмәм.» [14] Батыр үзенең төнге сәгатьләрен дә образлы итеп яза: «Зәрле (бизәкле – М.Ә.) урындык өстендә, Ал чыбылдык эчендә, Толымчыгын таратып, Ару сөйдем, үкенмәм, Бүген соңдыр, үкенмәм, Үкенмәстәй булганмын...» [15]   Әлеге шигырьдә шул дәвер кешесенең йокы бүлмәсен тасвирлаган сурәтләр күренә. Димәк, татарлар XV-XVI гасырларда чыбылдык эчендә йок­лаган. Йокы урыны «урындык» дип аталган ятак мәгънәсендәге бизәкле мебельдән гыйбарәт.   Дусмәмбәт алдагы бер әсәрендә каты яраланып, авыр сыкраулар белән язылган юллары, шагыйрь хәленең үтә фаҗигале булуын сурәтли. Ул анда ватанына исән килеш кайтып җитәргә өмете калмаганын һәм юлдашларына әманәт итеп тапшырылырга тиешле сүзләрен әйткән:   «Узучылар, узмагыз, Узсагыз, безнең биткә карамагыз, Безнең биткә карасагыз, Ишәкәй, Кушай – ике ул Алдыгызга җир кочаклап, Җылап чыксалар, ни әйтерсез? Аларга әйтерсез, шул булсын: Җимешеннән кош артып (аерылып – М.Ә.), Җарага мамык түшәтеп, Килеп ятыр, дигәйсез! Аны әйткәнгә тимәмче – Борынгылар төшкән, барган җул Борылып, йөрәгенә төште,              дигәйсез!» [16]   Бу юлларда үзен авыр хәлдә ташлап калдырган юлдашларына үпкә сүзләре бар. Ул аларга үз язмышы турында гаиләсенә, балаларына җиткерүне үтенә. «Минем ике улым җылап сезнең каршыгызга чыксалар, ятимнәргә сез нәрсә дип җавап бирерсез?» – ди. Ул балаларына: «Әтиегез юлда җәрәхәтләрен бәйләп калды, «җан кошы»ның җимешеннән чыгуын әйтерсез», – дип үтенә. Бу мотив Төрки каганат ташбилгеләрендә үк бар. Үлгән каган каберләре өстенә куелган таш сыннарда очып киткән кош сурәтен тасвир итү дә үлемнең, җан бирүнең бер символы. Төркиләр үлемне җанның кош булып очып китүе белән чагыштырган [17].   XVI гасырдагы татар кабер ташындагы шигырьдә бер егетнең җаны кош булып очып чыгу түбәндәгечә тасвирлана:   «Безем куанычымыз китте, Мәгәр шонкар булып очты. Табылмас эстәгәнемез  Аһ-зарларымыз берлә  Өмүтләре­безне өзүб киттичидер».                       [18]   Җанның кош булып тәннән очып китүе Габдулла Тукайның «Өзелгән өмид» шигырендә дә бар:   «Очты дөнья читлегеннән, Тарсынып күңлем кошы...» [19]   Дусмәмбәтнең иҗат пафосы Муса Җәлилнең «Моабит дәфтәре» циклындагы «Кошчык» шигыренә дә килеп керә:   «Оч син, кошчык, Көчле җырым булып, Шушы сиңа соңгы теләгем. Тәнем калсын монда, (Нәрсә ул тән?) Барсын илгә минем йөрәгем!» [20]   Дусмәмбәтнең шигырьләре ХХ йөзнең беренче чирегендә Әстерхан татарларында, нугайларда, Нугай Урдасы менталитеты югалып бетмәгән Җаек елгасы буе казахларында сак­ланган. Дусмәмбәт иҗаты – яугирлек поэзиясенең бер үрнәге, борынгы төрки һәм татар әдәбиятындагы традицион образлар системасының кыйммәтле мирасы. Аның әсәрләрендә көрәш мәйданын сагынып торуы күренә. Әлеге шигырьләр фәкать Нугай Урдасы дәверендәге чәчәк аткан каһарманлык дастаннары мохитендә генә туа алган. Озак гасырлар кичкән мондый әсәрләр күп булсалар да, кулъязма нөсхәләренең Урта Идел киңлекләрендә сакланып калуына шартлар булмаган. Әмма Дусмәмбәт рухы татар шигъриятендә, аеруча Габдулла Тукай, Муса Җәлилләр иҗатында дәвам итә.   * * *   1. Әхмәтҗанов М. Нугай Урдасы: татар халкының тарихи мирасы. – Казан: «Мәгариф», 2002. – 343 б.; Әхмәтҗанов М. Нугай Урдасы: татар халкының тарихи мирасы. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 351 б. 2. Доспамбет жырау // Алдаспан. – Алматы: «Жазушы» баспасы, 1971. – Б.66-72. 3. Алдаспан. – Б.68, 69. 4. Зайцев И.В. Астраханское ханство. – М.: Изд. Фирма «Восточная литература» РАН, 2004. – С.93. 5. Алдаспан. – Алматы: «Жазушы» баспасы, 1971. – Б.69-70. 6. Шунда ук. – 72 б. 7. Краткий этимологический словарь русского языка. – М.: Гос.учебно-пед.изд-во Министр.прос. РСФСР, 1961. – С.356 8. Сөләйман Бакыргани. Ярты алма китабы // Бакырган китабы. – Казан: Тат.кит.нәшр., 2000. – 196 б. 9. Доспамбет жырау // Алдаспан. – Алматы: «Жазумы» баспасы, 1971. – 70 б. 10. Шунда ук. – Б.70-71. 11. Авторның шәхси архивыннан. 12. Гарипова Ф. Татарская гидронимия. Книга первая. – Казань, 1998. – 244 б. 13. Әхмәтҗанов М. Татар шәҗәрәләре. – Казан: Татар.китап нәшр., 1995. – Б.12-16, 18-23. 14. Алдаспан... – Б.71. 15. Шунда ук. – Б.72. 16. Шунда ук. – Б.72. 17. Айдаров Г. Язык орхонских памятников древнетюркской письменности VIII века. – Алма-Ата, 1971. – С.295 18. Юсупов Г.В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. – Таблица № 61 19. Өзелгән өмид \\ Габдулла Тукай. Әсәрләр. Биш томда. Т.II. – Казан: Татар.кит.нәшр., 985. – Б.150. 20. Кошчык \\ Муса Җәлил. Әсәрләр. Биш томда. Т.II. – Казан: Татар.кит.нәшр., 2006. – Б.80.      1     2   Марсель ӘХМӘТҖАНОВ 11 | (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Рәдиф Гаташ. Гөлтуран: шигырьләр, тәрҗемәләр
    14.11.2014 ЯҢА КИТАПЛАР Татарстан Республикасының халык шагыйре Рәдиф Гаташның бу китабына төрле елларда иҗат ителгән шигырьләре, газәлләре, робагыйлары һәм төрки мирастан шигъри тәрҗемәләре тупланды.           --- --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Римма Шәехова. Серле сораулар
    Римма Шәехова. Серле сораулар (полный текст новости)

  • 2014-11-14 09:36 Әсхәт умыртка баганасын дәвалау буенча авторлык программасын булдырган (ФОТО)
    14.11.2014 Шоу-бизнес Күптән түгел Казанда фитнес үзәкләре арасында пляж бодибилдингы һәм бикини буенча ачык чемпионат булып узды. Жюри әгъзалары арасында “Дөбер-шатыр” төркеменең экс-солисты, танылган җырчы Әсхәт төп хөкемдар иде. Җырчы инде 30 елдан артык спорт “казанында кайный”. СССРның спорт остасы, ике тапкыр вице-чемпион титулын яулаган. Бүгенге көндә башкалабызның зур фитнес үзәкләренең берсендә баш тренер булып эшли. Гаиләгә дә, иҗатка да урын таба. Аның “Килче, килче яныма” исемле җыры исә хит-парадларның беренче баскычына менгән.   Әсхәт яшьтән үк физик тәрбияне һәм сәламәтлекне алгы планга куеп килә. Бүгенге яшәү рәвешендә дә болар ачык чагыла. Гаиләсе белән шәһәр читендәге өйдә яши ул. Урманда дисәң дә була. Эчү, тарту дигән начар гадәтләрне бөтенләй сөйми. Шулай ук файдалы һәм дөрес туклануны өстен күрә.   Бүгенге көндә Әсхәт кырыкка якын клиентына шәхси тренировкалар үткәрә. Араларында авыручылар күпчелекне тәшкил итә. Үзләрен формада тоту өчен йөрүчеләр дә шактый. Алар арасында Ләйсән Гимаева, Булат Бәйрәмов, Дилә Нигъмәтуллина, Данир Сабиров кебек татар эстрадасы йолдызлары да бар.   - Көн саен эшкә Казанга килеп йөрим. Гадәттә, иртәнге сәгать 5.00 тә йокыдан уянам. Иртәнге 6.30 да инде эштә булам. Ярты сәгать эчендә электрон почтама килгән хатлар белән танышам, җавап язам. Төгәл 7.00 дә шәхси тренировкаларым башлана. Алты сәгать буе берөзлексез! 13.00-15.00 сәгатьләр арасында бераз ял итеп, үз өстемдә шөгыльләнәм. Шуннан соң 20.00 сәгатькә кадәр эшемне дәвам итәм. Кайберәүләр тренерның эше юк ул, рәхәтләнеп утырып кына тора, дип уйларга мөмкиннәр. Әмма бик ялгышалар. Хәтта кеше белән сөйләшер вакытлар да булмый кайвакыт. Ике ел элек мин Мәскәүдә Доктор С.М.Бубновский үзәгендә укып, умыртка баганасын дәвалау һәм кире үз халәтенә кайтару буенча үземнең авторлык программамны булдырдым. Медицина оешмалары тарафыннан да расланды ул. Соңгы елларда минем янга умыртка баганасы белән бәйле булган грыжа, протрузия, сколиоз, лордоз, кефоз, коксоартроз кебек чирләр белән киләләр, электрон почтама хатлар язалар. Араларында йөрәк авырулары белән интегүчеләр дә юк түгел. Һәркайсына махсус күнекмәләр төзим. Дәваланырга килгән һәр кешенең кан басымын, йөрәк эшчәнлеген тикшерәм. Дәвалауның асылында мускуллар хәрәкәте белән организмга тонус кертү тора. Авыручыларның күбесе – медицина оешмаларында дәваланып та тернәкләнә алмаган кешеләр, – диде Әсхәт.   Тренер буларак Әсхәтне иң куандырганы: коляскада фитнес залга килүчеләрнең күпмедер вакыт эчендә аякка басып китүләре. Бер мисалны гына алыйк. Умыртка баганасы авыртып иза чиккән 25 яшьлек кыз килгән була. Нинди генә медицина оешмаларында, нинди генә профессорларда булмаган. Дәвалау өчен 200 мең сум тирәсе акчасы киткән. Әмма барысы да нәтиҗәсез. Соңгы ике айда әлеге кыз гарипкә әйләнгән дисәң дә була. Табиблар аңа Израильдә операция ясатырга кушалар. Сөенечкә, умыртка баганасын дәвалау һәм кире үз халәтенә кайтару буенча эшләнгән программа нигезендә Әсхәт аны 4 ай эчендә диярлек аякка бастыра. 6 айдан соң ул кыз үкчәле аяк киемнәрдән йөреп, руль артына ук утыра. Аягына басуына әле дә сөенеп туя алмый ул.   - Церебраль параличлы балалар белән дә эш итәм. Табиблар аларның күбесеннән баш тарткан. Янәсе аларны берничек тә үзгәртеп булмый. Мускулларны дөрес итеп симметриягә китереп, хәрәкәт координацияләрен ясыйбыз. Күнекмәләр шактый. Аларның барысын да сөйләп бетереп булмас. Иң куандырганы - әлеге программам нигезендә өметсез авыручыларымны аякка бастыруым. Хезмәтемнең нәтиҗәсе булуы, шулай ук шушы балаларның әти-әниләренең күз яше белән рәхмәт укуы кешеләргә ярдәм итәргә этәрә, - диде җырчы Әсхәт.         Эльза ГАЗИЗОВА --- | 14.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 04:23 "Татарстанда газет-журналларга язылучылар кими"
    13.11.2014 Матбугат "Гомумхалык Русия фронты" белгечләре 2015 елга язылу хәлләрен тикшергән. Алты төбәктә үткәрелгән тикшеренүләргә күрә, төбәк һәм район басмаларына язылучыларның нык кимегәнлеге, Мордовиядә һәм Татарстанда хәлләрнең бигрәк тә аяныч икәнлеге, ачыкланган. Фаразларга күрә, 2015 елның беренче яртысында тиражлар 30%ка кимергә мөмкин. "2014 елның 1 апреленнән язылу бәяләре күтәрелгәнгә быел тиражлар кимеде һәм киләсе елда да кимүгә барачак", ди "Гомумхалык Русия фронты" вәкиле, журналистларга хокуки ярдәм үзәге җитәкчесе Наталья Костенко.   2014 елның икенче яртысына Татарстанда басма мәгълүматка язылу уртача 37%ка кимеде. | 12.11.2014 (полный текст новости)

  • 2014-11-14 04:23 Журналистлыктан – тәрбиячегә, яки Казанда эш табуы авырмы?
    13.11.2014 Җәмгыять Танышым инде бер еллап эш таба алмый. Хәер, берничә җиргә урнашып карады каравын. Тик эшне эшләүдә бер хикмәт, яратып эшләүдә ун хикмәт, диләрме әле, күңеленә берсе дә ошамый. Кайсында җитәкчесе кырыс, кайсында хезмәт хакы түбән, кайсында авыр күтәрергә кирәк, яллары юк. Кыскасы, кыз да булсын, буаз да булсын дия-дия, танышым бүген дә эшсез. Казанда чынлап та эш табуы шулай авыр микәнни соң? Бездәге эшсезләрнең 20 проценты 18дән 29 яшькә чаклы яшь кешеләр икән. Ә менә Росстат мәгълүматлары буенча соңгы елларда Татарстанда эшсезлек дәрәҗәсе Россия буенча иң түбәне булып санала. Ул бары 3,3 процентны тәшкил итә. Күпме бу, азмы? Чагыштыру өчен иң югары күрсәткечне мисалга китерергә була. Эшсезлек дәрәҗәсе Төньяк Кавказ федераль округында 10, 8 процентка җитә. Башны юләргә салып, мин дә эш эзләп карадым әле. Ни хикмәт, югары белемем, эш тәҗрибәм юк дип әйтсәм  дә, эш табарга була икән. Эшне кайдан табарга? Беренче чиратта, күпләр газетадагы игъланнарга игътибар итә, интернетта казына башлый. Монда төп башына утыртып калдыра торган белдерүләр дә шактый шул. Әнә шул капкынга эләгеп, чын-чынлап эш эзләүче шактый вакытын әрәм итә дә. Игъландагы номер буенча шалтыратам.   – Без шәһәр үзәгендә урнашканбыз. Паспортыгызны алып килегез. Әңгәмә булачак.   Кызык өчен генә эш эзләсәм дә, дулкынландыра. Белгән догаларны укый-укый, рәсмирәк кыяфәттә киенеп-ясанып, дипломымны алып, шәһәр үзәгенә юл тотам. Тик... офиста утыручы яшь кенә кызга синең дипломың кирәк түгел икән бит, паспортыңны сорый да:   – Булачак пенсиягезне башта дәүләтнеке булмаган пенсия фондына күчертәбез дә, аннары теләгән сорауларыгызны бирә аласыз, – дип кыстый башлый. Нишлисең, беләсе килә бит инде нинди эш тәкъдим итәчәкләрен, шәһәр үзәгенә кадәр килеп тә, буш кул белән кайтып китәсе килми, паспортны бирми чара калмый. Ул исә, үзенә тагын бер клиент таптым дип шатланып, сиңа берничә телефон номеры суза, бу эш тәкъдим итүчеләр белән элемтәгә керү номерлары икән. Шалтырата башлагач, берсе – Мәскәү номеры, икенчесе Калининградныкы булуы ачыклана, менә сиңа эш...   Күп игъланнар челтәрле маркетингка барып тоташа. Монда эш тәкъдим итүчеләрнең ниләр сөйләп кызыктырганнары турында «ШК»ның алдагы саннарында  язган да идем инде. Кыскасы, тагын бер капкын.   Эзләнә торгач, берничә эш таптым. Берсе – телефонда оператор, икенчесе – яңа ачылган медицина үзәгендә регистратурада утыручы хезмәткәр, өченчесе – офиста сәркатип, дүртенчесе – укытучы (педагог белемем булмаса да,  махсус курслар узарга була икән), идән юучы, кибетчеләр турында әйтеп тә тормыйм инде. Яңа ачылган шәхси балалар бакчасына исә бигрәк тә кыстап чакырдылар. Ике телдә дә яхшы сөйләшкән хезмәткәрләргә кытлык икән аларда.  Хезмәт хаклары 6-15 мең тирәсе. Кыскасы, эш җитәрлек. Авито.ру сайтын ачсаң гына да 18 меңнән артык вакансия тәкъдим итәләр.   Ә танышым һаман эшсез, сәбәбе нидә икән соң дип уйлана башладым. Әйтик, шул ук Авитога сатарга машина куйдың ди. Башта бик кыйбат бәягә тәкъдим иттең, алучы булмады, акрынлап бәяне төшердең, шалтырата башладылар, минимумга кадәр төшергәч, алучы да табылды. Эш белән дә шулайрак түгелме соң? Таләпләрне бераз киметеп, бәлки, аз хезмәт хакына да риза булып эшли башларгадыр? Аннары эш урыныңда үзеңне күрсәтеп үсәргә, камилләшергә мөмкинлек булгач, хезмәт хакы үзеннән-үзе күтәреләчәк ләбаса.   Эштән оялмаска кирәк. Идән юучы, официант, завод хезмәткәре, пешекче – болар да һөнәр ияләре. Алар да ярыйсы гына акча эшли ала. Ни дисәң дә, эшсез кешегә караганда, күкәй сала торган тавык яхшырак, диләрме әле? Күршебездә яшәүче Айрат – югары белемле юрист. Тик нигәдер таксист булып эшкә урнашты.   – Ике машина сатып алып, аларны таксига арендага бирдем. Үзем дә таксига эшкә урнаштым. Юрист булып, эш таба алмадым. Шуңа да, вакытлыча такси эше дә ярап торыр, дидем. Эшләми ятканчы эшләсәң, аз булса да, акча керә бит. Шулай мин менә ипотеканы, кредитларымны түләп бара алам. Югары белем, диплом, юрист башым белән таксида йөримме дип яткан булсам, бәлки, ачка тилмергән булыр идек, – ди Айрат.   Ә кемнәрдер менә шул үзенә булган югары бәяне төшерә алмый интегә дә инде.   Яраткан, күңелеңә ошаган эш табу да бик мөһим. Әгәр эш сиңа ошамый икән, ул һәрвакытта да иң авыры, күңелсезе булып тоеладыр, мөгаен.   – Мин иртәдән бирле заводта, тавыштан колакларым тона, ә күрше Сәкинә мәктәптә укытып та, миннән күбрәк хезмәт хакы ала. Укытучының нинди эше бар соң аның, күтәрми-төшерми, – ди Фирая апа.   Юк шул, Фирая апа, һәр эшнең дә үз авырлыгы, күрше тавыгы гына күркә булып күренә ул. Кайбер укытучыларның, киресенчә, заводка чыгып качасы килгән чаклары да буладыр әле, кем белә?   Эш җитәрлек Казанда. Бер кешегә берничә вакансия дә туры килә әле. Сайлап алу мөмкинлеге дә бар. Ярты көн эшлисеңме, көн аралашмы, эш графиклары да сыгылмалы. Эш һәм мәшгульлек үзәкләре дә эшсезләрне кабул итәргә әзер. Вакансияләр ярминкәләре дә гел үткәреп торалар. Бары тәвәкәлләргә генә кирәк...   PS. Кеше биш ел саен эш урынын алыштырып торырга тиеш, ди япон галимнәре. Әмма мин эш урыннары тапсам да, журналистлыктан тәрбиячелеккә китә алмам, ахры... Эльвира МОЗАФФАР | (полный текст новости)

  • 1   (Всего 1)

    RSSportal.RU - крупнейший каталог русскоязычных новостных лент в формате RSS по различным тематикам, от бизнеса и образования до медицины и литературы. Новости в лентах обновляются несколько раз в сутки.

    Яндекс.RSS
    Бизнес
    Автомобили
    Hi-Tech
    Кино
    Здоровье
    Мода
    Новости
    Музыка
    Путешествия
    Игры
    Семья
    Спорт
    Шоу-бизнес
    Культура
    Политика
    Экономика
    Недвижимость
    Юмор
    Главные новости
    Кулинария
    Наука
    Другие ленты

Обратная связь